Zgodnie z powołanymi przepisami konstytucyjnymi przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Nikt nie może być poddany torturom ani okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu i karaniu. Zakazuje się stosowania kar cielesnych, a każdy pozbawiony wolności powinien być traktowany w sposób humanitarny. Z kolei w myśl powołanego wyżej Międzynarodowego Paktu Praw Osobistych i Politycznych każda osoba pozbawiona wolności ma być traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka. Zapewnienie humanitarnych warunków odbywania kary pozbawienia wolności jest warunkiem zachowania godności osób podlegających przymusowej izolacji w warunkach zakładów penitencjarnych. Realizacji spoczywających na władzy publicznej i administracji jednostki penitencjarnej obowiązków w zakresie odpowiedniego przygotowania miejsc, w których przebywają osoby pozbawione wolności należy do działań władczych Państwa i mieści się w pojęciu wykonywania zadań z zakresu władzy publicznej o którym mowa w art. 417 § 1 k.c. Naruszenie zatem tych obowiązków może rodzic odpowiedzialność cywilną Skarbu Państwa jako naruszyciela prawa skazanego do zapewnienia mu humanitarnych warunków pobytu w warunkach izolacji od społeczeństwa. Zgodnie z treścią art. 23 k.c., dobra osobiste człowieka pozostają pod ochroną prawa cywilnego. W razie naruszenia dóbr osobistych podmiot ten, którego dobro osobiste zostało naruszone, może żądać, w oparciu o przepisy art. 24 k.c. dopełnienia czynności niezbędnych do usunięcia skutków naruszenia dobra osobistego, w tym złożenia oświadczenia odpowiedniej treści, a także zadośćuczynienia pieniężnego na własną rzecz, jak i zasadzenia odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny. W myśl art. 24 k.c. ochrona cywilnoprawna przysługuje jedynie przed bezprawnym naruszeniem dobra osobistego. Bezprawne zaś jest zachowanie sprzeczne z normami prawa lub zasadami współżycia społecznego, bez względu na winę, a nawet świadomość sprawcy. Wskazany przepis wprowadza domniemanie bezprawności działania. Dlatego w procesie o ochronę dóbr osobistych to pozwany ma obowiązek wykazać, że jego działanie nie było bezprawne. Działanie nie jest bezprawne zwłaszcza wówczas, gdy jest oparte na przepisie obowiązującego prawa. W wyroku z dnia 28 lutego 2007 r. (V CSK 431/06, OSNC 1/2008, poz. 13 z aprobującą glosą N. Pawłowskiej, EPS 1/2008) Sąd Najwyższy wskazał, iż ciężar dowodu, co do tego że warunki w zakładzie karnym odpowiadały obowiązującym normom i nie doszło do naruszenia dóbr osobistych, spoczywa na pozwanym (art. 6 w związku z art. 24 k.c.), a zatem pokrzywdzony żądający na podstawie art. 448 k.c. kompensaty krzywdy nie musi dowodzić bezprawności naruszenia dobra osobistego. Elementem humanitarnego odbywania kary pozbawienia wolności jest niewątpliwie prawo osadzonego do intymności. Ocena czy nastąpiło naruszenie dobra osobistego nie może być jednak dokonywana według miary indywidualnej wrażliwości osoby, która czuje się dotknięta zachowaniem innej osoby, ale musi być dokonana przy stosowaniu kryteriów obiektywnych (tak też Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z dnia 28 sierpnia 1996 r., I ACr 341/96, OSA 7-8/1997, poz. 43). Podniesienie przez pozwanego zarzutu przedawnienia obligowało Sąd do rozpatrzenia tego zarzutu w pierwszej kolejności. Jego ewentualna zasadność wyłączałaby bowiem odpowiedzialność cywilną pozwanego, niezależnie od kwestii zasadności powództwa. Zgodnie bowiem z art.
roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia, jednakże termin ten nie może być dłuższy niż dziesięć lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę. W razie wyrządzenia szkody na osobie, przedawnienie nie może skończyć się wcześniej niż z upływem trzech lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia (art.
Powód odbywał karę pozbawienia wolności w pozwanym Zakładzie Karnym w K. w okresie od 12 lutego 2014 r. do 22 stycznia 2015 r. Pozwany podniósł zarzut przedawnienia roszczenia w odniesieniu do okresu sprzed 2012 r. a więc nie związanego czasowo ze zgłoszonym roszczenie, dlatego też zarzut ten nie mógł odnieść skutku. Analizę warunków odbywania przez powoda kary pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w K. należało ograniczyć do czasu osadzenia powoda w tej jednostce penitencjarnej. Przesłankami odpowiedzialności Skarbu Państwa na gruncie przepisu 417 § 1 k.c. są: szkoda wyrządzona przy niezgodnym z prawem wykonywaniu czynności z zakresu władzy publicznej oraz normalny związek przyczynowy pomiędzy niezgodnym z prawem wykonywaniem takich czynności a powstaniem szkody. Istnienie związku przyczynowego należy oceniać na zasadach wynikających z art. 361 § 1 k.c. Oznacza to, że Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność za normalne następstwa niezgodnego z prawem działania lub zaniechania przy wykonywaniu władzy publicznej. Udzielenie powodowi cywilnoprawnej ochrony wymagało ustalenia, że zachowania administracji pozwanego Zakładu Karnego w K. godziły w jego dobra osobiste w rozumieniu art. 24 § 1 k.c., przy czym to na powodzie ciążył dowód wskazania konkretnych uchybień w postaci zaniechania podjęcia działań zapewniających mu realizację jego uprawnień w zakresie warunków bytowych wynikających ze wskazanych powyżej przepisów, naruszających sferę jego dóbr osobistych. Z ujawnionych okoliczności faktycznych sprawy wynika, że we wskazanym przez powoda okresie osadzenia w Zakładzie Karnym w K. nie przebywał on w przeludnionych celach, co w kontekście zeznań stron, jak i braku wydanych wobec powoda na podstawie art. 110 § 2a, 2b i 2c k.k.w. indywidualnych decyzji dyrektora Zakładu Karnego w K. w przedmiocie czasowego osadzenia w warunkach przeludnienia, było okolicznością bezsporną. Pozostałe warunki odbywania przez powoda kary pozbawienia wolności podlegały ocenie według wymogu zachowania przez Państwo godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności. Ocena czy obowiązki te zostały zrealizowane, winna być dokonana z uwzględnieniem uprawnień skazanego, szczegółowo uregulowanych w przepisach art. 102 – 120 k.k.w. z uwzględnieniem między innymi: - Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2003 r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych ( Dz. U. z 2003 r., nr 186, poz. 1820 ) - Rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 2003 r. w sprawie regulaminu organizacyjno – porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności ( Dz. U. z 2003 r., nr 152, poz. 1493), Humanitarne warunki odbywania kary pozbawienia wolności wymagają zapewnienia osadzonemu odpowiedniego wyposażenia celi mieszkalnej w sprzęt zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania i odpowiednie warunki higieny, dostateczny dopływ powietrza a także odpowiednią temperaturę i oświetlenie. Szczegółowe wyposażenie cel mieszkalnych jest uregulowane rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 2003 r. w sprawie regulaminu organizacyjno – porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności, zgodnie z którym cela mieszkalna powinna być wyposażona w łóżko dla skazanego, odpowiednią do liczby skazanych ilość stołów, szafek i taboretów oraz środków utrzymania czystości w celi. Urządzenia sanitarne winny być usytuowane w sposób zapewniający ich niekrępujące użytkowanie. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2003 r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych (Dz. U. z 2003 r., nr 186, poz. 1820) reguluje wyposażenie cel i stan techniczny tego wyposażenia. Wskazane przepisy określają ilość i czas przez jaki użytkowane są konkretne przedmioty stanowiące wyposażenie cel i służące osadzonym. W omawianym tu zakresie powód nie sformułował żadnych zarzutów co do warunków odbywania kary. W zakresie warunków sanitarnych panujących w Zakładzie Karnym w K., a zwłaszcza sposobu wydzielania kącika sanitarnego od reszty pomieszczenia celi, należało uwzględnić konstrukcję architektoniczną poznanej jednostki organizacyjnej i jej zabytkowy charakter. Kąciki sanitarne nie były odrębnymi pomieszczeniami i były oddzielone tylko parawanem, a ponadto więźniowie mogli dodatkowo zasłaniać kącik prześcieradłem. Sąd uznał zarzuty powoda w tym zakresie za całkowicie bezpodstawne. Częściowa jedynie zabudowa kącików sanitarnych wynika z realizacji obowiązku zapewnienia osadzonym bezpieczeństwa. Całkowite odgrodzenie któregokolwiek fragmentu celi mogłoby ułatwiać osadzonym ukrywanie przedmiotów niedozwolonych, próby samobójcze, czy samookaleczenia. Funkcjonariusze sprawdzający cele muszą mieć zapewnioną możliwość kontroli zachowania osadzonych, z wyłączeniem obserwowania intymnych części ciała podczas załatwiania potrzeb fizjologicznych, co uniemożliwia częściowa zabudowa kącików ( wyrok S.N. z dnia 5 lipca 2012 r. w sprawie o sygn. akt IV CSK 603/11, Lex nr 1228452 ). Natomiast kwestionowana przez powoda dostępność do ciepłej wody tylko raz, a z czasem dwa razy w tygodniu jest zgodna z obowiązującymi przepisami ( § 30 ust 3 cytowanego rozporządzenia w sprawie regulaminu ...). Zużycie wyposażenia cel jest naturalną konsekwencją ich długotrwałego użytkowania. Administracja Zakładu Karnego w K. zgodnie z zaleceniami Państwowej Powiatowej Inspekcji Sanitarnej na bieżąco wymieniała także wyposażenie cel. Kolejny zarzut powoda odnosił się do wysoko umieszczonych otworów okiennych i w konsekwencji małego dostępu światła słonecznego. Okoliczność ta była niezaprzeczalna i wynikała z zabytkowego charakteru budynku Zakładu Karnego w K.. Osadzeni mogli jednak używać w dzień oświetlenia jarzeniowego w celu pisania, czy czytania. Niezależnie od tego pozwany Zakład Karny w K. zapewniał osadzonym możliwość uczestnictwa w zajęciach kulturalno – oświatowych i sportowych, z której powód mógł zgodnie ze swoim wyborem korzystać. Zasadnym w ocenie Sądu okazał się natomiast zarzut niezapewnienia powodowi właściwych warunków korzystania z łóżka. Z niekwestionowanych przez pozwanego okoliczności faktycznych wynika, że powód przed przyjęciem do Zakładu Karnego w K. był uznany za osobę niepełnosprawną z powodu schorzeń kręgosłupa dających dolegliwości bólowe. Okoliczność ta została odnotowana w książeczce zdrowia osadzonego założonej w dniu 3 lutego 2014 r., i ponownie odnotowana w stosownej notatce po przetransportowaniu powoda do Zakładu Karnego w K., gdzie wskazano na występujące u powoda okresowe bóle kręgosłupa (przepuklina odcinaka szyjnego i lędźwiowego). Pomimo starań powoda o uzyskanie miejsca na dolnym łóżku przez kilka miesięcy powód musiał wspinać się na łóżko piętrowe znajdujące się na poziomie 1,7 metra od podłogi. Dopiero po okresie pół roku zaczęto montować drabinki. Dodatkowo powód przez pewien czas musiał korzystać z łóżka wyposażonego w zużyte sprężyny co powodowało u niego trudności w ułożeniu się do snu i dolegliwości bólowe kręgosłupa. Wielokrotne wnioski powoda o zgodę na umieszczenie płyty w miejscu sprężyn doprowadziło ostatecznie do uzyskania takiej zgody. Te zindywidualizowane w odniesieniu do powoda warunki odbywania kary izolacyjnej w połączeniu z doświadczanym przez wszystkich osadzonych brakiem należytej wentylacji cel i barku wystarczającego dostępu światła dziennego w szczególności w dni pochmurne dało w ocenie Sadu skumulowany efekt nadmiernej dolegliwości wykonywania kary izolacyjnej prowadzącej do naruszenie dóbr osobistych w postaci godności i uzasadniło odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 24 i 448 k.c. W zakresie wymiaru należnego powodowi zadośćuczynienia Sąd miał na uwadze, że zasadniczym kryterium decydującym o wysokości należnego zadośćuczynienia stanowi przede wszystkim rozmiar (zakres) doznanej przez pokrzywdzonego krzywdy, a niewymierny charakter takiej krzywdy sprawia, że ocena w tej mierze winna być dokonywana na podstawie całokształtu okoliczności sprawy. O wysokości zadośćuczynienia decyduje zatem Sąd po szczegółowym zbadaniu wszystkich okoliczności sprawy, kierując się podstawową zasadą, że przyznane zadośćuczynienie powinno przedstawiać realną wartość dla pokrzywdzonego i uwzględniać stosunki majątkowe panujące aktualnie w społeczeństwie. Analizując okoliczności faktyczne rozpatrywanej sprawy, Sąd ustalił wysokość należnego powodowi świadczenia na poziomie kwoty 2.000 zł biorąc pod uwagę, że powód na skutek opisanych warunków odbywania kary doznał cierpień fizycznych i psychicznych, których rozmiar nie był jednak duży. Powód nie doznał trwałego uszczerbku na zdrowiu, nie wykazał aby warunki odbywania kary w jakikolwiek sposób ograniczył jego sprawność i miały wpływ na aktualny stan zdrowia. Z drugiej strony kwota rekompensaty musi być adekwatna do statusu majątkowego poszkodowanego, a ten jest stosunkowo niski. Z tych wszystkich przyczyn, w ocenie Sądu, zadośćuczynienie w wysokości 2.000 zł jest kwotą adekwatną i stanowiącą godziwą rekompensatę za doznane przez powoda cierpienia fizyczne i psychiczne. Poza tym odnotowania wymaga, że warunki w jakich powód odbywał karę pozbawienia wolności, aczkolwiek uciążliwe, nie uzasadniały przyznania zadośćuczynienia w wyższym rozmiarze, gdyż pobyt w jednostce penitencjarnej w sposób naturalny wiąże się z ograniczeniem w postaci pogorszenia standardu życia. Z takimi dolegliwościami i ograniczeniami osadzony musiał się liczyć ( por. wyrok SN z 2 października 2007 r. sygn. II CSK 269/07). W świetle tych okoliczności faktycznych i prawnych orzeczono jak w sentencji wyroku, a o odsetkach orzeczono od dnia 1 października 2015 r. to jest doręczenia pełnomocnikowi pozwanego odpisu pozwu. O kosztach zastępstwa procesowego strony pozwanej Sąd orzekł na podstawie art. 100 k.p.c. i obciążył nimi powoda w całości albowiem pozwany uległ żądaniu w nieznacznej tylko wysokości. Wysokość kosztów zastępstwa procesowego ustalono na podstawie § 8 ust 1 pkt 26 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie przy uwzględnieniu okoliczności, że postepowanie w sprawie toczył się dwukrotnie w przed sądem pierwszej instancji oraz w postepowaniu apelacyjnym . Na podstawie art. 102 k.p.c. i art. 113 ust 4 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sadowych w sprawach cywilnych nie obciążono powoda nieuiszczonym kosztami sądowymi należnymi Skarbowi Panstwa. SSO Piotr Szymankiewicz
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.