I Ns 152/21

(1)złożył wniosek o stwierdzenie praw do spadku po A. R.

(1)zmarłej dnia 27 lutego 1948 r. na rzecz jej męża K. R. w ¼ części oraz córek H. K. i K. G.

(1)po 3/8 części, po K. R. zmarłym dnia 26 maja 1975 r. na rzecz jego córki K. G.

(1)w całości, po K. G.

(1)zmarłej dnia 19 marca 1987 r. na rzecz jej męża W. G. i syna M. G.

(1)w udziałach po ½ części, zaś po W. G. zmarłym dnia 1 lutego 1989 r. na rzecz jego syna M. G.

(1)w całości. Uczestnicy postępowania T. W. i J. G. przyłączyli się do wniosku. Uczestniczka postępowania B. G. pozostawiła wniosek do uznania Sądu. Pozostali uczestnicy postępowania H. K., E. G., A. G. i D. G. nie zajęli stanowiska w sprawie. Sąd ustalił następujący stan faktyczny: Spadkodawczyni A. R.

(2)z d. M., c. A. i J., zmarła dnia 27 lutego 1948 r. w Ł. gmina O., gdzie ostatnio stale zamieszkiwała. W dacie śmierci pozostawała w związku małżeńskim z K. R.. K. R. s. A. i B., zmarł 26 maja 1975 r. w Ł. gmina O., gdzie ostatnio stale zamieszkiwał. W dacie śmierci był wdowcem. A. R.

(1)i K. R. mieli dwie córki: K. G.

(1)i H. K. ( bezsporne ). K. G.

(1)z d. R., c. A. i K., zmarła dnia 19 marca 1987 r. w C., ostatnio stale zamieszkiwała w Ł. gmina O.. W dacie śmierci pozostawała w związku małżeńskim z W. G.. W. G., s. J. i M., zmarł dnia 1 lutego 1989 r. Ł., gdzie ostatnio stale zamieszkiwał. W dacie śmierci był wdowcem. K. G.

(1)i W. G. mieli pięcioro dzieci: synów M. G.

(2), K. G.

(2), J. G. i S. G. oraz córkę T. W.. K. G.

(2)zmarł bezdzietnie dnia 2 lipca 2015 r., pozostawiając wdowę B. G.. S. G. zmarł dnia 3 lutego 2000 r., pozostawiając wdowę E. G. oraz dzieci: D. G. i A. G. ( bezsporne ). A. R.

(1), K. R., K. G.

(1)i W. G. nie miało innych dzieci, w tym pozamałżeńskich, przysposobionych lub zmarłych przed ich śmiercią ( bezsporne ). Żadne z nich nie pozostawiło testamentu ( bezsporne ). W skład spadku po A. R.

(1)i K. R. wchodzi gospodarstwo rolne położone w Ł. gmina O.. Małżonkowie R. prowadzili przedmiotowe gospodarstwo rolne, w pracach pomagała im córka K. G.

(1)wraz z mężem W. G., którzy po śmierci A. R.

(1)przejęli prowadzenie tego gospodarstwa rolnego. W pracach w gospodarstwie rolnym pomagał im syn M. G.

(1). Ich córka T. W. po zawarciu związku małżeńskiego w 1971 r. pracowała w gospodarstwie rolnym swojego męża ( zapewnienie spadkowe wnioskodawcy k. 55 – 55 v, uczestników postępowania T. W. k. 55 v, J. G. k. 55 v, B. M. G.

(3)k. 62 ). Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie zgromadzonych dokumentów, a w szczególności aktów stanu cywilnego, których prawdziwości strony nie kwestionowały, a także zapewnienia spadkowego złożonego przez spadkobierców Sąd zważył co następuje: Zgodnie z treścią art. LI ustawy z dnia 23.04.1964r. przepisy wprowadzające kodeks cywilny do spraw spadkowych stosuje się prawo obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy, o ile przepisy poniższe nie stanowią inaczej. Tak więc w przypadku stwierdzenia praw do spadku po A. R.

(1)Sąd zobligowany kierować się treścią przepisów obowiązujących w dniu 27 lutego 1948 r., poza wyjątkami przewidzianymi w w/w ustawie. Podstawowym zatem aktem prawnym, na podstawie którego Sąd rozpoznawał w tym zakresie sprawę był dekret z 8 października 1946 r. - prawo spadkowe. Zgodnie z dyspozycją art. 15 § 1 tegoż dekretu dziedziczenie może być ustawowe albo testamentowe, a zgodnie z § 2 owego artykułu dziedziczenie ustawowe co do całości spadku zachodzi wówczas, gdy spadkodawca nie zostawił testamentu, w którym ustanowił spadkobiercę, albo gdy wszyscy spadkobiercy, powołani do spadku w testamencie, nie chcą lub nie mogą być spadkobiercami. W niniejszej sprawie spadkodawca M. R. nie pozostawiła testamentu, dlatego mają zastosowanie przepisy o dziedziczeniu ustawowym. W świetle art. 17 § 1 prawa spadkowego do spadku powołane są przede wszystkim dzieci spadkodawcy, które dziedziczą w częściach równych. W rozpoznawanej sprawie spadkodawczyni A. R.

(1)miała dwie córki: K. G.

(1)i H. K.. Zatem to one w pierwszej kolejności są powołane do spadku w częściach równych. Jednakże zgodnie z art. 22 w/w dekretu pozostały przy życiu małżonek dziedziczy z ustawy: w zbiegu ze zstępnymi małżonka zmarłego - jedną czwartą część spadku, w zbiegu z jego rodzicami i rodzeństwem lub zstępnymi rodzeństwa - połowę spadku, a w braku takich krewnych - cały spadek. Zgodnie zaś z art. 25. tegoż dekretu pozostały przy życiu małżonek, który otrzymuje część majątku, podlegającego według obowiązującego małżonków ustroju małżeńskiego majątkowego podziałowi na przypadek ustania małżeństwa, nie dziedziczy w zbiegu ze zstępnymi małżonka zmarłego pozostałej części tego majątku. W rozpoznawanej sprawie w dacie śmierci spadkodawczyni A. R.

(1)żył jej mąż K. R., zatem również został powołany do spadku, jak wskazano powyżej – w udziale w wysokości ¼ części. Pozostały udział dziedziczą córki w częściach równych tj. po 3/8 części. Wskazać dodatkowo należy, że zgodnie z art. 677 § 2 kpc ( w brzmieniu obowiązującym przed 1 października 1990 r. ) w wypadku, gdy w skład spadku wchodziło gospodarstwo rolne, sąd zobligowany był wymienić w treści tego postanowienia ponadto spadkobierców dziedziczących to gospodarstwo oraz ich udziały w nim. Obowiązek ten dotyczy spadków otwartych przed dniem 14 lutego 2001 r. ( Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 31 stycznia 2001 r. w sprawie P 4/99 ). Sąd ustalił, że w skład spadku po A. R.

(1)wchodzi gospodarstwo rolne położone w Ł. gmina O.. Odnośnie dziedziczenia gospodarstw rolnych ustawa - przepisy wprowadzające kodeks cywilny wskazuje, iż do dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem wejścia w życie kodeksu cywilnego stosuje się przepisy tego kodeksu, o ile artykuły poniższe nie stanowią inaczej ( art. LV § 1 ). Zgodnie z § 2 art. LV ilekroć przepisy tytułu X księgi czwartej kodeksu cywilnego ( art. 1058-1088 kc ) odsyłają do przepisów zawartych w innych tytułach tej księgi, stosuje się zamiast nich przepisy dotychczasowe. Przepis art. LVI § 1 stanowi, iż prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem 5 lipca 1963 r. zachowują spadkobiercy, którzy przed dniem 5 lipca 1963 r. w drodze faktycznych ( nieformalnych ) działów spadku objęli w posiadanie to gospodarstwo lub jego część. Przepis ten stosuje się również w wypadku, gdy do dziedziczenia był powołany tylko jeden spadkobierca, jeżeli przed dniem 5 lipca 1963 r. objął w posiadanie należące do spadku gospodarstwo rolne. W niniejszej sprawie jednakże takiej sytuacji nie było. Zgodnie z § 2 tegoż artykułu prawo dziedziczenia takiego gospodarstwa zachowują również spadkobiercy określeni w przepisach art. 1059 - 1062 kodeksu cywilnego z tą jednak zmianą, że określone w tych przepisach warunki istniały nie w chwili otwarcia spadku, lecz w dniu 5 lipca 1963 r. i że przewidziane w tych przepisach oświadczenie o gotowości prowadzenia gospodarstwa zostało złożone przed dniem 6 stycznia

1. Zaś art. 1059 § 1 kc w swej pierwotnej wersji wprowadzonej w życie w dniu 1 stycznia 1965 r. stanowił, iż dzieci spadkodawcy dziedziczą z ustawy gospodarstwo rolne, jeżeli:
2. bezpośrednio przed otwarciem spadku pracowały w tym gospodarstwie nieprzerwanie co najmniej od roku albo
3. w chwili otwarcia spadku są członkami rolniczej spółdzielni produkcyjnej lub pracują w gospodarstwie rolnym takiej spółdzielni, albo
4. w chwili otwarcia spadku bądź prowadzą inne indywidualne gospodarstwo rolne, bądź też pracują w gospodarstwie rolnym swoich rodziców, małżonka lub jego rodziców, albo
5. w chwili otwarcia spadku bądź są małoletnie, bądź też pobierają naukę zawodu lub uczęszczają do szkół, albo
6. w chwili otwarcia spadku są trwale niezdolne do pracy. Zstępny spadkodawcy zatem dziedziczy z ustawy takie gospodarstwo, jeżeli zostanie zaliczone do jednej z pięciu grup wymienionych w tym przepisie. Zgodnie z dyspozycją art. 1060 § 1 kc, w swej pierwotnej wersji, przepisy artykułu poprzedzającego stosuje się odpowiednio do dziedziczenia z ustawy przez małżonka spadkodawcy, jak również do dziedziczenia z ustawy przez wnuków spadkodawcy powołanych stosownie do przepisu art. 931 § 2 k.c. Dalsi zstępni spadkodawcy nie są powołani z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Reasumując więc powyższe zgodnie z art. LVI § 2 ustawy przepisy wprowadzające kodeks cywilny, w niniejszej sprawie należało zbadać uprawnienia małżonka i dzieci spadkodawczyni A. R.

(1)do dziedziczenia gospodarstwa rolnego przewidziane w art. 1059 - 1060 kc, z tą istotną modyfikacją, iż uprawnienia te badać należało na dzień 5 lipca 1963 r., a nie zaś na dzień otwarcia spadku, co jest zasadą w kodeksie cywilnym. Jak zostało to ustalone wyżej w dniu 5 lipca 1963 r. w gospodarstwie rolnym wchodzącym w skład spadku pracował mąż spadkodawczyni K. R., który wcześniej wraz z nią prowadził to gospodarstwo, zatem w jego przypadku nie ulega żadnym wątpliwościom, iż spełnia on warunki niezbędne do nabycia prawa do gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład spadku po A. R.

(1), oraz córka K. G.

(1)również pracująca wówczas w spadkowym gospodarstwie rolnym. W związku z powyższym Sąd stwierdził, iż wchodzące w skład spadku po A. R.

(1)gospodarstwo rolne na podstawie ustawy nabyli mąż K. R. w ¼ części oraz córka K. G.

(1)w ¾ części, uznając, że druga córka spadkodawczyni H. K. nie wykazała, że posiadała uprawienia do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Odnośnie stwierdzenia praw do spadku po K. R., K. G.

(1)i W. G. Sąd kierował się zasadami dziedziczenia określonymi w przepisach kodeksu cywilnego. W świetle art. 926 § 2 kc dziedziczenie ustawowe co do całości spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z osób, które powołał nie chce lub nie może być spadkobiercą. Zarówno K. R., K. G.

(1)jak i W. G., nie pozostawili testamentów, a zatem spadek pozostawiony przez nich podlega dziedziczeniu ustawowemu. Zgodnie z dyspozycją art. 931 § 1 kc, w pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku. K. R. w chwili otwarcia spadku był wdowcem i miał dwie córki: K. G.

(1)i H. K., które tym samym nabyły spadek w udziałach po ½ części. K. G.

(1)oraz W. G. mieli pięcioro dzieci: synów M. G.

(2), K. G.

(2), J. G. i S. G. oraz córkę T. W.. Spadek po K. G.

(1)nabyli zatem mąż W. G. w ¼ części oraz dzieci po 3/20 części. Natomiast spadek po W. G. nabyły dzieci w częściach równych po 1/5 części. W skład spadku po K. R., K. G.

(1)i W. G. wchodzi również gospodarstwo rolne położone w Ł. gmina O.. Odnośnie dziedziczenia tegoż gospodarstwa po tych osobach to zastosowanie mają tu podobnie jak w przypadku spadku po A. R.

(1)przepisy art. 1059 kc. Sąd zobligowany był zatem do zbadania czy spadkobiercy, którzy powołani są do spadku po K. R., K. G. i W. G. z ustawy posiadają odpowiednie kwalifikacje określone w tychże przepisach i czy w związku z tym posiadają uprawnienie do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Treść przepisu art. 1059 kc ulegała wielokrotnie zmianom w okresie od wejścia w życie kodeksu cywilnego, tym niemniej, ogóle zasady określające katalog tzw. uprawnień do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, były w kolejnych latach zbliżone. Odrębnie należy omówić zasady obowiązujące w dacie otwarcia spadku po K. R., a zatem według stanu na dzień 26 maja 1975 r. oraz w dacie otwarcia spadków po K. G.

(1)i W. G. ( odpowiednio według stanu na dzień 19 marca 1987 r. oraz dzień 1 lutego 1989 r. ) Zgodnie z art. 1059 § 1 kc w brzemieniu obowiązującym w okresie od dnia 4 listopada 1971 r. do dnia 5 kwietnia 1982 r., dzieci spadkodawcy dziedziczą z ustawy gospodarstwo rolne, jeżeli: 1) bezpośrednio przed otwarciem spadku pracowały w tym gospodarstwie albo 2) w chwili otwarcia spadku są członkami rolniczej spółdzielni produkcyjnej lub pracują w gospodarstwie rolnym takiej spółdzielni, albo 3) w chwili otwarcia spadku bądź prowadzą inne indywidualne gospodarstwo rolne, bądź też pracują w gospodarstwie rolnym swoich rodziców, małżonka lub jego rodziców, albo 4) w chwili otwarcia spadku bądź są małoletnie, bądź też pobierają naukę zawodu lub uczęszczają do szkół, albo 5) w chwili otwarcia spadku są trwale niezdolne do pracy. W ocenie Sądu, określone powyżej wymogi spełnia córka spadkodawcy K. K.

(2)G., która w dacie jego śmierci pracowała w spadkowym gospodarstwie rolnym, a zatem dziedziczy udział przysługujący K. R. w tym gospodarstwie w całości. Druga córka spadkodawcy H. K. nie wykazała, że posiadała uprawienia do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Natomiast w okresie śmierci spadkodawców K. G.

(1)i W. G. art. 1059 kc obowiązywał w brzemieniu: spadkobiercy dziedziczą z ustawy gospodarstwo rolne, jeżeli w chwili otwarcia spadku: 1) odpowiadają warunkom wymaganym dla nabycia własności nieruchomości rolnej w drodze przeniesienia własności albo 2) są małoletni bądź też pobierają naukę zawodu lub uczęszczają do szkół, albo 30 są trwale niezdolni do pracy ( treść przepisu w okresie od dnia 6 kwietnia 1982 r. do dnia 1 października 1990 r. ). Zasady określające warunki wymagane dla nabycia własności nieruchomości rolnej w drodze przeniesienia własności wynikały z treści art. 160 § 1 kc, zgodnie z którym własność nieruchomości rolnej lub jej części może być przeniesiona na rzecz osoby fizycznej tylko wtedy, gdy nabywca: 1) stale pracuje w jakimkolwiek gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej albo 2) ma kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego. W ocenie Sądu, wymogi określone wyżej spełniało dwoje dzieci K. G.

(1)i W. G.: M. G.

(1), który pracował w spadkowym gospodarstwie rolnym oraz T. W., która pracowała w gospodarstwie rolnym swojego męża. Pozostałe dzieci K. G.

(1)i W. G., bądź ich następcy prawni, nie wykazali aby S. G., J. G. lub K. G.

(2)posiadali uprawienia do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. W związku z powyższym Sąd stwierdził, że wchodzące w skład spadku po K. G.

(1)gospodarstwo rolne nabyli jej mąż W. G., syn M. G.

(1)i córka T. W. po 1/3 części, zaś po W. G.: syn M. G.

(1)i córka T. W. po ½ części. O kosztach postępowania Sąd orzekł stosownie do art. 520 § 1 kpc.