(1), złożonych w trakcie rozprawy z dnia 13 listopada 2020 r. (K. 596), który to stwierdził, że: „Mama ma z mojej strony zapewnione światło, ciepło, jak potrzebuje jakiś pieniędzy to dostanie/’, co wskazuje na to, że powódka nie płaci samodzielnie ani za rachunki ani za mieszkanie, zatem otrzymywane świadczenia wydaje wyłącznic na własne wydatki, a więc docelowa jej poziom życia nie uległ pogorszeniu, co mogło mieć wpływ na wyrokowanie w niniejszej sprawie. -powódki E. B.

(1), złożonych w trakcie rozprawy z dnia 13 listopada 2020 r. (K. 596), która to stwierdziła, że: „Troszkę pomagamy mamie, mama pali papierosy, jest babcia rozrzutna daje wnuczkom i nie starcza jej na drobne wydatki. Jakieś drobne zakupy są poczyniane. Z mojej strony to najmniej, bardziej brat i bratowa.” co wskazuje na to, że powódka D. S. jest osobą niegospodarną, rozrzutną i nie przykłada wagi do właściwego zarządzania budżetem domowym, oraz że jej poziom życia nic uległ pogorszeniu, co nie zostało uwzględnione przez Sąd I instancji i co mogło mieć wpływ na wyrokowanie w niniejszej sprawie. 4.Błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawy wyrokowania, polegający na nieprawidłowym ustaleniu, że żadna ze stron nic kwestionowała prawdziwości dokumentów zgromadzonych jako dowody w sprawie, podczas gdy pozwana spółka miała zastrzeżenia doświadczenia o kosztach wykonania nagrobka, który to nie jest dokumentem księgowym potwierdzającym wydatek ani dokumentem fiskalnym, co mogło mieć wpływ na wyrokowanie w niniejszej sprawie. Apelujący wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku, poprzez oddalenie powództwa wobec pozwanej Spółki Przedsiębiorstwo (...) S.A. z siedzibą w Ł. w całości oraz wnosił o ustalenie odpowiedzialności (...) S.A. za wypadek z dnia (...).; Ewentualnie: wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku, poprzez wydanie wyroku z uwzględnieniem przyczynienia się zmarłego J. S.

(1)w 100% oraz całokształtu wykazanych w apelacji okoliczności i na tej podstawie oddalenia powództwa wobec pozwanej Spółki Przedsiębiorstwo (...) S.A. z siedzibą w Ł. w całości; Ponadto, wnosił o zasądzenie od powodów na rzecz pozwanej Spółki Przedsiębiorstwo (...) S.A. z siedzibą w Ł. kosztów postępowania za II instancję wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz ponowne rozstrzygnięcie o kosztach za I instancję W odpowiedziach na apelację pełnomocnicy powodów D. S. oraz E. B.

(1), H. S.

(1)i W. S.

(1)wnosili o oddalenie apelacji w całości oraz zasądzenie od Pozwanej na rzecz Powodów kosztów postępowania odwoławczego. W ocenie strony powodowej Sąd I instancji w sposób prawidłowy ocenił materiał dowodowy i na tej podstawie, wskazując rzeczowe i adekwatne do sytuacji życiowej i osobistej powodów argumenty, ustalił adekwatne do rozmiaru cierpień powodów sumy zadośćuczynienia oraz stosowną odnośnie powódki D. S. kwotę odszkodowania. Również pozwany (...) Spółka Akcyjna w W. w odpowiedzi na apelację pozwanego Przedsiębiorstwa (...) S.A. z siedzibą w Ł. wnosiła o oddalenie apelacji w całości oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz pozwanego (...) S.A. kosztów postępowania odwoławczego według norm przepisanych. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje : Apelacja co do zasady podlega oddaleniu. Sąd Okręgowy dokonał prawidłowych ustaleń i wydał trafne, odpowiadające prawu rozstrzygnięcie. Sąd Apelacyjny akceptuje w całości ustalenia faktyczne jak i wywody prawne poczynione przez Sąd pierwszej instancji, zatem nie zachodzi konieczność ich powtarzania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 października 1998 r. II CKN 923/97, OSNC 1999/3/60). Odnosząc się zatem bezpośrednio do zarzutów apelacji stwierdzić należy ich bezzasadność. W pierwszej kolejności wskazać należy, że Sąd Okręgowy prawidłowo określił, że podstawa roszczenia powodów wobec pozwanego pracodawcy zmarłego J. S.

(1)znajduje oparcie we wskazanym art. 448 KC w zw. z art. 24 § 1 KC Zadośćuczynienie to ma zrekompensować krzywdę za naruszenie dobra osobistego w postaci prawa do życia w rodzinie. W stanie prawnym obowiązującym do 2 sierpnia 2008 r. brak było uregulowania dotyczącego zadośćuczynienia jednakże na skutek orzecznictwa Sądu Najwyższego, które jako utrwalone wiązać można z uchwałą z dnia 22 października 2010 r., sygn. akt III CZP 76/10, OSNC - ZD rok 2011, nr 2, poz. 42, ukształtowało się stanowisko, iż najbliższym członkom rodziny przysługuje zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę także wówczas, gdy śmierć osoby bliskiej nastąpiła przed dniem 3 sierpnia 2008 r., a to w oparciu o art. 448 KC w zw. z art. 24 § 1 KC. Sąd Apelacyjny zwraca uwagę na budzącą rozbieżności w orzecznictwie, kwestię możności kwalifikowania więzi rodzinnej jako dobra osobistego (por. m.in. uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 2018 r. sygn. akt: III CZP 36/17, III CZP 60/17, III CZP 69/17 opowiadające się za zaliczeniem takiej więzi do katalogu dóbr osobistych oraz uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22 października 2019 r., sygn. akt I NSNZP 2/19, gdzie wyrażono stanowisko przeciwne), jednocześnie podzielając – prezentowany przez Sąd I instancji – pogląd odnośnie możliwości przyznania na rzecz osób najbliższych osoby poszkodowanej w wypadku, zadośćuczynienia mającego kompensować niemożność nawiązania bądź też utrzymywania więzi rodzinnych. Katalog dóbr osobistych określony w art. 23 KC ma charakter otwarty. W orzecznictwie i w piśmiennictwie przyjmuje się zgodnie, że ochroną przewidzianą w art. 23 i 24 KC objęte są wszelkie dobra osobiste rozumiane jako pewne wartości niematerialne związane z istnieniem i funkcjonowaniem podmiotów prawa cywilnego, które w życiu społecznym są uznawane za doniosłe i zasługujące z tego względu na ochronę. W judykaturze uznano, że do katalogu dóbr osobistych należy np. prawo do intymności i prywatności, płeć człowieka, prawo do planowania rodziny, tradycja rodzinna, pamięć o osobie zmarłej. Trudno byłoby znaleźć argumenty sprzeciwiające się zaliczeniu do tego katalogu także więzi rodzinnych. Katalog dóbr osobistych – co jeszcze raz wymaga podkreślenia - do którego odwołuje się art. 23 KC, ma charakter otwarty. Przepis ten wymienia dobra osobiste człowieka pozostające pod ochroną prawa cywilnego w sposób przykładowy, uwzględniając te dobra, które w praktyce mogą być najczęściej przedmiotem naruszeń. Zdaniem Sądu Okręgowego, nie ulega wątpliwości, że rodzina jako związek najbliższych osób, które łączy szczególna więź wynikająca najczęściej z pokrewieństwa i zawarcia małżeństwa, podlega ochronie prawa. Dotyczy to odpowiednio ochrony prawa do życia rodzinnego obejmującego istnienie różnego rodzaju więzi rodzinnych. Dobro rodziny jest nie tylko wartością powszechnie akceptowaną społecznie, ale także uznaną za dobro podlegające ochronie konstytucyjnej. Mając na względzie powyższe Sąd Apelacyjny stwierdził, iż Sąd I instancji w sposób prawidłowy ocenił materiał dowodowy i na tej podstawie wskazując rzeczowe i adekwatne do sytuacji powodów argumenty , ustalił adekwatną do rozmiaru cierpień powodów sumę zadośćuczynienia oraz stosowna kwotę odszkodowania –mając na uwadze zakres pogorszenia sytuacji życiowej powódki po śmierci męża. Odnosząc się do apelacji pozwanego należy zacząć od zarzutu naruszenia art. 233 § 1 KPC Norma art. 233 § 1 KPC stanowi zasadniczą podstawę prawną określającą kompetencje Sądu w zakresie oceny materiału procesowego. Zarzut naruszenia tej normy, jako dotyczący poprawności ustalenia faktów istotnych dla orzeczenia o żądaniach pozwu, musi prowadzić do podważenia podstaw dokonanej oceny dowodów z wykazaniem, że jest ona rażąco wadliwa lub oczywiście błędna (por. wyrok Sądu Najwyższego z 15 kwietnia 2004 r. IV CK 274/03). Konieczne jest przy tym wskazanie przez skarżącego konkretnych przyczyn dyskwalifikujących wywody sądu I instancji w tym zakresie. W szczególności strona skarżąca powinna wskazać, jakie kryteria oceny naruszył sąd analizując materiał dowodowy, uznając brak wiarygodności i mocy dowodowej poszczególnych dowodów lub niesłusznie im ją przyznając (por. wywody Sądu Najwyższego m.in. w orzeczeniach: z 23 stycznia 2001 roku, IV CKN 970/00; z 12 kwietnia 2001 roku, II CKN 588/99; z 10 stycznia 2002 roku, II CKN 572/99). Jako zasadnicze kryteria tej oceny wyróżnia się więc zgodność wniosków sądu z zasadami logiki i doświadczenia życiowego oraz komplementarność (spójność) argumentacji, polegającą na wyprowadzaniu poprawnych wniosków z całokształtu materiału procesowego Wielokrotnie wyjaśniano już w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego, że w myśl normy art. 233 § 1 KPC sąd w ramach swoich kompetencji prawnych posiada przypisaną przez ustawę swobodę w ocenie wiarygodności i mocy dowodów. Sąd dokonuje tej oceny według własnego przekonania powziętego w wyniku bezpośredniego zetknięcia się z dowodami. Sąd porównuje wnioski wynikające z poszczególnych dowodów przy uwzględnieniu zasad logiki i doświadczenia życiowego i w efekcie ocena ich wiarygodność. Jeżeli więc z określonego materiału dowodowego sąd wyprowadza wnioski logicznie poprawne i zgodne z zasadami doświadczenia życiowego, to taka ocena dowodów nie narusza art. 233 § 1 KPC i musi być uznana za prawidłową, choćby nawet w równym stopniu, na podstawie tego samego materiału dowodowego (np. po uznaniu innych z wykluczających się dowodów za wiarygodne), dawały się wysnuć spójne logicznie wnioski odmienne. W związku z tym, dla skutecznego postawienia zarzutu naruszenia normy art. 233 § 1 KPC nie wystarcza samo twierdzenie strony skarżącej o wadliwości dokonanych ustaleń faktycznych, odwołujące się do stanu faktycznego, który jej zdaniem odpowiada rzeczywistości (przedstawienie przez skarżącego własnej, odmiennej od sądowej, oceny materiału procesowego i poszczególnych dowodów). Apelujący podnosił wybiórcza ocenę zeznań powódki D. S. , wskazując, iż z jej zeznań złożonych w postępowaniu karnym wynika , iż nie ma ona żalu do sprawcy wypadku. Wyciągnięcie z powyższego twierdzenia wniosków o pogodzeniu się powódki z odejściem męża jest całkowicie nieuprawnione i całkowicie dowolne. Jak wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego śmierć męża wpłynęła na spotęgowanie rozmiaru krzywdy powódki , wynikającej z poczucia żalu, osamotnienia, pustki i żałoby po utracie osoby najbliższej. Okoliczność, iż powódka nie ma żalu do sprawcy wypadku, świadczy co najwyżej o odczuciu przebaczenia. Śmierć męża pogłębiła istniejące u powódki dysfunkcje w ten sposób, że uległo pogorszeniu jej funkcjonowanie psychologiczne, zmarły był dla powódki źródłem wsparcia w każdym aspekcie jej życia, zerwanie więzi małżeńskich wpłynęło negatywnie na sytuację życiową powódki, głównie w aspekcie braku wsparcia męża. W wyniku reakcji na śmierć męża doszło do pogorszenia sytuacji życiowej i finansowej D. S., musiała ona podejmować ważne decyzje dotyczące rodziny prosząc o pomoc dzieci, a nie męża Powódka do chwili obecnej czuje się samotna , nie zawiązała kolejnego związku, jej życie osobiste skoncentrowało się na dzieciach . Z zeznań świadków wynika, iż powódka do chwili obecnej wycofała się z życia towarzyskiego, przechowuje rzeczy osobiste męża, ogląda jego zdjęcia , wyraża żal z powodu straty. Strona skarżąca upatrywała również naruszenia przez Sąd Okręgowy przepisu art. 233 § 1 KPC przede wszystkim w poczynieniu przez ten sąd ustaleń faktycznych dotyczących przebiegu wypadku (w szczególności w kontekście stopnia przyczynienia się powoda do wypadku) na podstawie opinii biegłego sądowego. Odnosząc się do przedstawionego zarzutu stwierdzić należy w pierwszej kolejności, że opinia biegłego służy zgodnie z art. 278 KPC stworzeniu sądowi możliwości prawidłowej oceny materiału procesowego w wypadkach, kiedy ocena ta wymaga wiadomości specjalnych, a więc wykraczających poza objętą zakresem wiedzy powszechnej. Zdyskredytowanie opinii biegłego sporządzonej w sprawie jest możliwe tylko wówczas, gdy zawiera ona istotne luki, nie odpowiada na postawione tezy dowodowe, jest niejasna, nienależycie uzasadniona i nieweryfikowalna, tj. gdy przedstawiona przez eksperta analiza nie pozwala organowi orzekającemu skontrolować jego rozumowania co do trafności jego wniosków końcowych. Opinia biegłego z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy jest jednoznaczna, dostarcza niezbędnych wiadomości specjalnych w przedmiocie rekonstrukcji przebiegu wypadku przy pracy w dniu (...)., mogących stanowić podstawę do stanowczego rozstrzygnięcia. Biegły wyjaśnił ,że główną i podstawową przyczyną śmierci J. S.

(1)był brak ostrożności po stronie M. B. i A. K.

(1), którzy nie upewniając się, czy na torze ruchu wózka nie ma J. S.

(1)doprowadzili do uruchomienia wciągarki wózka. Podobnie z protokołu z kontroli pracodawcy sporządzonym 29 listopada 2001 r przez Państwową Inspekcję pracy wynika, że bezpośrednią przyczyną wypadku było uruchomienie napędu podajnika w chwili gdy w strefie niebezpiecznej znajdował się człowiek. Bezpośrednim sprawą zdarzenia był operator zespołu (...), który nie sprawdził, czy uruchomienie podajnika nie spowoduje zagrożenia dla innych pracowników. Inspektor zauważył, że z zeznań pracowników wynika, że błąd popełnił również pracownik wykonujący czyszczenie podajnika, podał on operatorowi sygnał o gotowości instalacji do uruchomienia bez upewnienia się, że poszkodowany opuścił strefę niebezpieczną ( protokół kontroli akta II k 71/02). Ze zgromadzonego materiału dowodowego, a w szczególności skazującego wyroku Sądu z 20 marca 2002 r. II K 71/02. wynika, że śmierć J. S.

(1)była bezpośrednim następstwem niezachowania przez A. K.

(1)ostrożności i uruchomienia podajnika w momencie, gdy J. S.

(1)znajdował się w strefie niebezpiecznej na torze ruchu podajnika. Ma rację apelujący, iż czynność czyszczenia wózka nie należała do obowiązków zmarłego. J. S.

(1)podszedł do miejsca czyszczenia w celu pomocy. Wszedł w zagłębienie i uczestniczył w procesie czyszczenia przez wskazywanie miejsc, które należy oczyścić. Z zeznań A. K.

(1)wynika (k. 326) że pracownicy w Wytwórni sobie nawzajem pomagali. Słusznie Sąd Okręgowy zauważył, że praca oczyszczania wózka i obecność J. S.

(1)trwała kilka minut. Nie doszło do nagłego wtargnięcia zmarłego na tor jazdy wózka. Zarówno M. B. jak i A. K.

(1)mieli czas i sposobność aby - starannie wykonując swoją pracę – upewnić się, czy J. S.

(1)znajduje się w miejscu bezpiecznym i dopiero wówczas uruchomić wciągarkę wózka. Niewątpliwie bez nieostrożnego zachowania poszkodowanego nie doszłoby do zaistnienia wypadku. Przyczynienie to nie może być jednak ocenione jako znaczne. Jak już wyżej wskazano, to przede wszystkim M. B. i A. K.

(1)nie zachowali należytej ostrożności i nie upewnili się czy uruchamiając wciągarkę wózka nie stwarzają zagrożenia dla życia i zdrowia innych osób. W świetle powyższego Sad I instancji słusznie przyjął, ze przyczynienie się J. S.

(1)do powstania szkody kształtuje się na poziomie 20 %. Rozpatrując kolejne zarzuty skarżącej strony pozwanej, a więc w kwestii zasądzonego zadośćuczynienia na podstawie art. 445 KC w wysokości 120.000 zł na rzecz D. S. oraz po 80.000 zł na rzecz E. B.

(1), H. S.

(1)i W. S.

(1), Sąd Odwoławczy nie znalazł podstaw do wzruszenia wyroku w tym zakresie. Jak wskazano, w myśl art. 448 KC w związku z art. 24 § 1 KC, kompensacie ma podlegać krzywda za naruszenie dobra osobistego w postaci prawa do życia w rodzinie. Na rozmiar krzywdy podlegającej kompensacie mają wpływ różne okoliczności, np.: charakter doznań osoby bliskiej, poczucie osamotnienia i pustki, cierpienia moralne i wstrząs psychiczny wywołany śmiercią osoby najbliższej, rodzaj i intensywność więzi łączącej poszkodowanego ze zmarłym, rola w rodzinie pełniona przez osobę zmarłą, stopień w jakim poszkodowany będzie umiał się znaleźć w nowej rzeczywistości i zdolność jej zaakceptowania, leczenie doznanej traumy, wiek poszkodowanego. Przyznawane świadczenie, przy braku konkretnych kryteriów ustanowionych przez ustawodawcę ma charakter ocenny, decydujące znaczenie mają indywidualne okoliczności danego wypadku. Oczywistym jest, że przywołane powyżej kryteria mają wymiar ogólny i rozstrzygające znaczenie mają okoliczności ustalone w odniesieniu do konkretnej osoby pokrzywdzonej, albowiem tylko uwzględnienie zindywidualizowanych przesłanek może stanowić podstawę do określenia odpowiedniej sumy tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę (por. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 2005 roku, IV CSK 99/05). Istotnym jest przy tym, że posłużenie się przez ustawodawcę pojęciem „odpowiedniej sumy tytułem zadośćuczynienia” wskazuje, że określenie jej wymiaru zostało pozostawione sędziowskiej ocenie opartej na analizie całokształtu okoliczności wskazujących i określających rzeczywisty wymiar krzywdy. Powyższe oznacza, że w ramach kontroli instancyjnej nie jest możliwe wkraczanie w sferę swobodnego uznania sędziowskiego. Innymi słowy Sąd II instancji jest władny skorygować wysokość świadczenia przyznanego z tytułu zadośćuczynienia tylko wtedy, gdy rozmiar ilościowy tego świadczenia jest rażąco zawyżony albo zaniżony (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 października 2003 r., IV CK 151/02; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2003 r., V CK 110/03). W niniejszej sprawie nie sposób stwierdzić, że ustalone przez Sąd Okręgowy zadośćuczynienie należne powodom w kwocie odpowiednio po 120.000 zł i po 80.000 zł jest nieadekwatne w sposób rażący do rozmiarów doznanej przez nich krzywdy. Sąd Okręgowy nie naruszył przy tym żadnej z reguł ustalania wysokości zadośćuczynienia. Odnotować należy, że z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd Okręgowy odniósł się w zasadzie do wszystkich okoliczności, które zarówno w orzecznictwie sądowym, jak i piśmiennictwie uznawane są za istotne dla oceny rozmiarów dochodzonego roszczenia w aspekcie przesłanek, które powinny być brane pod uwagę przy orzekaniu o zadośćuczynieniu. Uwzględnił zatem zarówno wiek powodów, jak i zakres i skutki doznanych przez nich traumy, czas trwania żałoby. Ustalenia w tym zakresie są zbieżne z wnioskami płynącymi z treści opinii złożonych w sprawie przez biegłych lekarzy w niej opiniujących. Biegli ci w sposób jednoznaczny i stanowczy wypowiedzieli się zarówno o rozmiarze doznanych cierpień psychicznych powodów. Odnosząc się do zarzutu wysokości zadośćuczynienia i uznanie, że nie należy uwzględniać wypłaconego już uprawnionym odszkodowania w zasądzonych przez Sąd I instancji kwotach, należy podkreślić, iż Sąd Okręgowy miał wiedzę odnośnie kwot wypłaconych tytułem jednorazowego odszkodowania i odstąpił od pomniejszania zadośćuczynienia, co jednoznacznie świadczy o tym, ze suma jednorazowego odszkodowania nie została pominięta, przez Sąd , ale uwzględniona , jako jedna z okoliczności sprawy ( str. 20 uzasadnienia). Sąd Apelacyjny wskazuje, że jednorazowe odszkodowanie wypłacone powódce D. S. w kwocie 37 700,50 zł oraz powodom E. B.

(1)i H. S.

(1)w kwocie po 7 544,50 zł, jest świadczeniem ryczałtowym przysługujące z racji podlegania ubezpieczeniom społecznym, przy czym jego przyznanie jest uwarunkowane innymi przesłankami, niż przyznanie należności z tytułu czynu niedozwolonego opartej na prawie cywilnym. Stąd niedopuszczalny jest automatyzm rachunkowy polegający na pomniejszeniu wartości zadośćuczynienia o kwotę jednorazowego odszkodowania. Sąd Najwyższy w wyroku z 18 listopada 1998 r., II CKN 353/98 wskazał: Nie można taryfikować zadośćuczynienia za krzywdę według procentów trwałego uszczerbku na zdrowiu. Zdrowie ludzkie jest dobrem o szczególnie wysokiej wartości i w razie uszczerbku na zdrowiu zadośćuczynienie pieniężne powinno być odpowiednio duże. Automatycznemu odliczeniu od zadośćuczynienia pieniężnego przysługującemu poszkodowanemu na podstawie art. 445 § 1 KC nie podlega również jednorazowe odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy wypłacone przez pracodawcę; odszkodowanie to powinno natomiast być wzięte pod uwagę przy określaniu wysokości zadośćuczynienia, co nie jest jednoznaczne z mechanicznym zmniejszeniem sumy zadośćuczynienia o kwotę tego odszkodowania (z najnowszych orzeczeń zob. np. wyroki z dnia 12 października 1999 r., II UKN 141/99, OSNAPiUS 2001, nr 1, poz. 29 i z dnia 11 stycznia 2000 r., II UKN 258/99, OSNAPiUS 2001, nr 9, poz. 318 i powołane tam wcześniejsze orzeczenia). Należy podkreślić, że to pokrzywdzony szacuje wartość należnego mu zadośćuczynienia, mając na uwadze rozmiar cierpienia fizycznego i psychicznego, i to pokrzywdzony w pierwszej kolejności wskazuje, czy na poczet zadośćuczynienia zarachował już wypłacone odszkodowania. Odnosząc się do powyższego zarzutu , trzeba zwrócić uwagę, że, jak wielokrotnie podkreślał Sąd Najwyższy, krzywdę doznaną w wyniku śmierci osoby bliskiej bardzo trudno ocenić i wyrazić w formie pieniężnej, a każdy przypadek powinien być traktowany indywidualnie z uwzględnieniem wszystkich okoliczności sprawy, przy czym ocena ta ma opierać się na kryteriach obiektywnych, a nie na wyłącznie subiektywnych odczuciach pokrzywdzonego (zob. zamiast wielu postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 2018 r., I CSK 634/17). Zadośćuczynienie powinno uwzględniać dramatyzm doznań osoby bliskiej, poczucie osamotnienia i pustki, cierpienia moralne i wstrząs psychiczny wywołany śmiercią osoby najbliższej, rodzaj i intensywność więzi łączącej pokrzywdzonego ze zmarłym, oparcie w innych osobach bliskich, wiek osoby uprawnionej do zadośćuczynienia, stopień w jakim pokrzywdzony będzie umiał się znaleźć w nowej rzeczywistości i zdolności jej zaakceptowania, leczenie doznanej traumy, a także wiek pokrzywdzonego (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2018 r., I CSK 377/17, z dnia 12 września 2002 r., IV CKN 1266/00 i z dnia 3 czerwca 2011 r., III CSK 279/10). Rację ma Sąd Okręgowy wskazując, że zadośćuczynienie nie powinno prowadzić do wzbogacenia pokrzywdzonego. Powinno jednak przedstawiać odczuwalną ekonomicznie wartość, a jego wysokość nie może sprowadzać się do kwoty symbolicznej. Odnośnie argumentu apelacji, niezasadności przyznania zadośćuczynienia w ustalonych kwotach gdyż od daty zdarzenia upłynęło już 16 lat i powodowie niewątpliwie pogodzili się z poczuciem osamotnienia po śmierci J. S.

(1)należy podnieść, że celem zadośćuczynienia pieniężnego jest zrekompensowanie poszkodowanemu ujemnych skutków, które rzeczywiście miały miejsce w przeszłości, nawet jeśli w chwili wystąpienia z roszczeniem o naprawienie tej krzywdy, nie była już odczuwana, lub odczuwana mniej intensywnie. Oczywiście, czasookres ujemnych doznań ma znaczenie dla wysokości zadośćuczynienia, jednak sam upływ czasu od daty zdarzenia nie stanowi przesłanki mającej wpływ na tą wysokość. Inna interpretacja art. 448 KC prowadziłaby do sytuacji, iż wysokość uzyskanego zadośćuczynienia zależałoby od czasu, w jakim poszkodowany wystąpi ze swym roszczeniem, w stosunku do daty zdarzenia, z którym jest ono związane. Okoliczność, że powództwo zostało zainicjowane po upływie 16 lat od śmierci J. S.

(1)w okresie kiedy ustąpiły już dawno najsilniejsze odczucia towarzyszące żałobie nie może mieć istotnego znaczenia przy określaniu wysokości zadośćuczynienia, o którym mowa w art. 448 KC. Sąd przyznaje je bowiem nie tylko za emocje i cierpienia w okresie żałoby, lecz także, a w zasadzie przede wszystkim, za krzywdę wynikającą z utraty na zawsze osoby bliskiej. Odnośnie zarzutu naruszenia prawa materialnego tj. art. 481 k.c. zw. z art. 455 k.c. należy podnieść, iż niewątpliwym jest, że stosownie do treści art. 481 § 1 KPC odsetki należą się za cały czas opóźnienia, poczynając od dnia opóźnienia, a więc następującego po dniu wymagalności długu. Problematyka oznaczenia daty wymagalności odsetek nastręcza jednak wiele trudności w konkretnych stanach faktycznych i często decyduje o tym tytuł i charakter świadczenia pieniężnego, dla którego odsetki pozostają należnością uboczną. Datę wymagalności odsetek łączy się m.in. z datą: wezwania do zapłaty długu, wyrokowania, uprawomocnienia się orzeczenia, wymagalności odszkodowania. Orzecznictwo Sądu Najwyższego nie jest jednolite we wskazanym zakresie. W niektórych orzeczeniach Sąd Najwyższy przyjmował, że świadczenie z tytułu zadośćuczynienia zasadzanego na podstawie istotnie art. 445 i art. 448 KC staje się wymagalne po wezwaniu pozwanego do jego zapłaty, zgodnie z art. 455 KC Z tego założenia wyprowadzano więc podstawę do zasądzania odsetek za okres poprzedzający wydanie wyroku. Odsetki zasądzano więc od dnia wezwania albo od doręczenia odpisu pozwu pozwanemu, który zostaje w ten sposób wezwany do zapłaty należnego świadczenia w rozumieniu powołanego przepisu (tak Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 18 września 1970 r., II PR 257/70; z dnia 12 lipca 2002 r., V CKN 1114/00 i z dnia 18 lutego 2010 r., II CSK 434/09). Według niektórych orzeczeń, zadośćuczynienie pieniężne za krzywdę staje się wymagalne w dniu wyrokowania albo niezwłocznie po tym dniu, w związku z czym od kwoty przyznanej na podstawie art. 445 KC, odsetki nie mogą zostać zasądzone za okres poprzedzający wydanie wyroku (zwłaszcza Sąd Najwyższy w wyrokach: z dnia 8 grudnia 1997 r., I CKN 361/97; z dnia 20 marca 1998 r., II CKN 650/97; z dnia 4 września 1998 r., II CKN 875/97 i z dnia 9 września 1999 r., II CKN 477/98). Z kolei w wyroku z dnia 18 lutego 2010 r., I CSK 243/10, Sąd Najwyższy opowiedział się za koncepcją dużo bardziej elastyczną. Uznał bowiem, że w zależności od okoliczności związanych z powstaniem i nasileniem się krzywdy po stronie uprawnionego, obowiązek zapłaty zadośćuczynienia w określonej jego części może stać się wymagalny przed wydaniem wyroku. W tym zakresie odsetki mogą więc zostać zasądzone za okres poprzedzający wyrokowanie. W pozostałej zaś części, stosownie do okoliczności, mogą podlegać zasądzeniu od daty wyroku uwzględniającego żądanie oparte na art. 445 § 1 lub art. 448 KC Sąd Apelacyjny w okolicznościach niniejszej sprawy miał na uwadze, że orzeczenie zasądzające zadośćuczynienie za doznaną krzywdę ( art. 445 § 1 KC) ma charakter deklaratoryjny, zaś roszczenie o jego zapłatę jest zobowiązaniem z natury rzeczy bezterminowym, dlatego też przekształcenie go w zobowiązanie terminowe następuje stosownie do treści art. 455 KC (niezwłocznie) - w wyniku wezwania wierzyciela (pokrzywdzonego) skierowanego do dłużnika (podmiotu zobowiązanego do naprawienia szkody) do spełnienia świadczenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z 22 lutego 2007 r., I CSK 433/06). E. B.

(1), W. S.

(1)i H. S.

(1)domagali się zasądzenia odsetek ustawowych od 19 stycznia 2016 r. t.j. od upływu terminu zakreślonego w wezwaniu do zapłaty. Natomiast powódka D. S. domagała się zasądzenia odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia doręczenia pozwu. Pozew został doręczony pozwanej Spółce 4 października 2017 r. w dacie doręczenia pozwanej Spółce odpisu pozwu powódki D. S. i wezwania do zapłaty pozostałych powodów pozwana Spółka znała już prawomocny skazujący wyrok z 20 marca 2002 r. oraz protokół z kontroli PIP z 29 listopada 2001 r z którego wynika, że bezpośrednią przyczyną wypadku było uruchomienie napędu podajnika w chwili gdy w strefie niebezpiecznej znajdował się człowiek. Bezpośrednim sprawcą zdarzenia był operator zespołu (...), który nie sprawdził czy uruchomienie podajnika nie spowoduje zagrożenia dla innych pracowników. Inspektor zauważył, że z zeznań pracowników wynika, że błąd popełnił również pracownik wykonujący czyszczenie podajnika, podał on operatorowi sygnał o gotowości instalacji do uruchomienia bez upewnienia się, że poszkodowany opuścił strefę niebezpieczną. W świetle powyższego pozwana Spółka w dacie doręczenia pozwu i doręczenia wezwania do zapłaty winna była się liczyć z koniecznością zapłaty zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę, a rozmiar krzywdy wyrażający się w utracie osoby najbliżej wskazuje na adekwatność z żądaniami pozwu. Mając powyższe na względzie Sąd Okręgowy zasadnie zasądził zadośćuczynienie i odszkodowanie na rzecz D. S. z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 4 października 2017 r. i zadośćuczynienie pieniężne na rzecz pozostałych powodów od 19 stycznia 2016 r. Zasądzenie odsetek od zadośćuczynienia dopiero od daty wyrokowania prowadziłoby do niczym nieusprawiedliwionego uprzywilejowania dłużnika, odnoszącego korzyść z nieterminowego wykonania zobowiązania. Odnosząc się natomiast do przesłanek zasądzenia odszkodowania na rzecz powódki D. S., Sąd Apelacyjny podziela stanowisko zawarte w ugruntowanym orzecznictwie, iż odszkodowanie z art. 446 § 3 KC obejmuje szeroko pojęte szkody majątkowe, często nieuchwytne lub trudne do obliczenia prowadzące jednak do znacznego pogorszenia sytuacji życiowej osoby najbliższej. Pogorszenie sytuacji życiowej obejmuje szkody obecne i przyszłe, które choć w pewnym stopniu dają się ocenić materialnie. Por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 23.05.2006 r. ., VI ACa 1390/2005 „ Dla oceny, czy nastąpiło znaczne pogorszenie sytuacji członków rodziny zmarłego, nie wystarczy samo odniesienia się do stanu z dnia śmierci poszkodowanego, ale konieczne jest uwzględnienie utraty perspektyw jakie członkowie rodziny wiązali z osoba zmarłego” .Powódka z chwilą śmierci męża utraciła świadczoną jej przez niego opiekę i oparcie. Po śmierci męża cały ciężar związany z utrzymaniem domu, wychowaniem 17-letniego wówczas syna, wydatkami na wyżywienie, ubranie, leczenie psychiatryczne i inne potrzeby, ciężar prac domowych związanych z dbaniem o dom pod względem technicznym spoczął na powódce. J. S.

(1)był osobą zaradną, wspólnie z żoną wybudował dom, był aktywny zawodowo, otrzymywał z tego tytułu stałe dochody, wyższe niż minimalne jak sugeruje apelujący ,oprócz tego dorabiał przy naprawie samochodów. Był dobrym mężem i ojcem stanowiącym wsparcie we wszelkich życiowych sprawach i decyzjach. Przy ocenie sytuacji powódki słusznie zauważył też Sąd Okręgowy , iż istotne jest , że powódka od 1992 r. leczyła się psychiatrycznie, co wymagało od J. S.

(1)większego zaangażowania w sprawy domowe w tym ekonomiczne. Mając na względzie powyższe ustalenia prawidłowy jest wniosek Sądu I instancji, że pogorszenie sytuacji życiowej D. S. w związku ze śmierci jej męża może zostać ocenione jako znaczne. Oczywiście ścisłe, pieniężne określenie rozmiaru szkody powódki w tym zakresie jest niemożliwe, zresztą przepis art. 446 § 3 KC mówi o „stosownym odszkodowaniu”. Zdaniem Sądu Apelacyjnego takim stosownym odszkodowaniem jest dochodzona kwota 50 000 złotych , w tym biorąc pod uwagę wieloletni okres, w którym powódka musiał zaradzać wszelkim potrzebom ekonomicznym zarówno swoim jak i swego syna H. , którego wcześniej utrzymywała wspólnie z mężem. Apelujący wyliczając dochody powódki nie bierze pod uwagę , iż powódka utrzymywała z nich nie tylko siebie , ale również drugą osobę, przy zmniejszonych w porównaniu do poprzedniego okresu źródłach dochodu. Kuriozalne są zarzuty apelującego błędu w ustaleniach faktycznych dotyczących rozrzutności powódki przy jej miesięcznych dochodach rzędu około 1500 złotych z tytułu emerytury. Okoliczność obdarowywania wnuków z tej sumy świadczy wręcz o wyjątkowej gospodarności i oszczędności powódki. Akcentowane w apelacji zeznania syna powódki dotyczące zapewnienia jej światła, ciepła nie świadczą o relatywnej poprawie poziomu życia powódki, tylko o tym , ze powódka nie jest w stanie z posiadanych środków sama tych kosztów ponieść. Należy bowiem podnieść, iż wcześniej koszty utrzymania wolnostojącego domu powódka ponosiła wspólnie z mężem , z tym zapewne tez związana była decyzja o darowiźnie domu, który wcześniej wspólnie z mężem budowała. Z zeznań dzieci powódki , na które powołuje się apelacja wynika, iż powódka żyje „ od pierwszego do pierwszego”. Nie można oczekiwać, ze skoro dzieci wspierają finansowo powódkę to okoliczność ta może prowadzić do zwolnienia z odpowiedzialności pozwanego. Nie zasługuje również na uwzględnienie zarzut pozwanej błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyrokowania dotyczących kosztów wykonania nagrobku. W pierwszym rzędzie należy podnieść, że w ramach art. 446 § 1 KC ustawodawca usankcjonował wprost po stronie podmiotu zobowiązanego do naprawienia szkody powinność zwrotu kosztów leczenia i pogrzebu temu, kto je poniósł. W świetle powyższego unormowania zauważyć należy, iż kosztów pogrzebu, których zwrotu mogła się domagać powódka D. S., jako osoba, która faktycznie te koszty poniosła, nie można utożsamiać z zasiłkiem pogrzebowym z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Kwestię tę przesądził jednoznacznie Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu z dnia 15 maja 2009 r., sygn. akt III CZP 140/08 (OSNC rok 2009, nr 10, poz. 132), podkreślając, iż zasiłek pogrzebowy przewidziany w art. 77 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie podlega uwzględnieniu przy ustalaniu odszkodowania dochodzonego na podstawie art. 446 § 1 KC. Jednocześnie należy zauważyć, że obowiązek zwrotu kosztów pogrzebu na podstawie art. 446 § 1 KC obejmuje zwrot kosztów bezpośrednio z pogrzebem związanych (takich jak np.: przewóz zwłok, nabycie trumny, zakup miejsca na cmentarzu), jak również zwrot wydatków, odpowiadających zwyczajom danego środowiska. Oprócz oświadczenia o wysokości poniesionych kosztów nagrobka, które Sąd Okręgowy uznał za wiarygodne z racjonalną argumentacja w tym zakresie, a apelacja kwestionuje, na okoliczność poniesionych kosztów pogrzebu obszerne zeznania złożyła powódka. Z zeznań tych wynika , iż poniosła ona m.in. koszty zakupu grobu, pomnika , poczęstunku dla gości. Sąd opisane zeznania uznał za wiarygodne , a strona pozwana powyższego nie podważyła. Apelujący zarzucił również naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art.

(1)ogólne warunki ubezpieczenia określają przedmiot i zakres ubezpieczenia. Jak prawidłowo ustalił Sąd Okręgowy pozwane przedsiębiorstwo (...) S.A. w Ł. miało zawartą z (...) S.A. w W. umowę odpowiedzialności cywilnej potwierdzoną polisą Nr (...). Z ogólnych warunków odpowiedzialności cywilnej zatwierdzonych uchwałą nr (...)z 26 sierpnia 1999 r. Zarządu (...) S.A. wynika, że (...) S.A. udzielił ochrony ubezpieczeniowej, gdy w związku z określoną w umowie działalnością lub posiadanym mieniem ubezpieczony w następstwie czynu niedozwolonego (odpowiedzialność deliktowa) zobowiązany jest do naprawienia szkody osobie trzeciej(par.4 ust.1). (...) nie przyjął jednak na siebie odpowiedzialności za szkody wyrządzone pracownikom ubezpieczonego powstałe w związku z wykonywaniem pracy(par.6 ust.1 pkt 11) Skoro zatem (...) S.A. nie przyjął na siebie odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną J. S.

(1)w związku z zaistniałym wypadkiem przy pracy to nie odpowiada także za uszczerbki osób pośrednio poszkodowanych, których roszczenia są konsekwencją wypadku. Z uwagi na powyższe Sąd Okręgowy prawidłowo oddalił powództwo wniesione przeciwko (...) S.A. przez D. B., H. S.

(1)i W. S.

(1). Za nieuprawnione i spóźnione w sprawie należy uznać wywody apelacji zmierzające do badania woli stron umowy. Strony łączyła umowa dobrowolnego ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej, gdzie dwie profesjonalne strony umówiły się , że w ramach ubezpieczenia ubezpieczyciel nie obejmie ochroną odpowiedzialności za szkody wyrządzone pracownikom ubezpieczonego. Pozwany nie kwestionował treści łączącej go z ubezpieczycielem umowy ubezpieczenia, nie prowadził żadnego postępowania ani nie zgłaszał żadnych wniosków dowodowych w zakresie zasad słuszności , na które się powołuje. Tym samym trudno uznać, iż zasada słuszności będzie miała zastosowanie w niniejszej sprawie, a zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego tj. art.

(1), H. S.

(1)i W. S.

(1)wygrali sprawę w 62,50%, E. B.

(1)uiściła opłatę od pozwu w kwocie 500 zł, a pozostali powodowie w kwotach po 700 zł. Uwzględniając zatem treść art. 98 k.p.c. i § 2pkt 6 w zw. z § 9 ust.1pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz kwotę 17 zł opłaty od pełnomocnictwa, Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w punktach XII, XIII i XIV w ten sposób, że zasądzoną od pozwanego Przedsiębiorstwa (...) S.A. w Ł. na rzecz powódki E. B.

(1)kwotę 3048,25 zł tytułem zwrotu kosztów procesu obniżył do kwoty 2204,50 złotych, a na rzecz W. S.

(1)i H. S.

(1)kwoty po 3248,24 zł obniżył do kwot po 2404,50 złotych. O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono zgodnie z wynikającą z art. 98 § 1 i 3 KPC regułą odpowiedzialności za wynik procesu. Wobec oddalenia apelacji należało uznać pozwanego Przedsiębiorstwo (...) S.A. w Ł. za stronę przegrywającą postępowanie odwoławcze obowiązaną w związku z tym do zwrotu powodom kosztów tego postępowania. Na zasądzone koszty instancji odwoławczej składało się wyłącznie wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika powodów w kwocie po 2025 zł na rzecz każdego z powodów, którego wysokość ustalono zgodnie z treścią § 2 pkt 6 i § 9 ust.1pkt 5 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w spr