Sygn. akt III APa 1/21 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 20 maja 2021 r. Sąd Apelacyjny w Krakowie III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: SSA Dariusz Płac

k.p. i art. 103

1. k.p. Nie znalazł podstaw do uznania jej za nieważną zarówno w oparciu o art. 58 k.c. w zw. z art. 300 k.p., jak i art. 8 k.p. Na tę ocenę przede wszystkim nie miała wpływu okoliczność z jakich środków strona powodowa pokrywała koszty związane z realizacją umowy szkoleniowej. Zostały one uzyskane tytułem dotacji projakościowej i w momencie przekazania ich stronie powodowej weszły one w skład jej budżetu. Mogła ona nimi dowolnie dysponować i finansować z nich samodzielnie określone zadania, z uwzględnieniem jedynie zastrzeżenia, że - aby nie zaistniała konieczność zwrotu dotacji - ze środków mogły zostać sfinansowane zadania określone w warunkach udzielenia dotacji. Jak wynika z ustaleń poczynionych w sprawie sfinansowanie przez stronę powodową swoim pracownikom studiów (...) mieściło się w celach, na jakie dotacja została przyznana. Nawet gdyby formalnie środki pochodzące z dotacji nie mogły zostać wydatkowane na pokrycie kosztów związanych z poszerzeniem kompetencji zawodowych przez pozwanego w formie studiów (...), to i tak strona powodowa mogłaby je przeznaczyć na ten cel, gdyż jak już zostało stwierdzone dowolnie nimi dysponowała, a jedynie musiałby się liczyć z obowiązkiem zwrotu części dotacji. Zatem, w związku z postanowieniami umowy szkoleniowej, strona powodowa mogła domagać się od pozwanego zwrotu wydatkowanych należności. Powyższe stanowisko, w ocenie Sądu Okręgowego, znajduje potwierdzenie w treści uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z 10 kwietnia 2019 r., sygn. akt III PK 36/
2. Sąd Okręgowy nie uwzględnił również argumentu, że umowa szkoleniowa była nieważna, gdyż sposób podnoszenia kwalifikacji zawodowych pozwanego (odbycie przez niego studiów (...)) nie był przydatny stronie powodowej jako pracodawcy. Pozwany, pozostając w zatrudnieniu u strony powodowej, zajmował stanowisko kierownicze - dyrektora (...), a zatem, był niejako modelowym adresatem studiów (...). Tak więc wiedza, umiejętności oraz kontakty pozyskane w trakcie odbywania studiów (...) niewątpliwie były przydatne w jego pracy oraz mogły przyczynić się do wykonywania jej na wyższym jakościowo poziomie, jak również, podzielenia się ową poszerzoną wiedzą ze współpracownikami i studentami w ramach (...). W ocenie Sądu Okręgowego dla oceny ważności umowy szkoleniowej bez znaczenia pozostawała również dysproporcja istniejąca pomiędzy wynagrodzeniem pozwanego uzyskiwanym z tytułu zatrudnienia u strony pozwanej a kosztami sfinansowania jego studiów poniesionymi przez pracodawcę. Sąd zwrócił uwagę, iż żaden z przepisów prawa nie reguluje powyższej kwestii, w szczególności nie określa granic wydatkowanych przez pracodawcę środków na podnoszenie kwalifikacji zawodowych pracownika, zwłaszcza w odniesieniu do zarobków pracownika. Tym samym, pracodawca ma niczym nieskrępowaną swobodę przy podejmowaniu decyzji jakie koszty jest gotów ponieść tytułem inwestycji w pracownika w postaci poszerzenia przez tego ostatniego posiadanej wiedzy i umiejętności. Logicznym jest przy tym, że w okolicznościach niniejszej sprawy strona powodowa, dysponując stosownymi środkami, zdecydowała się na sfinansowanie studiów (...) pozwanego, który zajmował w jej strukturach stanowisko menedżerskie, a dodatkowo pełnił funkcję członka rady nadzorczej w powiązanych z nią spółkach, ukończenie bowiem przez pozwanego rzeczonych studiów oznaczało podniesienie jego kwalifikacji jako członka kadry zarządzającej. Sąd Okręgowy wskazał również, iż strony podpisały umowę szkoleniową w dniu 30 listopada 2016 r., tj. już po faktycznym rozpoczęciu przez pozwanego podnoszenia kwalifikacji zawodowych (po rozpoczęciu przez pozwanego studiów (...) i po wniesieniu przez stronę powodową na rzecz uczelni, na której się odbywały studia stosownych opłat). Projekt umowy został przedstawiony pozwanemu również po tych zdarzeniach. Jednakże, wbrew twierdzeniom pozwanego, nie spowodowało to po jego stronie braku możliwości negocjowania warunków umowy, czy też utraty możliwości odmowy podpisania umowy szkoleniowej. Jak przyznał w swoich zeznaniach, nie próbował negocjować warunków tej umowy po przedłożeniu mu jej projektu, ani też nie odmówił jej podpisania. Zeznał też, że „gróźb i szczególnej presji na podpisanie umowy nie było”. W ocenie Sądu pozwany w istocie akceptował warunki umowy szkoleniowej, w tym konieczność ewentualnego zwrotu wydatków poniesionych przez pracodawcę w razie zaistnienia zdarzeń wymienionych w umowie, jako rozwiązanie słuszne w swojej istocie, anonsowane mu we wcześniejszych rozmowach przez pracodawcę i milcząco wówczas przez niego zaakceptowane. Sąd Okręgowy podkreślił, iż zostało ustalone, że po uzyskaniu przez stronę powodową dotacji prezes jej zarządu poinformował kadrę menadżerską o uzyskanym dofinansowaniu, możliwości jego wykorzystania na podniesienie kwalifikacji zawodowych pracowników, a także o możliwości samodzielnego wyboru przez pracowników sposobu ich podnoszenia. Podczas rozmowy pozwanego z prezesem zarządu strony powodowej na powyższy temat, pozwany został poinformowany o możliwości wyboru studiów jakie chce podjąć, ale również, że zaistnieje konieczność podpisania w terminie późniejszym umowy szkoleniowej, w której ma zostać zastrzeżony obowiązek odpracowania kosztów studiów lub ich zwrotu. Zresztą pozwany brał czynny udział w sporządzaniu ogólnego wzoru takiej umowy szkoleniowej, co tym samym wyklucza możliwość przyjęcia, że pozwany, przed rozpoczęciem studiów, a nawet wzięciem udziału w procesie rekrutacyjnym na nie, nie wiedział o konieczności zawarcia umowy szkoleniowej, zawierającej obowiązek odpracowania kosztów poniesionych przez pracodawcę związanych ze studiami pozwanego lub ich zwrotu. Z tych względów Sąd Okręgowy przyjął, iż pomimo podpisania umowy szkoleniowej dopiero 30 listopada 2016 r. strony dokonały wcześniej, przed podjęciem przez pozwanego studiów, ustnych ustaleń w przedmiocie obowiązków pracodawcy co do finansowania doszkalania pozwanego oraz obowiązków pozwanego co do pozostawania w zatrudnieniu po zakończeniu studiów lub też konieczności zwrotu na rzecz pracodawcy poniesionych przez pracodawcę wydatków. Sąd pierwszej instancji zwrócił zresztą uwagę, że wymagana przez art.

§ 1k.p.

pisemna forma umowy jest zastrzeżona do celów dowodowych (art. 73 § 1 i art. 74 k.c. w zw. z art. 300 k.p.), a ponadto przepisy prawa nie wykluczają zawarcia umowy o podnoszeniu kwalifikacji zawodowych już w trakcie trwania szkolenia. Sąd Okręgowy wskazał nadto, że umowa szkoleniowa zawarta między stronami nie mogła zawierać postanowień mniej korzystnych niż określone w art. 102 i nast. k.p. (art. 103

§1i 2 k.p.

oraz w zw. z art. 300 k.p. poprzez ich niezastosowanie, a tym samym uznanie, że umowa z dnia 30 listopada 2016 r. zawarta pomiędzy powodem a pozwanym była ważną czynnością prawną; ( (...)) art.

§1i 2 k.p.

poprzez uznanie, że umowa pomiędzy powodem a pozwanym z dnia 30 listopada 2016 r. była umowa szkoleniową, o której mowa w

§1i 2 k.p., a nie inną umową nienazwaną; (iv) art.

103 5 zdanie ostatnie k.p. w zw. z art. 103 5 pkt 3) k.p. poprzez ustalenie, że pozwany jest zobowiązany do zwrotu na rzecz pracodawcy całości kosztów poniesionych w celu podnoszenia kwalifikacji zawodowych pozwanego; (

1. v)art. 8 k.p. poprzez jego niezastosowanie, a tym samym uznanie, że żądanie przez powoda zwrotu przez pozwanego kosztów podnoszenia kwalifikacji zawodowych nie stanowi nadużycia prawa podmiotowego; (
2. vi)art. 358 §1 k.c. poprzez jego niezastosowanie, a tym samym uznanie, że powód był uprawniony do żądania od pozwanego zwrotu kwoty stanowiącej równowartość kwoty 9.500 dolarów amerykańskich w walucie polskiej. Podnosząc powyższe zarzuty, skarżący wniósł o: 1) uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, z pozostawieniem Sądowi pierwszej instancji orzeczenia o kosztach postępowania apelacyjnego, w tym kosztach zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym jako części kosztów procesu (art. 386 §4 k.p.c.); względnie: 2) zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych (art. 386 §1 k.p.c.). Ponadto, pozwany wniósł o: 3) przeprowadzenie rozprawy (art. 374 k.p.c.); 4) przeprowadzenie dowodów z: (
3. i)pisma Centrum (...) z dnia 2 maja 2019 r. (przy piśmie pozwanego z 11 czerwca 2019 r.); (
4. ii)wydruku ze strony (...) ( (...)) wydruku ze strony (...) (
5. iv)wydruku ze strony (...) - na okoliczność wykonywania przez pozwanego także po rozwiązaniu umowy o pracę z powodem czynności, które zdaniem powoda uzasadniały wysyłanie pracowników na studia podyplomowe (...) oraz niewykonywania takich czynności przez inne osoby, które zostały wyznaczone przez powoda do odbycia studiów podyplomowych (...). (
6. v)odpisu pełnego z KRS spółki (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K. - na okoliczność pełnienia przez pozwanego funkcji członka Rady Nadzorczej tej spółki oraz okresu pełnienia tej funkcji. Stosownie do treści art. 368 §1 2 k.p.c. pozwany wskazał, że potrzeba powołania dowodów z pkt (
7. ii)oraz (
8. v)powyżej wyniknęła później z uwagi na treść zarzutów podnoszonych w apelacji (dowody z pkt (i), (iii) oraz (
9. iv)zostały powołane w piśmie z 11 czerwca 2019 r.). W odpowiedzi na apelację strona powodowa wniosła o oddalenie apelacji w całości jako bezzasadnej, zasądzenie od pozwanego kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych oraz pominięcie jako nieprzydatnych dla celów ustalenia stanu faktycznego sprawy dowodów powołanych w treści apelacji pozwanego. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Sąd Apelacyjny przyjął ustalenia Sądu Okręgowego za własne, zgodził się również z oceną prawną, dokonaną przez ten Sąd i wyczerpująco przedstawioną w pisemnym uzasadnieniu orzeczenia. Ponowne jej przytaczanie w całości na potrzeby odparcia zarzutów apelacji nie jest konieczne, natomiast będzie ona przedmiotem dalszej analizy w związku z treścią środka odwoławczego3: Ad. I.1. (i-
10. ii)Zarzut dotyczący nieważności umowy o pracę z dnia 19 czerwca 2012 r. z późniejszymi aneksami, wymieniony w apelacji w pierwszej kolejności, jako ten, który nie był rozpoznany przez sąd pierwszej instancji, wbrew stanowisku apelującego, nie został podniesiony w piśmie stanowiącym załącznik do rozprawy z dnia 11 czerwca 2019 r. Zresztą inna sytuacja byłaby nielogiczna, ponieważ na tym samym terminie posiedzenia pełnomocnicy oświadczyli, że bezspornym między stronami jest, że łączyła je umowa o pracę w okresie wskazanym w pozwie, która rozwiązała się za wypowiedzeniem przez pozwanego w styczniu 2018 r. (00:06-07). Pozwany powołał przedmiotowy zarzut dopiero w punkcie I.1. (
11. ii)apelacji, a następnie – na uzasadnienie naruszenia prawa materialnego - w jej punkcie III ust. 2. Nie wyjaśnił jednak na czym miałaby polegać pozorność umowy o pracę. Jeśli miałaby ona prowadzić do nieważności, zgodnie z powołanymi przez apelującego przepisami: art. 58 §1 k.c. i art. 83 §1 k.c. w zw. z art. 300 k.p., to należałoby wykazać, że stronom umowy nie towarzyszyła wola wywołania skutków prawnych, jakie miałyby z niej wynikać, ale jedynie zamiar stworzenia na zewnątrz wrażenia, że wola taka istnieje. Na tę okoliczność nie zostały powołane żadne twierdzenia, a tym bardziej nie zostały zawnioskowane dowody. Dlatego też ten zarzut nie znalazł potwierdzenia w materialne dowodowym, a jako zarzut apelacyjny okazał się bezskuteczny. Na marginesie należy zauważyć, że pozwany porównywał warunki swojego zatrudnienia tylko w jednym kierunku, tj przy zmianie wymiaru czasu pracy: z całego - na ¼ etatu, zwracając uwagę na brak zmiany zakresu obowiązków. Pomijając okoliczność, że powyższa zmiana w literalnym brzmieniu w pierwszej kolejności nasuwa wniosek, że dotychczasowe obowiązki pozwany miał wykonywać w wymiarze mniejszym niż ¾, to należy zwrócić uwagę, że ten sam zakres obowiązków pozwany wykonywał również w wymiarze 1/16 etatu na podstawie umowy o pracę z dnia 19 czerwca 2012 r. (k. 45-49) w pierwotnym jej brzmieniu oraz że zakres tych obowiązków nie uległ rozszerzeniu przy zmianie umowy w dniu 28 marca 2014 r., kiedy czas pracy na tym samym stanowisku uległ zwiększeniu do pełnego wymiaru (k. 52-53) Ad. I.1. (iv)-(vi),(viii-
12. x)Kolejne zarzuty apelacji są rzeczywiście powtórzeniem tych, zawartych w piśmie z dnia 11 czerwca 2019 r., do których Sąd Okręgowy bezpośrednio się nie odniósł, chociaż na temat samej dysproporcji istniejącej pomiędzy wynagrodzeniem pozwanego a kosztami sfinansowania jego studiów wypowiedział się na 19 stronie uzasadnienia (k. 482). Okoliczność, że sąd nie przedstawił swojej oceny co do zgodności spornej umowy z zasadą wolności pracy nie spowodowała jednak nierozpoznania istoty sprawy. Istotę tę stanowiła ważność, interpretacja, skuteczność i wymagalność umowy szkoleniowej, która była przedmiotem zarówno postępowania dowodowego, orzekania, jak i pisemnego uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Pominięcie niektórych zarzutów strony w pisemnym uzasadnieniu orzeczenia, zwłaszcza jeśli strona wnosi wiele zarzutów (zarówno o ogólnym, jak i szczegółowym charakterze), nie powoduje, że wyroku nie można poddać kontroli instancyjnej. Zarzuty, dotyczące zasady naruszenia wolności pracy w związku z nałożeniem na pozwanego wielu obowiązków w zamian za niewielkie ( w szczególności w stosunku do dochodzonych w niniejszym procesie kosztów szkolenia) wynagrodzenie (1798 zł) i obowiązek kontynuowania tej pracy przez okres ponad 5 lat, mogą być samodzielnie ocenione przez sąd drugiej instancji, również jako zarzuty naruszenia przez Sąd Okręgowy przepisów prawa materialnego (punkt III.2.i apelacji). Tutejszy sąd uznał je za bezzasadne. Rzekomo szczególnie uciążliwe i niekorzystne z punktu widzenia interesów pozwanego wynagrodzenie, wiązało się z pracą na ¼ etatu. Pozostawiało zatem pracownikowi możliwość podjęcia innej działalności zarobkowej. Związanie stosunkiem pracy przez okres 3 lat po ukończeniu szkolenia stanowiło więc dla pozwanego obciążenie, ale nie o zasadniczym – z punktu widzenia rozwoju kariery – znaczeniu. Natomiast sfinansowanie przez pracodawcę studiów podyplomowych (...) oraz uwzględnienie harmonogramu szkolenia w warunkach pracy stanowiło dla pozwanego wymierną i znaczną korzyść. Umniejszanie jej znaczenia przez subiektywne oceny pozwanego (np. poprzez wzmiankę w sprzeciwie od nakazu zapłaty, że posiadał już wiedzę i umiejętności, którą miał nabyć podczas studiów jeszcze przed ich rozpoczęciem – k. 245v) nie zmienia okoliczności, podniesionej przez Sąd Okręgowy w uzasadnieniu wyroku, że studia typu (...) są uważane za bardzo prestiżowe (strona 17 uzasadnienia – k. 481 a.s.) Ad. I.1. (vii) Powyższe uwagi, dotyczące oceny ważności spornej umowy w omawianym kontekście, są wystarczające dla przyjęcia, że zarzuty z punktu I.1. apelacji są bezzasadne. Nie istnieje w związku z tym potrzeba odwoływania się do zasady pacta sunt servanda, która miała wzmocnić argumentację pozwanego. Ad.I.2.(i-
13. v)Niezrozumiałym jest zarzut, że Sąd I instancji nie dokonał żadnych ustaleń w przedmiocie tego, czy pozwany także po ukończeniu studiów podyplomowych realizował na rzecz spółki, będącej powodem bądź na rzecz spółki (...) Sp. z o.o., działania, dla których miał być skierowany na studia podyplomowe, skoro przed ukończeniem tych studiów wypowiedział stosunek pracy. Stan faktyczny, objęty pozwem kończył się (pomijając późniejsze wezwania do zapłaty dochodzonego roszczenia) na fakcie wypowiedzenia tego stosunku i jego znaczenia dla zwrotu środków wydatkowych przez stronę powodową na studia (...). Okoliczność czy strona powodowa wykorzystała w planowanym pierwotnie kierunku uzyskane kwalifikacje na tych samych lub podobnych studiach przez innych pracowników, nie miała wpływu na ocenę spornej umowy. Powołane w zakresie omawianego zarzutu zeznania świadków wskazują, że w czasie, kiedy skierowano kilka osób (w tym pozwanego) na studia (...), szczegółowe zasady późniejszego wykorzystania ich wiedzy nie były określone (m.in. nie powstał wspomniany przez świadka P. B. „regulamin”). Również w umowie z dnia 30 listopada 2016 r. w § 1 ust. 2 zawarto postanowienie, że zasady dyseminacji wiedzy mogą być ustalone po zakończeniu przez pracownika szkolenia (k. 66). Okoliczności te nie dziwią, jeśli wziąć pod uwagę, że dokształcanie pracowników miało trwać co najmniej 18 miesięcy oraz że działalność powodowej spółki miała charakter rozwojowy. Nie mają one w ocenie tutejszego sądu żadnego znaczenia dla oceny ważności i interpretacji treści spornej umowy szkoleniowej. Ad. I.2.(
14. vi)- (vii), II.1. Zarzut, że w okresie od lutego 2017 do stycznia 2019 r. pozwany prowadził działania, których beneficjentem była spółka (...) sp. z o.o. mimo nieistnienia już pomiędzy stronami stosunku pracy, okazał się w ocenie tutejszego sądu - najmniej ze wszystkich innych - prawnie relewantny i merytoryczny. Apelujący zarzucał, że pracował wówczas w Radzie (...)był (jest) jedynym wspólnikiem spółki będącej powodem. Z samej tej ostatniej okoliczności nie sposób jednak wnioskować (również przy stosowaniu instytucji domniemania faktycznego), że spółka będąca własnością jakiegoś podmiotu osiąga korzyści tylko dlatego, że korzyść taką uzyskał – poza i niezależnie od działalności tej spółki - jej właściciel. Jest to oczywista konsekwencja odrębności takiej spółki jako podmiotu prawa. Pozwany nie wykazał w inny sposób, aby jego działalność po wypowiedzeniu umowy o pracę przynosiła stronie jakiekolwiek korzyści, w szczególności o takim charakterze, których strona powodowa miała się spodziewać w związku ze skierowaniem go na studia podyplomowe. Wnioski dowodowe zgłoszone w apelacji na tę okoliczność były nieprzydatne, ponieważ potwierdzały jedynie prowadzenie przez pozwanego określonej działalności po zakończeniu pracy u strony powodowej. Z tego ostatniego nie można wywodzić dalszych wniosków co istnienia okoliczności istotnych w sprawie. Te same wnioski dowodowe zostały pominięte przez Sąd Okręgowy, co zarzucił pozwany w apelacji w jej punkcie III.1. Z uwagi na ich ostateczną ocenę, zarzut naruszenia art. 227 k.p.c. tutejszy sąd uznał za bezzasadny. Ad. I.3. i III.3. Zarzut nieprawidłowej kwalifikacji spornej umowy jako umowy szkoleniowej jest gołosłowny, ponieważ pozwany nie wskazał na takie postanowienia umowy, które wykluczyłyby możliwość stosowania do niej przepisów z art. 102 – 103 6 k.p. Rozważania, dotyczące skutków uznania tej umowy za „umowę nienazwaną” pozostają zatem bezprzedmiotowe. Ad. II.2.(i-
15. ii)Sąd Okręgowy nie naruszył art. 327 1 §1 k.p.c. w związku z rzekomymi brakami w treści uzasadnienia, o których mowa w powyższych punktach apelacji. Sądy nie mają obowiązku odnoszenia się do wszelkich poglądów, prezentowanych w orzecznictwie lub w literaturze w przedmiocie spornego zagadnienia prawnego. Co więcej – nie mają obowiązku powoływania się na jakiekolwiek inne argumenty niż przez siebie sformułowane. Natomiast tutejszy sąd dokonał (i przedstawi w dalszej części uzasadnienia) ocenę polemiki z tymi poglądami, podjętą w apelacji, w związku z zarzutami naruszenia przez sąd pierwszej instancji przepisów prawa materialnego. Ad. III.2.(
16. ii)Pogląd, który ma wzmacniać stanowisko pozwanego, że przekroczenie w umowie szkoleniowej maksymalnego terminu określonego w art. 103