w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego spadkodawca może postanowić, że oznaczona osoba nabywa przedmiot zapisu z chwilą otwarcia spadku (zapis windykacyjny). Zapis windykacyjny rodzi tzw. skutek rzeczowy, a więc skutkuje tym, że własność danego przedmiotu przechodzi na nabywcę (zapisobiercę) z chwilą otwarcia spadku (tj. z chwilą śmierci spadkodawcy-testatora). Zapis windykacyjny ma jednak ograniczenie, które wiąże się z tym, że przedmiot zapisu musi się znajdować w masie spadkowej, a więc prawo własności danego przedmiotu musi przysługiwać spadkodawcy w chwili jego śmierci. Jeżeli przesłanka ta nie jest spełniona, to albo zapis windykacyjny jest bezskuteczny w całości albo - jak to miało miejsce w niniejszej sprawie - jest bezskuteczny w części. Dzieje się tak dlatego, bowiem nie można przenieść na inną osobę więcej praw niż samemu się posiada. W konsekwencji na gruncie prawa spadkowego zdarzają się sytuacje, iż dochodzi do rozbieżności między zamysłem spadkodawcy, a faktyczną możliwością wykonania jego ostatniej woli. Przechodząc do rozważań natury prawnej, zauważyć trzeba, że przedmiotem zapisu windykacyjnego może być: rzecz oznaczona co do tożsamości; zbywalne prawo majątkowe; przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne; ustanowienie na rzecz zapisobiercy użytkowania lub służebności. Wyliczenie zawarte w treści art.
KC ma charakter katalogu zamkniętego, co budzi pewne wątpliwości natury systemowej (zob. E. Skowrońska-Bocian, J. Wierciński, w: J. Gudowski, Komentarz KC, t. 6, 2017, art. 9811, teza 8). W razie ustanowienia przez spadkodawcę zapisu windykacyjnego, którego przedmiot nie mieści się w katalogu dopuszczalnych przedmiotów legatu z art.
KC, takie rozrządzenie – w zgodzie z regułą favor testamenti – należy traktować jako zapis zwykły (K. Osajda, w: K. Osajda, Komentarz KC, Legalis 2018, art. 9811, teza 285; E. Niezbecka, w: A. Kidyba, Komentarz KC, t. 4, 2015, art. 9811, teza 11). Nie ulega wątpliwości, że przedmiot legatu windykacyjnego winien być oznaczony na tyle precyzyjnie, aby w chwili otwarcia spadku możliwe było jego zidentyfikowanie. Zadania konkretyzacji przedmiotu zapisu nie można tym samym powierzyć legatariuszowi ani osobie trzeciej. Musi jej dokonać sam testator. Sąd Okręgowy stoi na stanowisku, że o ile określenie przedmiotu nie będzie budziło wątpliwości, to nieprawidłowości w jego wskazaniu nie spowodują bezskuteczności zapisu, o ile nieruchomość da się zidentyfikować. Za takim poglądem opowiada się K. Osajda we wspominanym komentarzu. Sąd w niniejszej sprawie wobec wniosku uczestniczki o nienależycie określonym adresie nieruchomości wynikającym ze zmiany oznaczeń ulic i wątpliwości co do tego, kto jest właścicielem przedmiotowej nieruchomości - podjął czynności weryfikacyjne dotyczące aktualnego adresu położenia nieruchomości oraz ustalił nr księgi wieczystej. Słusznie na podstawie przedłożonych do akt sprawy dokumentów geodezyjnych, w tym wypisu i wyrysu z ewidencji gruntu oraz wykazu zmian gruntowych przedłożonych przez Wydział Geodezji Urzędu Miasta C. uznał, że aktualny adres pod którym nieruchomość się znajduje to – ulica (...) odpowiadała dawniej nazwie ulicy (...) – ( pod tą nazwą w testamencie oznaczono nieruchomość) , a wcześniej ulicy (...). Dlatego też nie można zgodzić się tutaj z apelującą, że zapis windykacyjny dotyczący udziału w kamienicy przy ul. (...) w C. (dawniej ul. (...)) nasuwał wątpliwości jakiej nieruchomości miał zapis w rzeczywistości dotyczyć. Nie mają żadnego znaczenia zmiany ewidencyjne skutkujące zmianą nazwy ulicy czy numeracji budynków, na które spadkodawczyni nie miała wpływu , w sytuacji gdy na podstawie innych środków dowodowych można było zidentyfikować nieruchomość. Co więcej, za taką interpretacją przemawia przede wszystkim fakt, że nie było wątpliwości co do tożsamości nieruchomości, gdyż była to jedyna nieruchomość spadkodawczyni, której przysługiwał udział w ½ części. Na dodatek sam wnioskodawca na rozprawie przed sądem I instancji poprzez okazanie zdjęcie Street View potwierdził identyfikację domu w sposób jednoznaczny – „..jest to dom opisany w testamencie, jest to dom rodzinny”, a uczestniczka nawet nie podważa w tym zakresie ustaleń i wniosków Sądu. Na nieprawidłowość w samym wskazaniu przedmiotu zapisu, podobnie wypowiada się - P. Książek, który przedstawia pogląd, zgodnie z którym, że jeśli przedmiotem zapisu windykacyjnego jest nieruchomość, lecz spadkodawca poda nieprawidłowy numer jej księgi wieczystej to gdy nie ma wątpliwości, o którą nieruchomość chodzi, zapis windykacyjny będzie ważny i skuteczny (zob. P. Księżak, Zapis windykacyjny, Warszawa 2012, s. 97.). Nie można też zapominać, że zgodnie z art. 948 § 1 k.c. testament należy tak tłumaczyć, ażeby zapewnić możliwie najpełniejsze urzeczywistnienie woli spadkodawcy, co zakłada dążenie do jak najwierniejszego odtworzenia woli testatora i obliguje do przyjęcia takiej wykładni, która pozwoli utrzymać rozrządzenia spadkodawcy w mocy i nadać im rozsądną treść. Z uwagi na powyższe, apelację w zakresie odnoszącym się do zapisu windykacyjnego na rzecz córki spadkobierczyni należało oddalić jako bezzasadną, o czym orzeczono w punkcie 2. sentencji na podstawie art. 385 k.p.c. Natomiast co się tyczy zapisu windykacyjnego na rzecz wnuczki K. L., który to zapis odnosił się do - wyposażenia mieszkania położonego w K. przy ul. (...) i wszystkich ruchomości tam znajdujących się, w szczególności mebli, obrazów, srebra, porcelany i biżuterii - to rację należy przyznać apelującej, iż przedmiot zapisu nie został zindywidualizowany. Wynika to z tej okoliczności, że zbiór rzeczy w świetle prawa nie jest samodzielnym przedmiotem obrotu w przeciwieństwie do przedsiębiorstwa czy gospodarstwa rolnego. Jakkolwiek ograniczenie przedmiotu zapisu windykacyjnego do rzeczy oznaczonych co do tożsamości jest zrozumiałe ze względu na mechanizm przejścia własności na tej podstawie to jedynie w odniesieniu do rzeczy oznaczonych co do tożsamości możliwe jest przejście prawa własności ex lege w określonym prawem momencie. W przypadku rzeczy oznaczonych co do gatunku niezbędne jest bowiem uprzednie dokonanie konkretyzacji i dopiero następcze przeniesienie własności skonkretyzowanych rzeczy. Stąd jeśli testator chciałby rozdysponować rzeczami oznaczonymi co do gatunku, to może tego dokonać jedynie za pomocą zapisu zwykłego. Z uwagi na powyższe oczywiste jest, że jeżeli testator wyrazi przed notariuszem wolę rozdysponowania zbiorem rzeczy, za takowy uważa się wyposażenie mieszkania - to przy założeniu, że wszystkie elementy tego zbioru to rzeczy oznaczone co do tożsamości (np. konkretne meble, obrazy, porcelanę) to notariusz powinien w samym akcie precyzyjnie wszystkie te elementy wymienić co będzie oznaczało de iure sporządzenie tak wielu zapisów windykacyjnych, jak wiele elementów wchodzi do tego zbioru. Na marginesie dodać trzeba, że a miarę powiększania się zbioru, testator w przyszłości będzie zmuszony sporządzać kolejne testamenty notarialne stanowiące jedynie uzupełnienie tego pierwszego. Przewidziane w art. 679 § 4 k.p.c. odpowiednie stosowanie art. 679 § 1, 2 i 3 k.p.c. do stwierdzenia nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego oznacza, że dowód, iż osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego, nie jest zapisobiercą lub że jej udział we własności przedmiotu zapisu jest inny niż stwierdzony, może być przeprowadzony tylko w postępowaniu o uchylenie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku lub częściowego postanowienia o stwierdzeniu nabycia przedmiotu zapisu. Ten, kto był uczestnikiem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, w którym sąd orzekł także o nabyciu przedmiotu zapisu windykacyjnego, może tylko wówczas żądać uchylenia orzeczenia. Norma wyrażona w art. 1029 1 k.c., nakazująca stosować odpowiednio przepisy o stwierdzeniu nabycia spadku do stwierdzenia nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego, przemawia jednak za przyjęciem, że sprawa ta powinna być rozpoznana w postępowaniu nieprocesowym przed sądem, który orzekał o stwierdzeniu nabycia spadku. Tymi wskazaniami kierował się Sąd Rejonowy wyrzekając pozytywnie w przedmiocie zapisu windykacyjnego uczynionego na rzecz K. L.. Sąd Okręgowy uznając jednak, bezskuteczność tego zapisu z przyczyn o którym była mowa powyżej na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił zaskrzone orzeczenie i uchylił zaskarżony punkt postanowienia, uznając że nie było materialnoprawnych przesłanek do stwierdzenia nabycia przedmiotów na podstawie zapisu windykacyjnego na rzecz K. L.. Na marginesie zauważyć należy, że we wniosku sam wnioskodawca nie domagał się wyrzeczenia w tym zakresie , uznając jak się wydaje bezskuteczność tego rozrządzenia jako zapisu windykacyjnego. W zakresie kosztów postępowania Sąd rozstrzygnął na mocy art. 520 § 1 k.p.c. uznając, że każda ze stron winna ponieść koszty postępowania stosownie do swojego udziału. W niniejszej sprawie interesy uczestników postępowania nie były sprzeczne. Skarżąca dążyła jedynie do uzyskania stwierdzenia określonych okoliczności, które odnoszą skutek w sytuacji prawnej wszystkich uczestników postępowania - wszyscy oni czerpią korzyść z faktu przeprowadzenia tego postępowania. Zważyć należało, że sam fakt kwestionowania przez skarżącą twierdzeń wnioskodawcy nie czyni jeszcze postępowania spadkowego spornym w takim sensie, w jakim spór charakteryzuje postępowanie procesowe, tzn. kwestionowanie twierdzeń innego uczestnika postępowania spadkowego nie przybiera formy obrony tak jak w procesie. W dalszym ciągu bowiem w interesie każdego z nich zachodzi konieczność ustalenia prawdziwości faktów, z których chcą oni wywieść swoje prawa i czerpać z nich korzyści. SSO Joanna Czernecka SSO Katarzyna Biernat-Jarek SSO Renata Stępińska
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.