II Ca 146/13

(1), G. H. , M. D. , P. Ś. i R. P. o stwierdzenie nabycia spadku na skutek apelacji wnioskodawcy od postanowienia częściowego Sądu Rejonowego w Inowrocławiu z dnia 5 listopada 2012 r. sygn. akt. I Ns 742/12 p o s t a n a w i a : I. zmienić zaskarżone postanowienie w punkcie 1 (pierwszym) w ten tylko sposób, iż spadkobiercy P. Ś. i M. D. dziedziczą spadek po zmarłej Z. Ś.

(2)każdy po 1/12 części; II. zmienić zaskarżone postanowienie w punkcie 2 (drugim) w ten sposób, że opisane w tym punkcie gospodarstwo rolne dziedziczą dzieci: R. P., Z. Ś.

(1), B. R., G. H. i B. Ś. każdy po 1/5 części. Na oryginale właściwe podpisy II Ca 146/13 UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 5 listopada 2012r. Sąd Rejonowy w Inowrocławiu stwierdził, że spadek po Z. Ś.

(2)zmarłej w dniu 8 lipca 1989r. w T., gdzie ostatnio stale zamieszkiwała, na podstawie ustawy nabyły dzieci: B. Ś., R. P., Z. Ś.

(1), B. R., G. H. – każdy po 1/6 części oraz w miejsce syna H. Ś. jego dzieci P. Ś. i M. D. – każdy z nich w ½ części spadku (punkt 1 postanowienia), a wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne położone w T. nabyły dzieci: R. P., Z. Ś.

(1), B. R., G. H. – każdy po ¼ części. Sąd Rejonowy ustalił, że spadkodawczyni Z. Ś.

(2)zmarła w dniu 8 lipca 1989r. w T., gdzie ostatnio stale zamieszkiwała. W chwili śmierci była wdową. Mąż A. Ś. zmarł przed nią. Z małżeństwa urodziło się sześcioro dzieci wskazanych w postanowieniu, z tym że syn H. Ś. zmarł przed nią (w dniu 03.11.1984r.) pozostawiając dwoje dzieci P. Ś. i M. D.. W spadku pozostało gospodarstwo rolne, które Sąd bliżej w uzasadnieniu opisał. Spadkodawczyni nie pozostawiła testamentu. W chwili otwarcia spadku żaden ze spadkobierców nie był małoletni, nie pobierał nauki zawodu, nie uczęszczał do szkół i nie był osoba niezdolna do pracy. W ramach oceny prawnej tych ustaleń Sąd Rejonowy uznał, że spadek po zmarłej Z. Ś.

(2)na podstawie ustawy nabyło pięcioro dzieci w częściach równych (zgodnie z art.9311 kc) oraz dzieci zmarłego syna H. Ś., który nie dożył otwarcia spadku, a więc P. Ś. i M. D. – także w równych częściach (zgodnie z art.9312 kc). W zakresie dziedziczenia wchodzącego w skład spadku gospodarstwa rolnego Sąd przyjął, że uprawnienia do jego dziedziczenia określone w art.1059 kc (w treści obowiązującej na czas otwarcia spadku) w związku z wówczas obowiązującym art.1601 kc oraz 3 ust.1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28.11.1964r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych, posiadały dzieci spadkodawczyni R. P., Z. Ś.

(1), B. R. i G. H., które dziedziczą je w częściach równych tj. po ¼ części (zgodnie z art.9311 kc). W apelacji od postanowienia wnioskodawca B. Ś. domagał się jego zmiany w części dotyczącej dziedziczenia gospodarstwa rolnego tj. w punkcie 2 (drugim) poprzez stwierdzenie, że on także dziedziczy gospodarstwo rolne pozostawione przez spadkodawczynię. Twierdził, że do roku 1970 zamieszkiwał i na stałe pracował w rodzinnym gospodarstwie rolnym. Pomagał też w budowie domu mieszkalnego wchodzącego w skład tego gospodarstwa. Pracował w gospodarstwie rolnym ponad 15 lat i nabył kwalifikacje do jego prowadzenia. W kolejnych latach pracował zawodowo (w znaczeniu poza rolnictwem), a w 1980r. przeszedł na rentę. Dla zapewnienia utrzymania rodzinie podjął pracę w 30 hektarowym gospodarstwie rolnym brata Z. Ś.

(1)położonym w K., gdzie głównie hodował owce i chował gęsi. Potem przeniósł hodowlę owiec do gospodarstwa matki Z. Ś.

(2)w T. (wchodzącego w skład spadku) i prowadził ją do 1990r. Podkreślił, że uczestnicy nie kwestionowali jego pracy w gospodarstwie rolnym brata i choć nie wiązał swojego życia wyłącznie z pracą w rolnictwie, to jednak nabył uprawnienia do dziedziczenia gospodarstwa po zmarłej matce (zażalenie wnioskodawcy – k. 73 i 74). Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja wnioskodawcy B. Ś. podlegała uwzględnieniu. Przystępując do oceny okoliczności w niej podniesionych wskazać należy, że w chwili otwarcia spadku (tj. śmierci spadkodawczyni w dniu 08.07.1989r.) nie obowiązywały już przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28.11.1964r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych, do których odwołał się Sąd Rejonowy, bowiem zostały wcześniej uchylone. Nie ma to jednak istotnego znaczenia w sprawie. Opisując w apelacji przebieg swojej pracy w gospodarstwie rolnym wnioskodawca zmierzał w istocie do wykazania, że posiadał on kwalifikacje do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, tak jak pozostali z jego rodzeństwa, gdyż wykonywał stałą pracą w gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej przez okres co najmniej roku – jak wymagał obowiązujący w chwili otwarcia spadku art.1059 pkt 1 kc i stosowany z nim w związku 1 pkt 4 nowego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12.12.1980r. w sprawie warunków dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych (Dz.U. 89 poz.519 ze zm.). Zwrócić należy uwagę, że z biegiem lat, w związku ze zmianami społeczno – gospodarczymi, odstąpiono od zbyt rygorystycznej wykładni tych przepisów, które jeszcze niekiedy znajdują zastosowanie do stanów faktycznych wywołanych otwarciem spadku w chwili, gdy jeszcze obowiązywały. Tym bardziej, że – jak stwierdził Sąd Najwyższy - w stanach granicznych ocena czy spadkobierca w chwili otwarcia spadku stale pracował w gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej jest zagadnieniem skomplikowanym (patrz uzasadnienie postanowienia z dnia 22.06.2002r. w sprawie III CK 597/04 –opublikowane w systemie informacji prawnej LEX). W szczególności w tych przypadkach, gdy gospodarstwo rolne nie jest wielkie i tym samym nie wymaga wykonywania aż tak licznych prac w polu, przy inwentarzu czy w obejściu. Zgodzić się należy z zapatrywaniem Sądu Najwyższego wyrażonym w przywołanym postanowieniu z dnia 22.06.2002r., że brak wykonywania bieżących czynności w obejściu i przy inwentarzu nie wyłącza przesłanki dziedziczenia gospodarstwa rolnego w postaci stałej pracy w gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej; pojęcie stałej pracy przy produkcji rolnej obejmuje bowiem każdą pracę wykonywana w gospodarstwie rolnym w ramach rodzinnego podziału czynności; przesłanka jest wiec spełniona, jeżeli spadkobierca stale tj. od szeregu lat w tym w chwili otwarcia spadku, gdy tylko zachodziła taka potrzeba gospodarcza, wykonywał sukcesywnie czynności przy pracach polowych w spadkowym gospodarstwie rolnym. W świetle okoliczności przedstawionych przez wnioskodawcę, a potwierdzonych przez uczestniczkę B. R. na rozprawie apelacyjnej przyjąć należy, że wnioskodawca wykazał się właściwym okresem pracy w gospodarstwie rolnym brata i siostry oraz w gospodarstwie spadkowym, które nie było wielkie (około 3 ha), przez co zachodziły uzasadnione podstawy do przyjęcia, że on także spełniał wymogi do jego dziedziczenia. Dlatego też Sąd Okręgowy zmienił zaskarżone postanowienie w punkcie 2 (drugim) poprzez stwierdzenie, że gospodarstwo rolne pozostałe w spadku po Z. Ś.

(2)zmarłej w dniu 8 lipca 1989r. w T., gdzie ostatnio stale zamieszkiwała, na podstawie ustawy nabyły dzieci: R. P., Z. Ś.

(1), B. R., G. H. oraz B. Ś. – każdy po 1/5 części. Z uwagi na zaistniałą niedokładność w punkcie 1 (pierwszym) zaskarżonego postanowienia Sąd odwoławczy dokonał jego zmiany ale jedynie w części dotyczącej dziedziczenia spadku przez wnuków zmarłej Z. P. Ś. i M. D. przez stwierdzenie, że dziedziczą oni spadek po 1/12 części każdy. W istocie zmiana stanowi doprecyzowanie treści postanowienia w tej części. Uczestnicy postępowania P. Ś. i M. D. są dziećmi zmarłego syna spadkodawczyni H. Ś., który zmarł przez nią, a więc są wnukami spadkodawczyni. Zatem dziedziczą spadek po niej jedynie do wysokości udziału, który przypadłby ich ojcu, gdyby dożył otwarcia spadku. Skoro dziedziczyłby on spadek po matce Z. Ś.

(2)wraz z pięciorgiem jego rodzeństwa, a więc przypadłby mu udział w wysokości 1/6 części (zgodnie z art.9311 kc), to ten udział dziedziczą jego dzieci w częściach równych, a więc po 1/12 części (zgodnie z art.9312 kc). Zatem zapis poczyniony w postanowieniu, że P. Ś. i M. D. dziedziczą – każdy z nich w ½ części spadku mógłby rodzic wątpliwości, co do zakresu ich dziedziczenia. W takich częściach dziedziczą spadek jedynie po swoim ojcu H. Ś., co w odniesieniu do całości spadku po zmarłej Z. Ś.

(2)(ich babce) oznacza dziedziczenie po 1/12 części. O zmianie postanowienia Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art.3861 kpc (w związku z art.132 kpc).