Sygn. akt III AUa 697/19 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 25 lutego 2021 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: Sędzia SA Magdalena Kostro-Wesołowska (spr.) Sędzia SA Ewa Stryczyńska Sędzia SA Magdalena Tymińska Protokolant: st. sekretarz sądowy Monika Bąk-Rokicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 lutego 2021 r. w W. sprawy J. R. przeciwko Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Likwidatorowi Funduszu Alimentacyjnego o umorzenie należności z funduszu alimentacyjnego na skutek apelacji J. R. od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie XIV Wydział Ubezpieczeń Społecznych z dnia 28 lutego 2019 r. sygn. akt XIV U 1590/18 I. zmienia zaskarżony wyrok w części oraz poprzedzającą go decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Likwidatora Funduszu Alimentacyjnego z dnia 6 kwietnia 2018 r., nr (...), w ten sposób, że umarza J. R. należności likwidowanego funduszu alimentacyjnego z tytułu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz 5% opłaty na pokrycie kosztów związanych z działalnością funduszu w części obejmującej należność w kwocie ponad 5.000 (pięć tysięcy) złotych; II. oddala apelację w pozostałej części; III. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Likwidatora Funduszu Alimentacyjnego na rzecz J. R. kwotę 30 (trzydzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów poniesionej opłaty apelacyjnej. Ewa Stryczyńska Magdalena Kostro-Wesołowska Magdalena Tymińska Sygn. akt III AUa 697/19 UZASADNIENIE Decyzją z 6 kwietnia 2018 r. nr (...) w sprawie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Likwidator Funduszu Alimentacyjnego na podstawie art. 68 ust. 1 w związku z art. 63 ust. 3 i 4 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1952) odmówił J. R. umorzenia należności likwidowanego funduszu alimentacyjnego z tytułu wypłat świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz 5% opłaty na pokrycie kosztów związanych z działalnością funduszu w wysokości 22.575 zł. Uzasadniając powyższe Likwidator wskazał, że z powodu niewywiązywania się przez J. R. z zasądzonego obowiązku alimentacyjnego wypłacane były świadczenia z funduszu alimentacyjnego. W dniu 8 lutego 2018 r. odwołujący się wystąpił z wnioskiem o umorzenie zadłużenia likwidowanego funduszu ze względu na trudną sytuację materialną, bytową i zdrowotną. Likwidator uznał, że odwołujący się nie jest w stanie jednorazowo spłacić swoich zobowiązań, ale nie jest przesądzony trwały brak możliwości spłaty zadłużenia. Likwidator podkreślił, że wypłacane świadczenia w zastępstwie osoby zobowiązanej do alimentów mają charakter zwrotny; w przypadku odwołującego się nie zachodzą szczególnie uzasadnione przesłanki uzasadniające umorzenie należności likwidowanego funduszu na podstawie art. 68 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Od powyższej decyzji odwołanie złożył J. R.. Odwołujący się wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji i umorzenie jego należności względem funduszu. W uzasadnieniu swojego odwołania podniósł, że mając na uwadze jego wiek, kwalifikacje zawodowe, stan zdrowia oraz rokowania zdrowotne spełnił wszystkie przesłanki ku temu, by umorzyć jego należności z tytułu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz 5% opłaty. Odwołujący się ma orzeczoną niepełnosprawność stopnia umiarkowanego, a jego problemy zdrowotne ulegają stałemu pogorszeniu. Próby podjęcia zatrudnienia z uwagi na stan zdrowia okazały się nieskuteczne. Odwołujący się utrzymuje się z zasiłku z pomocy społecznej wysokości 604 zł, a same opłaty czynszowe obciążające go wynoszą ponad 740 zł. Według odwołującego się w dającej się przewidzieć przyszłości jego sytuacja nie ulegnie poprawie, a potencjalna egzekucja z otrzymywanych przez niego świadczeń socjalnych jest nierealna. W odpowiedzi na odwołanie Likwidator Funduszu Alimentacyjnego wniósł o jego oddalenie powołując się na brak podstaw do umorzenia zadłużenia, a tym samym zaspokojenia roszczenia odwołującego się. Samo subiektywne przekonanie skarżącego o braku zdolności do pracy oraz możliwości i realnych perspektyw uzyskania środków materialnych na spłacenie własnego zadłużenia alimentacyjnego, które nie uzyskało potwierdzenia w postępowaniu sądowym, wyklucza umorzenie długu alimentacyjnego. Sytuacja finansowa dłużnika niewątpliwie jest trudna, jednakże nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności przemawiające za umorzeniem zasłużenia. Na rozprawie 19 lutego 2019 r. odwołujący się poparł odwołanie, w imieniu Likwidatora nikt się nie stawił. Wyrokiem z 28 lutego 2019 r., sygn. akt XIV U 1590/18, Sąd Okręgowy w Warszawie XIV Wydział Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie J. R.. Rozstrzygnięcie zapadło na podstawie następujących ustaleń faktycznych i ich oceny prawnej. Odwołujący się J. R. (ur. (...)) posiada córkę - K. R. (ur. (...)). Wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie z 4 kwietnia 2000 r., wydanym w sprawie sygn. akt II C 2512/99, odwołujący się został zobowiązany do płacenia alimentów na rzecz córki w kwocie po 500 zł miesięcznie. Z obowiązku tego odwołujący się dobrowolnie się nie wywiązywał. Decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 26 października 2000 r. przyznano K. R. świadczenia z funduszu alimentacyjnego w kwocie 500 zł i podjęto ich wypłatę od października 2000 r. Ostatnie świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz K. R. zostało wypłacone w kwietniu 2004 r. Odwołujący się od ponad 5 lat nie pracuje. Aktualnie pobiera zasiłek z pomocy społecznej w kwocie 604 zł miesięcznie. Ponadto korzysta z pomocy społecznej w formie prawa do ciepłego posiłku oraz z pomocy celowej na zakup środków czystości i odzieży. Odwołujący się mieszka w lokalu komunalnym wraz z siostrą, jednakże prowadzą oni osobne gospodarstwa domowe. Odwołujący się ponosi połowę opłat czynszowych z mieszkanie w kwocie około 400 zł oraz około 50 zł opłaty za prąd. Wszystkie przyjmowane przez odwołującego się leki są w 100% refundowane przez NFZ, a przy ponoszeniu pozostałych kosztów leczenia ww. korzysta z pomocy opieki społecznej. Odwołujący się nie posiada nieruchomości ani mienia ruchomego. W sierpniu 2017 r. był leczony szpitalnie z uwagi na złamanie szyjki kości udowej lewej. Odwołujący się został poddany operacji polegającej na wewnętrznej stabilizacji śrubami. Zarówno okres przed i pooperacyjny przebiegał bez powikłań. 21 marca 2018 r. odwołujący się w związku z rozpoznaniem zespołu kanału G. dostał skierowanie do szpitala na oddział chirurgii plastycznej, a w lipcu 2018 r. przebył leczenie operacyjne prawej ręki. Orzeczeniem z 3 lutego 2017 r. Miejski Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności zaliczył odwołującego się do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności z symbolem przyczyny niepełnosprawności 11-I 10-N. Orzeczenie wydano do 31 stycznia 2019 r., wskazując, iż ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 18 października 2016 r. Z uwagi na stopień niepełnosprawności odwołujący się może wykonywać prace na stanowisku przystosowanym do niepełnosprawności. Wymaga też częściowej pomocy usługowej, a okresowo wymaga pomocy innej osoby. U odwołującego się rozpoznano, wobec ustalonego wieloletniego uzależnienia od alkoholu zespół zależności alkoholowej, zespół móżdżkowy oraz rozsiane zmiany naczyniowe w mózgu z zanikiem płatów czołowych. Uwzględniając organiczne skutki dla mózgu i móżdżku wieloletniego picia alkoholu odwołujący się jest z punktu widzenia neurologicznego całkowicie niezdolny do pracy na dwa lata od aktualnego badania przez biegłego w Sądzie, tj. od 1 października 2020 r. Odwołujący się cierpi również na wieloletnią astmę oskrzelową epizodyczną. Ponadto z powodu palenia tytoniu doszło u niego do rozwoju obturacyjnej choroby płuc - POChP. Z powodu wieloletniego uzależnienia od alkoholu odwołujący się nie leczył się na wymienione schorzenia, a nadto nałogowo pali papierosy - aktualnie 10 sztuk dziennie. Z przyczyn chorób płucnych odwołujący się jest osobą częściowo niezdolną do pracy, przy czym możliwe jest wykonywanie przez niego lekkich prac fizycznych. Początek niezdolności do pracy datuje się od około października 2016 r., zaś z uwagi na palenie tytoniu u postępujący charakter POChP niezdolność do pracy ma charakter stały. Powyższy stan faktyczny został ustalony przez Sąd pierwszej instancji w oparciu o dokumenty zgromadzone w aktach sprawy oraz w aktach dotyczących świadczeń alimentacyjnych z funduszu alimentacyjnego, a także w oparciu o zeznania odwołującego się, które oceniono jako logiczne, spójne i korelujące z pozostałym materiałem dowodowym. Sąd Okręgowy ustalenia poczynił również na podstawie sporządzonych w toku postępowania opinii biegłych sądowych z zakresu neurologii i pulmonologii. Opinie biegłych Sąd uznał za w pełni miarodajne, wniosek dowodowy Likwidatora o wydanie opinii uzupełniającej przez biegłego sądowego neurologa Sąd oddalił. Przy takich ustaleniach Sąd Okręgowy uznał, że odwołanie nie zasługiwało na uwzględnienie. Podniósł, że 1 stycznia 2004 r. weszła w życie ustawa z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2015 r. poz. 1518), na mocy której (z dniem jej wejścia w życie) został zlikwidowany fundusz alimentacyjny (art. 63 ust. 1, 2 i 3). Pasywa i aktywa likwidowanego funduszu alimentacyjnego stały się pasywami i aktywami Skarbu Państwa. Dalej Sąd Okręgowy wskazał, że podstawą składania wniosków o umorzenie, rozłożenie na raty lub odroczenie należności likwidowanego funduszu alimentacyjnego jest art. 68 ust. 1 ww. ustawy. Wskazany przepis stanowi, że: w szczególnie uzasadnionych przypadkach związanych z sytuacją zdrowotną lub rodzinną osoby, przeciwko której jest prowadzona egzekucja alimentów lub osoby zobowiązanej do zwrotu bezpodstawnie pobranych świadczeń z funduszu, likwidator może umorzyć, rozłożyć na raty lub odroczyć termin płatności należności likwidowanego funduszu z tytułu wypłaconych lub bezpodstawnie pobranych świadczeń z funduszu. Sąd pierwszej instancji zważył, że przepis ten zawiera zwrot „likwidator może umorzyć należności likwidowanego funduszu alimentacyjnego”, co odbywa się przy spełnieniu określonych przesłanek. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego, pomimo że podstawę ich przyznania stanowi orzeczony obowiązek alimentacyjny, wypłacane są nie ze środków zobowiązanego do alimentacji, a ze środków własnych funduszu. Dopiero w następnej kolejności, jak dalej wskazał Sąd Okręgowy, fundusz podejmuje próby wyegzekwowania środków od zobowiązanego. Zasady gospodarowania środkami funduszu ze względu na ich charakter wymagają szczególnie wnikliwego badania wniosków o rozłożenie na raty lub umorzenie należności funduszu. Sąd Okręgowy podkreślił zarazem, że zasadą jest egzekwowanie należności od dłużników alimentacyjnych, natomiast umorzenie należności może nastąpić tylko w szczególnie uzasadnionych wypadkach. Sąd pierwszej instancji wskazał, jak w orzecznictwie rozumiany jest ustawowy zwrot „szczególnie uzasadnione przypadki”. Są to, jak podał w ślad za Sądem Najwyższym, sytuacje nadzwyczajne powstałe w wyniku wypadku losowego, niezależne od zobowiązanego, w następstwie, których jego sytuacja ulega takiemu pogorszeniu, że nie jest w stanie na bieżąco spłacać swoich należności, a nadto nie ma perspektywy poprawy i zmiany tej sytuacji (postanowienie Sądu Najwyższego z 24 września 2012 r., I UK 234/12; wyrok Sądu Najwyższego z 6 sierpnia 2008 r., II UK 359/07). Sąd Okręgowy przytoczył również pogląd Sądu Apelacyjnego w Katowicach wyrażony w wyroku z 17 kwietnia 2007 r., III AUa 336/06, w którym stwierdzono, że do przyjęcia, iż zachodzi „szczególnie uzasadniony przypadek”, pozwalający na umorzenie należności likwidowanego funduszu alimentacyjnego, nie wystarcza ustalenie, że zobowiązany aktualnie nie posiada środków utrzymania, ale konieczna jest także ocena, iż przy uwzględnieniu jego wieku, stanu rodzinnego, kwalifikacji zawodowych oraz rokowań zdrowotnych nie będzie on w stanie również w przyszłości spłacać tych należności bez narażania siebie i swojej rodziny na pozbawienie możliwości zaspakajania podstawowych potrzeb życiowych. Sąd Okręgowy podniósł przy tym, że umorzenia należności nie uzasadnia sama trudna sytuacja ekonomiczna ubezpieczonego. Zła sytuacja finansowa jest bowiem, jak zauważył, cechą większości zobowiązanych, za których należności wypłacał Fundusz Alimentacyjny i umarzanie należności z tej tylko przyczyny czyniłoby praktycznie martwą regulację o obowiązku zwrotu na rzecz funduszu równowartości wypłaconych z funduszu świadczeń. Zdaniem Sądu Okręgowego cytowanego przepisu nie można wykładać rozszerzająco, gdyż wykładnia rozszerzająca byłaby w sprzeczności ze znaczeniem społecznym likwidowanego funduszu alimentacyjnego i jego rolą dla zaspokajania potrzeb społecznych. Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę, że fundusz alimentacyjny powstał w celu zaspokojenia trudno egzekwowalnych należności alimentacyjnych, jego celem społecznym było przyczynianie się do prawidłowego rozwoju rodzin, a co za tym idzie prawidłowego rozwoju społeczeństwa polskiego. Świadczenia, które wypłacił fundusz zamiast odwołującego, są świadczeniami zwrotnymi Skarbu Państwa. W związku z tym, w ocenie Sądu Okręgowego, odwołujący się powinien liczyć się z obowiązkiem ich zwrotu. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że w okolicznościach sprawy nie występowały przesłanki konieczne do umorzenia należności wypłaconych przez fundusz alimentacyjny. Wskazał, że choć ustalona sytuacja osobista i zdrowotna odwołującego się jest trudna, to trzeba zgodzić się z oceną , że nie mogła ona zostać zakwalifikowana jako szczególnie uzasadniona. Zdaniem Sądu Okręgowego sytuacja odwołującego się nie ma charakteru trwałego i uniemożliwiającego spłatę zadłużenia wobec funduszu w przyszłości. Stwierdzone u odwołującego się schorzenia neurologiczne powodują jego całkowitą niezdolność do pracy, ale na okres dwóch lat od daty badania, tj. od października 2020 r., zaś ujawnione u odwołującego się choroby płucne powodują jego częściową niezdolność do pracy na stałe, co jednak nie uniemożliwia mu podjęcia w przyszłości lekkiej pracy fizycznej. Sąd Okręgowy podniósł również, że nie bez znaczenia dla oceny występowania przesłanek umorzenia należności wypłaconych przez fundusz alimentacyjny jest również okoliczność, że aktualny stan zdrowia odwołującego się jest w przeważającej części efektem jego działań i zaniedbań, w tym wieloletniego nadużywania alkoholu. Wskazał też, że pomimo ujawnionej już w wieku nastoletnim astmy oskrzelowej, odwołujący się od 20 roku życia do chwili obecnej pali papierosy, co wpływa jedynie na rozwój jego schorzeń pulmonologicznych. Nie można zatem, zdaniem Sądu Okręgowego, uznać aby sytuacja odwołującego się była następstwem zdarzeń losowych, a więc zdarzeń niezależnych od niego, mających charakter nagły i nieprzewidziany. Sąd pierwszej instancji zwrócił ponadto uwagę, że również sytuacja finansowa odwołującego się nie ma charakteru trwałego i uniemożliwiającego spłatę zadłużenia wobec funduszu w przyszłości. Wedle wskazań Sądu Okręgowego odwołujący się posiada źródło dochodów w postaci zasiłku w kwocie 604 zł miesięcznie, zaś schorzenia, na które cierpi, nie czynią go całkowicie niezdolnym do pracy na stałe. Sąd pierwszej instancji podniósł przy tym, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego uznaje się, iż zmniejszona zdolność do pracy nie wyklucza możliwości podjęcia pracy w zawodach niewymagających pełnego stanu zdrowia i szczególnych kwalifikacji. Sąd Okręgowy podkreślił też, że zadłużenie odwołującego się nie powstało nagle, ale wynika z wieloletniego nieregulowania należności wynikających z obowiązku alimentacyjnego wobec córki. Zwrócił przy tym uwagę na okoliczność, że odwołujący się nie uiścił żadnych, choćby symbolicznych kwot na poczet spłaty zadłużenia funduszu alimentacyjnego, a jednocześnie nie występował z wnioskiem o udzielenie ulgi, rozłożenie na raty czy też odroczenie płatności. Wyrok Sądu Okręgowego został zaskarżony w całości przez odwołującego się, który zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: I. art. 233 § 1 k.p.c. poprzez:
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.