Sąd Rejonowy winien zatem dokonać weryfikacji postanowień dotyczące prowizji pod kątem ich abuzyności i to z urzędu. Naczelną zasadą Dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 roku w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich było bowiem zapewnienie, aby umowy z konsumentami nie zawierały nieuczciwych warunków i aby byli oni chronieni przed takimi warunkami w możliwie wysokim stopniu. Dlatego też wykluczone jest to, żeby spod jakiejkolwiek kontroli sądów wyłączone były zapisy umów zawieranych przez przedsiębiorców z konsumentami, jeśli budzą uzasadnione wątpliwości co do ich zgodności z dobrymi obyczajami i podejrzenie, że mogą godzić w ekonomiczne interesy słabszej strony danego stosunku (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 4 czerwca 2020 r., C-495/19). Zgodnie z art.
postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Nie dotyczy to postanowień określających głównych świadczeń stron, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. W niniejszej sprawie nie budziło wątpliwości, że powódka miał status przedsiębiorcy, pozwany konsumenta, a kwestionowane postanowienia nie zostały indywidualnie uzgodnione. Kluczowe znaczenia miało zatem ustalenie, czy prowizja stanowi tzw. główne świadczenie stron. Jak podnosi się w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej „warunki umowy wchodzące w zakres pojęcia ‘głównego przedmiotu umowy’ […] należy uważać warunki, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę. Natomiast warunki, które wykazują charakter posiłkowy względem warunków definiujących samą istotę stosunku umownego, nie mogą być objęte rzeczonym pojęciem” (wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C‑621/17). Powyższe spójne jest ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, zgodnie z którym pojęcie głównego świadczenia stron należy „interpretować raczej wąsko, w nawiązaniu do elementów przedmiotowo istotnych umowy” (Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 8 czerwca 2004 r., sygn. akt I CK 635/03). Zgodnie zaś z art. 720 § 1 k.c. pożyczka może mieć charakter zarówno odpłaty, jak i nie przewidywać wynagrodzenia za jej udzielnie. Niezależnie bowiem od decyzji w ww. zakresie nie dojdzie do powstania innego stosunku prawnego. Sytuacja kształtuje się jednak odmiennie w przypadku pożyczki konsumenckiej w rozumieniu u.k.k., co do której jako regułę założono jej odpłatność. Zgodnie bowiem z art. 4 ust. 1 pkt 1 ww. ustawy nie znajduje ona zastosowania do umów, w których konsument nie jest zobowiązany do zapłaty oprocentowania oraz innych kosztów związanych z udzieleniem lub spłatą kredytu konsumenckiego. Niemniej jednak, jak podnosi się w orzecznictwie Sądu Najwyższego w przypadku postanowień przewidujących ustanowienie wynagrodzenia prowizyjnego nie może być ono uznane za świadczenie główne, gdy umowa nie definiuje go, nie określa zasad jego wyliczenia oraz wzajemnego świadczenia pożyczkodawcy z tego tytułu, które - w dodatku - jest niezależne od typowego w takiej umowie świadczenia konsumenta w postaci odsetek oraz uniemożliwia powiązanie wynagrodzenia prowizyjnego ze wzajemnym świadczeniem pożyczkodawcy (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 27 października 2021 r., sygn. akt III CZP 43/20). Dlatego też w ww. orzeczeniu wskazano, że „wynagrodzenie prowizyjne (prowizja), stanowiące wynagrodzenie z tytułu udzielenia pożyczki, przewidziane w umowie pożyczki, do której mają zastosowanie przepisy ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r. poz. 1083 z późn. zm.), nie jest świadczeniem głównym w rozumieniu art.
Dotkliwa sankcja wynikająca z art.
dotyczy jednocześnie wyłącznie tych postanowień, które kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają jego interesy. Jak wynika z powyższego zastosowanie ww. normy wymaga łącznego spełnienia ww. przesłanek. Istota postępowania zgodnie z dobrymi obyczajami sprowadza się do szeroko rozumianego szacunku dla drugiego człowieka (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 9 maja 2013 r., I ACa 1433/12). Dlatego też, jak wskazuje się w literaturze przedmiotu działanie niezgodne z ww. klauzulą to takie, które jest „nieuczciwe, nierzetelne, odbiegające in minus od przyjętych standardów postępowania” (W. Popiołek, Kodeks cywilny. T. I. Komentarz. Art. 1–449 10, red. K. Pietrzykowski, komentarz do art.
Z kolei przez pojęcie rażącego naruszenia interesów konsumenta rozumie się „nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków wynikających z umowy na jego niekorzyść, skutkującą niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej oraz jego nierzetelnym traktowaniem” (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2019 r., sygn. akt II CSK 483/18). Jednocześnie, jak podnosi się w orzecznictwie Sądu Najwyższego „postanowienie sprzeczne z dobrymi obyczajami, które rażąco narusza interesy strony umowy, wydaje się z założenia sprzeczne również z zasadami współżycia społecznego (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 grudnia 2019 r., sygn. akt IV CSK 443/18). Tym samym uznanie danego postanowienia za abuzywne przesądza także o naruszeniu art. 58 § 1 k.c. Konsument, aby mógł dokonać oceny jego sytuacji powinien mieć możliwość zapoznania się z poszczególnymi kosztami, które łącznie odpowiadają wysokości prowizji. W przeciwnym wypadku pozostaje mu bowiem wyłącznie akceptacja oferty przedsiębiorcy, albo jej brak. W treści przedmiotowej umowy nie określono jednak ww. elementów. Zgodnie zaś z art. 385 2 k.c. oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy. Dlatego też ewentualne późniejsze wykazanie składowych prowizji pozostawałoby bez znaczenia. W niniejszej sprawie pozwanego obciążały koszty zarówno opłaty przygotowawczej, jak i prowizja. Przy czym z uwagi na brak wskazania w umowie jakie wydatki wchodziły w ich zakres pozwany mógł odnieść wrażenie, że zostały one pobrane z tego samego tytułu. Nadto w treści umowy pożyczki z dnia 22 kwietnia 2016 r. jako kwotę pożyczki określono 8.480 zł (k.13) i tak suma została wypłacono pozwanemu (k. 38). Niemniej z ww. kwoty bezpośrednio po jej wypłaceniu pozwanemu pobrano 1.823.20 zł tytułem prowizji (k. 38). Z umowy nie wynikało jednak wprost, iż kwota prowizji pomniejsza wysokość udzielnej pożyczki. W skutek powyższego rzeczywiście wypłacono kapitał w wysokości 6.656,80 zł, a prowizja stanowiła 27,5 % jego kwoty. Z uwagi na powyższe w ocenie Sądu Okręgowego postanowienia dotyczące prowizji należało ocenić jako wprowadzające w błąd, zarówno w zakresie tego jakich wydatków pożyczkodawcy dotyczą, jak i sposobu jej pobrania. Naruszały one zatem zasadę lojalności oraz dobre obyczaje i to w sposób rażący. Konsument po zapoznaniu się z treścią umowy mógł bowiem odnieść wrażanie, że otrzyma wyższą kwotę pożyczki(...)aż o ¼. Nie sposób było jednak uznać opłaty przygotowawczej pobranej w wysokości 40,00 zł za rażąco wygórowaną i tym samym w odniesieniu do niej nie została spełniona druga z ww. przesłanek abuzywności. Jednocześnie nieuprawione było naliczanie od kwoty prowizji i opłaty przygotowawczej odsetek kapitałowych. Pobierane są one bowiem od wypłaconej sumy, a nie kosztów dodatkowych. Niezbędne okazało się zatem ustalenie prawidłowej kwoty raty przyjmując, że kapitał wynosił 6.656,80 zł, a roczna stopa oprocentowania 10 %. W tym celu Sąd Okręgowy posłużył się jednym z powszechnie dostępnych kalkulatorów pożyczkowych: p. zadłużenie rata część kapitałowa część odsetkowa 1 6 656,80 91,66 36,18 55,47 2 6 620,62 91,66 36,48 55,17 3 6 584,13 91,66 36,79 54,87 4 6 547,35 91,66 37,09 54,56 5 6 510,25 91,66 37,40 54,25 6 6 472,85 91,66 37,72 53,94 7 6 435,13 91,66 38,03 53,63 8 6 397,10 91,66 38,35 53,31 9 6 358,76 91,66 38,67 52,99 10 6 320,09 91,66 38,99 52,67 11 6 281,10 91,66 39,31 52,34 12 6 241,79 91,66 39,64 52,01 13 6 202,15 91,66 39,97 51,68 14 6 162,18 91,66 40,30 51,35 15 6 121,87 91,66 40,64 51,02 16 6 081,23 91,66 40,98 50,68 17 6 040,25 91,66 41,32 50,34 18 5 998,93 91,66 41,66 49,99 19 5 957,27 91,66 42,01 49,64 20 5 915,26 91,66 42,36 49,29 21 5 872,89 91,66 42,72 48,94 22 5 830,18 91,66 43,07 48,58 23 5 787,11 91,66 43,43 48,23 24 5 743,68 91,66 43,79 47,86 25 5 699,89 91,66 44,16 47,50 26 5 655,73 91,66 44,52 47,13 27 5 611,20 91,66 44,90 46,76 28 5 566,31 91,66 45,27 46,39 29 5 521,04 91,66 45,65 46,01 30 5 475,39 91,66 46,03 45,63 31 5 429,36 91,66 46,41 45,24 32 5 382,95 91,66 46,80 44,86 33 5 336,16 91,66 47,19 44,47 34 5 288,97 91,66 47,58 44,07 35 5 241,39 91,66 47,98 43,68 36 5 193,41 91,66 48,38 43,28 37 5 145,03 91,66 48,78 42,88 38 5 096,25 91,66 49,19 42,47 39 5 047,06 91,66 49,60 42,06 40 4 997,47 91,66 50,01 41,65 41 4 947,46 91,66 50,43 41,23 42 4 897,03 91,66 50,85 40,81 43 4 846,18 91,66 51,27 40,38 44 4 794,91 91,66 51,70 39,96 45 4 743,21 91,66 52,13 39,53 46 4 691,08 91,66 52,56 39,09 47 4 638,52 91,66 53,00 38,65 48 4 585,52 91,66 53,44 38,21 49 4 532,08 91,66 53,89 37,77 50 4 478,19 91,66 54,34 37,32 51 4 423,85 91,66 54,79 36,87 52 4 369,06 91,66 55,25 36,41 53 4 313,81 91,66 55,71 35,95 54 4 258,11 91,66 56,17 35,48 55 4 201,93 91,66 56,64 35,02 56 4 145,29 91,66 57,11 34,54 57 4 088,18 91,66 57,59 34,07 58 4 030,60 91,66 58,07 33,59 59 3 972,53 91,66 58,55 33,10 60 3 913,98 91,66 59,04 32,62 61 3 854,94 91,66 59,53 32,12 62 3 795,41 91,66 60,03 31,63 63 3 735,38 91,66 60,53 31,13 64 3 674,85 91,66 61,03 30,62 65 3 613,82 91,66 61,54 30,12 66 3 552,28 91,66 62,05 29,60 67 3 490,22 91,66 62,57 29,09 68 3 427,65 91,66 63,09 28,56 69 3 364,56 91,66 63,62 28,04 70 3 300,94 91,66 64,15 27,51 71 3 236,80 91,66 64,68 26,97 72 3 172,11 91,66 65,22 26,43 73 3 106,89 91,66 65,77 25,89 74 3 041,13 91,66 66,31 25,34 75 2 974,81 91,66 66,87 24,79 76 2 907,95 91,66 67,42 24,23 77 2 840,53 91,66 67,98 23,67 78 2 772,54 91,66 68,55 23,10 79 2 703,99 91,66 69,12 22,53 80 2 634,87 91,66 69,70 21,96 81 2 565,17 91,66 70,28 21,38 82 2 494,89 91,66 70,87 20,79 83 2 424,02 91,66 71,46 20,20 84 2 352,57 91,66 72,05 19,60 85 2 280,52 91,66 72,65 19,00 86 2 207,87 91,66 73,26 18,40 87 2 134,61 91,66 73,87 17,79 88 2 060,74 91,66 74,48 17,17 89 1 986,26 91,66 75,10 16,55 90 1 911,16 91,66 75,73 15,93 91 1 835,43 91,66 76,36 15,30 92 1 759,07 91,66 77,00 14,66 93 1 682,07 91,66 77,64 14,02 94 1 604,43 91,66 78,29 13,37 95 1 526,14 91,66 78,94 12,72 96 1 447,21 91,66 79,60 12,06 97 1 367,61 91,66 80,26 11,40 98 1 287,35 91,66 80,93 10,73 99 1 206,42 91,66 81,60 10,05 100 1 124,82 91,66 82,28 9,37 101 1 042,54 91,66 82,97 8,69 102 959,57 91,66 83,66 8,00 103 875,91 91,66 84,36 7,30 104 791,56 91,66 85,06 6,60 105 706,50 91,66 85,77 5,89 106 620,73 91,66 86,48 5,17 107 534,24 91,66 87,20 4,45 108 447,04 91,66 87,93 3,73 109 359,11 91,66 88,66 2,99 110 270,45 91,66 89,40 2,25 111 181,05 91,66 90,15 1,51 112 90,90 91,66 90,90 0,76 suma: 10 265,45 6 656,80 3 608,65 Tym samym część kapitałowa i odsetkowa rat kształtowała się na poziomie 91,66 zł, a doliczając do nich opłatę przygotowawczą w wysokości 0,36 zł (40 zł/112) ich wysokość wynosiła 92,02 zł. Jak wynika z zestawień przedłożonych przez powódkę pozwany do 25 września 2019 r. wpłacił 4.622,34 zł (112,74 zł x 41, k. 5) i jego wpłaty pokrywy w całości 50 rat, przy czym 51 rata zgodnie z harmonogramem była płatana do 25 czerwca 2020 r. Dlatego też na dzień 27 lutego 2020 r. (data sporządzenia oświadczenia o wypowiedzeniu) pozwany nie zalegał ze spłatą pełnych rat pożyczki za co najmniej dwa okresy płatności i nie doszło do spełnienia materialnej przesłanki skuteczności wypowiedzenia przedmiotowego stosunku prawnego określonej w pkt 25 umowy pożyczki z dnia 22 kwietnia 2016 r. Zgodnie art. 321 § 1 k.p.c. sąd nie może wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad żądanie. Powyższe wyklucza zaś możliwość zasądzenia wyższej kwoty niż wskazanej w pozwie i na innej podstawie faktycznej niż ta określona przez powoda (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 2019 r., sygn. akt IV CSK 388/19, wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 11 grudnia 2019 r., sygn. Akt I ACa 607/17). Skoro zatem powódka oparła swoje roszczenie o fakt wypowiedzenia umowy pożyczki, które okazało się bezskuteczne, a przedmiotowa umowa została zawarta do 25 marca 2026 r., powództwo polegało oddaleniu w całości. Niezależnie od odmiennej oceny postanowień przedmiotowej umowy pod kątem ich niedozwolonego charteru zaskarżony wyrok odpowiadał tym samym prawu. Z uwagi na powyższe w pkt 1 wyroku Sąd Okręgowy oddalił apelację powódki. O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu wyrażoną na podstawie w art. 98 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. Wobec oddalenia apelacji, to powódka jest stroną przegrywającą. Z uwagi na powyższe zasadne było zasądzenie od niej na rzecz pozwanego kosztów zastępstwa procesowego w wysokości 900 zł (§ 2 pkt 4 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 1 rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności adwokacie z dnia 22 października 2015 r. w wersji obowiązujące), o czym orzeczono w pkt II wyroku. Ewa Blumczyńska
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.