– 385 3 kc, to konstrukcja mająca na celu ochronę konsumenta przed niekorzystnymi postanowieniami umowy łączącej go z profesjonalistą. Ocena nieuczciwego charakteru postanowienia wzorca umownego wymaga dokonania przez sąd weryfikacji „przyzwoitości” konkretnej klauzuli. Sąd musi zbadać, czy oceniane postanowienie wzorca jest sprzeczne z ogólnym wzorcem zachowań przedsiębiorców wobec konsumentów, jaki należy zrekonstruować w warunkach gospodarki wolnorynkowej. Powinien ustalić, jak wyglądałyby prawa lub obowiązki konsumenta w braku takiej klauzuli. Jeżeli konsument byłby w lepszej sytuacji, gdyby konkretnego postanowienia wzorca nie było, należy przyjąć, że ma ono charakter nieuczciwy. Natomiast w sytuacji, gdy nie jest możliwe stwierdzenie, w jaki sposób zakres praw i obowiązków stron w określonym obszarze normowany jest przez przepisy prawa, które znalazłyby zastosowanie w braku ocenianego postanowienia zaczerpniętego z wzorca, ocena uczciwego charakteru postanowienia wymaga odwołania się do opartego na dobrych obyczajach w gospodarce rynkowej wzorca zachowań przedsiębiorców, zrekonstruowanego z założeniem, że to konsument ma być głównym beneficjentem rywalizacji między przedsiębiorcami (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2007 roku, sygn. akt III SK 23/06, oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 października 2007 roku, sygn. akt III SK 19/07, niepubl.). Treść art.
kc formułuje cztery przesłanki łączne statuujące uznanie konkretnego postanowienia za niedozwoloną klauzulę umowną: nie zostało uzgodnione indywidualnie z konsumentem (zostało narzucone konsumentowi), nie dotyczy sformułowanych w sposób jednoznaczny głównych świadczeń stron, ukształtowane w ten sposób prawa i obowiązki pozostają w sprzeczności z dobrymi obyczajami, ukształtowane w ten sposób prawa i obowiązki rażąco naruszają interesy konsumenta. Dokonując analizy powołanych postanowień umownych zawartych w umowie pozwanego banku z powodem w oparciu o w/w kryteria, Sąd nie miał wątpliwości, że kredytobiorca był konsumentem, zaś kredytodawca działał jako przedsiębiorca w ramach wykonywanej w sposób profesjonalny działalności. Konsument nie miał przy tym wpływu na treść postanowień umowy, a zatem należało uznać, że nie były one z nim uzgadniane indywidualnie. Ustawa wprost uznaje postanowienia przejęte z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi za nie uzgodnione indywidualnie (art.
zdanie 2 kc), a ciężar dowodu, że dane postanowienia nie spełniają przesłanek klauzuli generalnej spoczywa na przedsiębiorcy (art.
Pozwany nie przedstawił żadnego dowodu na okoliczność, że konsument miał możliwość prowadzenia negocjacji lub też innego wpływu na treść postanowień przedmiotowego wzorca. Kwestionowane postanowienia nie były zatem wynikiem negocjacji, lecz jednym z elementów wzorca umowy, o czym świadczy Sygn. akt I C 64/20 sposób zawarcia umowy, przedstawienie kredytobiorcy druku umowy, brak wyjaśnienia kwestii dotyczących waloryzacji i ryzyka kursowego zawartych w umowie. Ustawodawca zdecydował, że dokonywanie przez Sąd oceny klauzul umownych nie dotyczy postanowień określających główne świadczenia stron, w tym ceny lub wynagrodzenia, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Zapisy umowne dotyczące sposobu wypłaty i spłaty kredytu niewątpliwie dotyczą głównych świadczeń stron, więc nie podlegają co do zasady kontroli Sądu, niemiej zostały określone w sposób niejednoznaczny co umożliwia ich ocenę pod kątem abuzywności. Podkreślenia wymaga, że postanowienie jednoznaczne musi być nie tylko zrozumiałe pod względem gramatycznym, ale również musi być przejrzyste pod względem konsekwencji ekonomicznych, jakie z niego wynikają, w szczególności w powiązaniu z innymi postanowieniami umownymi (tak na gruncie klauzuli dotyczącej mechanizmu wymiany waluty obcej (...) w wyr. z 30.4.2014 r., C-26/13, K. i K. R. , (...):EU:C:2014:282). Powołane zapisy są niewątpliwie niejednoznaczne, co wyjaśnione zostanie szerzej łącznie z pozostałymi przesłankami, o czym niżej. Do rozstrzygnięcia pozostała zatem okoliczność, czy powołane postanowienia umowne kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając ich interesy stosowanie do treści art.
Pojęcie „dobrych obyczajów” na które powołuje się przepis to reguły postępowania niesprzeczne z etyką, moralnością i aprobowanymi społecznie obyczajami. Za sprzeczne z dobrymi obyczajami można natomiast uznać działania zmierzające do niedoinformowania, dezorientacji, wywołania błędnego przekonania konsumenta, wykorzystania jego niewiedzy lub naiwności, a więc o działanie potocznie określane jako nieuczciwe, nierzetelne, odbiegające od przyjętych standardów postępowania. Pojęcie „interesów konsumenta” należy rozumieć szeroko, nie tylko jako interes ekonomiczny. Mogą tu bowiem wejść w grę także inne aspekty, jak choćby zdrowie konsumenta (i jego bliskich), jego czasu zbędnie traconego, dezorganizacji toku życia, przykrości, zawodu itp. Jednocześnie ustawodawca wymaga, by naruszenie interesów konsumenta nastąpiło w stopniu „rażącym”, które to określenie odnosi się do wypadków znacznego, szczególnie doniosłego odbiegania przyjętego uregulowania od zasad uczciwego wyważenia praw i obowiązków w łączącym strony stosunku prawnym. Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków na jego niekorzyść w określonym stosunku obligacyjnym (por. post. Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2005 roku, sygn. akt I CK 832/04, IC Biul. SN 2006, nr 2, s. 86, wyroki Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 14 sierpnia 2012 r. , sygn. akt XVII AmC 5630/11, z dnia 4 kwietnia 2013 r., sygn.. XVII AmC 11753/12, z dnia 25 stycznia 2016 roku, sygn. akt XVII AmC 20833/13). Odnosząc powołane rozważania do zastosowanych przez pozwany bank klauzul konsumenckich, Sąd wskazuje że są one niewątpliwie niejednoznaczne, sprzeczne z dobrymi obyczajami naruszając przy tym sposób rażący interesy konsumenta. Jak wskazywano wyżej, już sam mechanizm indeksacyjny, który nakłada na konsumenta obowiązek jednostronnego ponoszenia ciężaru zmiany kursu franka szwajcarskiego jest wysoce krzywdzący przy założeniu, że kredyt udzielany jest w sytuacji bardzo niskiego poziomu wartości waluty (...) względem PLN, czego niewątpliwie bank był w pełni świadomy. Do tego nałożono na konsumenta dwa dodatkowe ciężary: pierwszy i najpoważniejszy dotyczący ustalenia kursu wyjściowego przy udzieleniu kredytu i drugi – przy ustalaniu kursu w dniu spłaty każdej z rat kredytu. Z pierwszym ciężarem wiąże się obowiązek dostosowana się przez konsumenta do nieznanych mu mechanizmów ustalania przez bank w sposób arbitralny kursu kupna (...). Przypomnieć należy, że powodowi udzielony został kredyt w wysokości 214.000 zł, przeliczany następnie w dniu uruchomienia kredytu na określoną ilość franków szwajcarskich. W § 7 ust. 1 umowy wskazano, że kwota kredytu wyrażona w (...) walucie jest określona na podstawie kursu kupna waluty (...) z tabeli kursowej (...) Banku S.A. z dnia i godziny uruchomienia kredytu. W chwili zawarcia umowy powód nie wiedział zatem jak będzie kształtowało się jego zobowiązanie i nie miał żadnych możliwości by to ustalić, bowiem kwota ta była możliwa do wyliczenia dopiero w dniu uruchomienia kredytu, a nie w dniu jego zawarcia. Potwierdzeniem tego jest treść § 1 ust. 3A umowy, gdzie wskazano, że kwota kredytu wynosi 95.280,49 CHF. „Kwota Sygn. akt I C 64/20 niniejsza ma charakter informacyjny i nie stanowi zobowiązania banku. Wartość kredytu wyrażona w walucie obcej w dniu uruchomienia kredytu może być różna od podanej w niniejszym punkcie”. Z powołanych zapisów wynika, że w samej treści umowy zobowiązanie powoda w wysokości 95.280,49 CHF miało mieć charakter wyłączne „informacyjny”, „nie stanowi zobowiązania banku” a „wartość kredytu wyrażona w walucie obcej w dniu uruchomienia kredytu może być różna od podanej”. W jednym zapisie umownym trzykrotnie zatem wskazano, że tak naprawdę konsument nie wie i nie dowie się do dnia uruchomienia kredytu jak kształtować się będzie jego zobowiązanie, bowiem tabela kursu banku była w tym czasie nieznana a sama umowa nie odnosiła się do obiektywnego miernika wartości, przykładowo kursu średniego NBP, lecz do własnych tabel banku. Powód nie został przy tym zaznajomiony z mechanizmem ustalania kursu kupna z tabeli kursowej (...) Banku S.A., w szczególności nie wykazano w sprawie niniejszej by mechanizm ten był całkowicie obiektywny, oparty o powszechnie dostępne mierniki wartości, uniezależniony od oceny i indywidualnej decyzji zarządu banku. Tożsame mierniki wartości odnieść należy do treści § 11 ust. 4 umowy, w którym określono że raty kapitałowo-odsetkowe spłacane są w złotych po uprzednim ich przeliczeniu według kursu sprzedaży (...) z tabeli kursowej (...) Banku SA. obowiązującej na dzień spłaty godz. 14:
69 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe, t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 2187 ze zm.), denominowanego w obcej walucie, kształtujące prawa i obowiązku konsumenta–kredytobiorcy w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami przez uzależnienie warunków waloryzacji świadczenia pieniężnego (art. 358 KC) od woli banku udzielającego kredytu. Dotyczy to w szczególności odwołania się w klauzuli umownej do kursów walut zawartych w tabeli tego banku, ogłaszanej w jego siedzibie, bez wskazania ograniczeń umownych w postaci skonkretyzowanych, obiektywnych kryteriów zmian stosowanych kursów walutowych. W tym miejscu Sąd wskazuje, że za niedozwoloną klauzulę konsumencką uznał także § 3 ust. 3 umowy, którym kredytobiorca upoważnił bank do pobrana środków tytułem zwrotu kosztów ubezpieczenia w wysokości 3,50 % różnicy pomiędzy wymaganym wkładem własnym kredytobiorcy a wkładem faktyczne wniesionym przez kredytobiorcę t.j. 2019,92 zł oraz zwrotu kosztów z tytułu kontynuacji przedmiotowego ubezpieczenia z rachunku wskazanego w § 6 bez odrębnej dyspozycji. Ubezpieczenie niskiego wkładu kredytu stanowiło jedną z form zabezpieczenia kredytu, niemniej to bank decydował się na udzielenie kredytu na zakup nieruchomości bez wymaganego wkładu kredytobiorcy. Zauważyć należy, że stronami takiej umowy ubezpieczenia był bank oraz zakład ubezpieczeń, nie zawierał takiej umowy konsument. Pozwany bank odmówił udostępnienia treści tej umowy, niemniej pełnomocnik pozwanego na rozprawie (k. 398) potwierdził, że to bank był stroną umowy ubezpieczenia i opłacał z tego tytułu składki a powód zobligowany był do zwrotu tych składek powodowi. Mając na względzie tak skonstruowany zapis, który nakładał wyłączne na konsumenta obowiązek pokrycia składki ubezpieczenia do zapłaty której zobowiązany był bank i to w celu zabezpieczenia ryzyka podjętego przez bank przy udzieleniu kredytu, Sąd uznaje go za klauzulę abuzywną. Niewątpliwe została ona narzucona jednostronnie konsumentowi, nie stanowi głównych świadczeń stron, ukształtowane w ten sposób prawa i obowiązki pozostają w sprzeczności z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interesy konsumenta. Skoro bowiem to bank podejmuje jednostronnie decyzje o udzieleniu kredytu, powinien ponieść związane tym ryzyko, także to dotyczące zbyt niskiego wkładu kredytobiorcy. Nie sposób uznać za zgodne z dobrymi obyczajami nakładanie wyłącznie na konsumenta obowiązku zapłaty składki z tego tytułu, albowiem prowadzi to do nieuzasadnionego uprzywilejowana przedsiębiorcy względem konsumenta. Przedsiębiorca całe ryzyko związane z udzieleniem kredytu w takiej konfiguracji nakłada na konsumenta, pomimo że to on w efekcie korzysta na jego udzieleniu uzyskując odpowiednią prowizję oraz oprocentowanie. Takie działanie nie może spotkać się z aprobatą Sądu, tym bardziej że bank zawierając umowę ubezpieczenia Sygn. akt I C 64/20 na kolejne okresy oraz pobierając od powoda składkę z tego tytułu nie podjął żądnych czynności celem ustalenia czy wartość nieruchomości wzrosła i pokrywa w całości wkład, co w sprawie niniejszej jest o tyle istotne, że w momencie pobierana drugiej składki powód budował już na gruncie dom, a w momencie pobierania trzeciej składki dom powoda był już wybudowany co przełożyło się na znaczne zwiększenie wartości gruntu stanowiącego zabezpieczenie kredytu. Bezskuteczność powołanych wyżej czterech zapisów umownych powoduje w konsekwencji brak możliwości powoływania się przez strony w toku niniejszego postępowania na wynikające z nich konsekwencje (art.
Interpretacja ta jest zgodna z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, z którego również wynika, że w świetle art. 6 ust. 1 dyrektywy 13/93, warunek umowny, którego nieuczciwy charakter stwierdzono, należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, wobec czego stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć co do zasady skutek w postaci przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w braku rzeczonego warunku, uzasadniając w szczególności prawo do zwrotu korzyści nienależnie nabytych przez przedsiębiorcę - ze szkodą dla konsumenta - w oparciu o ten warunek (por. wyroki z dnia 21 grudnia 2016 r. C-154/15, C-307/15 i C-308/15, pkt 61-66, z dnia 31 maja 2018 r., w sprawie C-483/16, pkt 34 i 53, z dnia 14 marca 2019 r., w sprawie C-118/17, pkt 41 i 44). Wyeliminowanie z umowy kredytu powołanych zapisów prowadzi do daleko idących konsekwencji. Sąd zauważa, że trzy pierwsze klauzule dotyczyły głównych świadczeń tron, bowiem zawierały mechanizm wyliczenia zobowiązania powoda oraz sposób i wysokość jego spłaty. Analizując zatem treść umowy z dnia 7.08.2007 r. z pominięciem tych niedozwolonych klauzul należy dojść do wniosku, że umowa nie zawiera istotnych kwestii pozwalających ustalić w jaki sposób konsument ma spłacić swoje zobowiązanie i w jakiej konkretnie wysokości ustalonej w walucie waloryzacji kredytu a zatem (...) a nadto jakiej jest ono wysokości. Z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wynika, że po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych umowa powinna w zasadzie nadal obowiązywać, bez jakiejkolwiek zmiany innej niż wynikająca z uchylenia nieuczciwych warunków, o ile takie dalsze obowiązywanie umowy jest prawnie możliwe zgodnie z zasadami prawa wewnętrznego. O tym, czy umowa może być utrzymana, decyduje zatem prawo krajowe, i musi to być zweryfikowane przy zastosowaniu obiektywnego podejścia, zgodnie z którym niedopuszczalne jest uznanie sytuacji jednej ze stron umowy, zgodnie z prawem krajowym, za decydujące kryterium rozstrzygające o dalszym losie umowy (zob. wyroki z dnia 14 czerwca 2012 r. w sprawie C-618/10, B. E.?ol de (...) SA przeciwko J. C., pkt 66 – 69, z dnia 30 maja 2013 r., w sprawie C-488/11, D. A. B., K. G. przeciwko J. B., pkt 57, 60, z dnia 21 stycznia 2015 r. w połączonych sprawach C-482/13, C-484/13, C-485/13 i C-487/13, U. B. i C., pkt 28, z dnia 21 kwietnia 2016 r. w sprawie C-377/14, E. R., H. R. przeciwko F. a.s., (...):EU:C:2016:283, pkt 97, z dnia 26 stycznia 2017 r. w sprawie C- 421/14, (...) SA przeciwko J. G., (...):EU:C:2017:60, pkt 71, z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, K. D. i J. D. przeciwko Raiffeisen Bank (...), pkt 39-40). por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 15 marca 2012 r. w sprawie C-453/10, J. P. i V. P. przeciwko SOS financ spol. sr.o., pkt 33-34, z dnia 14 marca 2019 r., w sprawie C-118/17, Z. D. przeciwko (...) Bank Hungary Z.., pkt 40, 51, z dnia 26 marca 2019 r., w połączonych sprawach C-70/17 i C-179, A. B. i B., pkt 57 i z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, K. D. i J. D. przeciwko Raiffeisen Bank (...), pkt 41, wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC - Zb. dodatkowy 2021 nr B, poz. 20, str. 106). Odpowiedzi w treści prawa krajowego w tym zakresie poszukiwać należy w art. 58 § 1-3 kc, który stanowi, że czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest Sygn. akt I C 64/20 nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy. Nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Jeżeli nieważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, czynność pozostaje w mocy co do pozostałych części, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana. Za niewątpliwe sprzeczną z ustawą oraz zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 1
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.