Sygn. akt III Ca 276/21 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 7 kwietnia 2022 r. Sąd Okręgowy w Gliwicach III Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie: Przewodniczący – Sędzia Sądu Okręgowego Ro

§ 1k.c.

w związku z art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim poprzez przyjęcie, że nie przekroczenia kwot poza odsetkowe kosztu pożyczki mieszczące się w granicach określonych ustawą wyłącza uznanie regulujących tę kwestię postanowień umownych za niedozwolone w stosunku z konsumentem, podczas gdy konsumentowi winien być zapewniony wyższy poziom ochrony, polegające na możliwość kontroli ewentualnego nieuczciwego charakteru warunków umowy. Przy tak postawionym zarzucie wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku przez uchylenie nakazu zapłaty i oddalenie powództwa oraz zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu w pozwanej, który nie został uiszczony w całości ani w części. W odpowiedzi na apelacje powódka wniosła o jej oddalenie i zasądzenie od pozwanej na jej rzecz kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Sąd Okręgowy rozpoznawał sprawę w postępowaniu uproszczonym, gdyż dotyczy żądania zasadzenia świadczenia, które nie przekracza 20000 zł (art. 505 1 § 1 k.p.c.). Orzeczenie zostało wydane na posiedzeniu niejawnym, gdyż żadna ze stron (w apelacji oraz w odpowiedzi na apelację) nie wnosiła o przeprowadzenie rozprawy, a samo jej przeprowadzenie ni było konieczne dla rozpoznania sprawy (art. 374 k.p.c.) Zgodnie z art. 11 ust. 1 ustawy z 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469), Sąd Rejonowy rozpoznając sprawę stosował regulacje proceduralne w brzmieniu sprzed nowelizacji, która weszła w życie 7 listopada 2019 r. Pozew o wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym wpłynął bowiem przez zmianą przepisów. Sąd Okręgowy rozpoznawał zas sprawę na podstawie zmienionych przepisów proceduralnych, a to zgodnie z art. 9 ust. 4 ustawy z 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, gdyż apelacja wpłynęła po 7 listopada 2019 r. Limit pozaodsetkowych kosztów kredytu wskazany w art. 36a ustawy z 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim w żaden sposób nie stanowi o braku możliwości badania abuzywności postanowień umownych. Niezależnie więc od tego, czy określone kwoty w umowie pożyczki – stanowiące pozaodsetkowe koszty kredytu – mieszczą się w limicie wyznaczonym tą regulacją, czy też ją przekraczają, mogą być badane pod względem abuzywności postanowień umowy w tym zakresie. Samo to, że pozaodsetkowe koszty kredytu konsumenckiego nie wykraczają poza limit opisany w art. 36a ustawy z 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim nie oznacza, że nie można badać ich sprzeczności z przepisami prawa, a także abuzywności. Limitowanie przez ustawę rozmiaru całości obciążeń konsumenta z tytułu kosztów pozaodsetkowych kredytu nie uprawnia do dowolnego określania wielkości poszczególnych składników tych kosztów - bez uwzględnienia art.

§ 1k.c.

- o ile tylko ich suma nie przekroczy granicy zakreślonej przez ustawodawcę. Wiążą bowiem przedsiębiorcę zarówno art.

§ 1k.c., jak i art.

36a ustawy z 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim, musi on więc mieć na uwadze zarówno to, aby do umowy zawartej z konsumentem nie wprowadzać postanowień określających zobowiązania kontrahenta w sposób, który pozwalałby je uznać za klauzule niedozwolone, jak i dbać o to, by suma kosztów poza odsetkowych nie wykroczyła poza ich maksymalną wysokość określoną ustawą (por. wyrok Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości z 26 marca 2020 r., sygn. akt C-779/18, zawarta w tym orzeczeniu interpretacja dyrektywy jest wiążąca, a zapadł on po przywołanych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku orzeczeniach sądów powszechnych). W judykaturze uznaje się, że w przypadku umowy pożyczki wynagrodzenie (prowizja) nie stanowi świadczenia głównego stron (por. wyrok Sądu Najwyższego z 17 listopada 2011 r., sygn. akt III CSK 38/11, LEX nr 1129117 i art. 720 k.c.); pozwana jest bowiem zobowiązany do zwrotu pożyczki – to jej świadczenie główne, a dodatkowe elementy umowy nie stanowią już świadczenia głównego z umowy pożyczki. Dlatego jest możliwość badania abuzywności tego postanowienia. Art.

§ 1k.c.

wskazuje na przesłanki abuzywaności, które należy wykazać (art. 6 k.c.). Są to nieuzgodnione indywidualnie z konsumentem postanowienia umowne, które kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Przy czym to przedsiębiorcę obciąża wykazanie, że postanowienie umowne zostało uzgodnione indywidualnie (art.

§ 4k.c.).

Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia, na które konsument nie miał realnego wpływu (art.

§ 3k.c.).

To oznacza, że powódka powinna wykazać realny wpływ pozwanej na konkretne warunki umowy. Oceniając naruszenie dobrych obyczajów bierze się pod uwagę treść kwestionowanego postanowienia, okoliczności zawarcia umowy, mając na uwadze ewentualne umowy związane (por. art. 385 2 k.c.). Zgodnie z art.

§ 1zd.

1 k.c., postanowienie niedozwolone nie wiąże konsumenta, a zatem nie wywołuje ono skutków prawnych od samego początku i z mocy samego prawa. Art.

§ 2k.c.

wskazuje zaś, że jeżeli niedozwolone postanowienie umowne nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie. W literaturze i orzecznictwie wskazuje się, że sprzeczne z dobrymi obyczajami są zachowania polegające na niedoinformowaniu, wywołujące dezorientację czy błędne przekonanie, wykorzystywanie niewiedzy lub naiwności, działania nieuczciwe czy nierzetelne, ukształtowanie stosunku prawnego o charakterze zobowiązaniowym niezgodnie z zasadą równorzędności stron (równowagi kontraktowej). (Por. K. Skubisz-Kępka [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania. Część ogólna (art. 353-534), pod red. M. Frasa i M. Habdas, (...) z 2018 r., t. 7. do art. 385

§ 3i 4 k.c.).

Nie wykazano zaś, aby doszło do indywidualnego uzgodnienia treści postanowień w tym zakresie, aby pozwana miała realny wpływ na ich treść, zaś z umowy wynika, że znajdują się one na wzorcu, który został sporządzony przez przedsiębiorcę; są częścią tej umowy, co prawda ostatnią, ale po nich następuje wymienienie siedmiu załączników do umowy /k. 81-83/. Dlatego też można oceniać kwestię abuzywności również w tym zakresie. Odnośnie postanowień dotyczących „Twojego pakietu”, dodatkowej usługi powódki dla pozwanej w ramach zawartej umowy pożyczki, trudno też mówić o „bezpłatności” odroczenia terminu płatności dwóch rat i obniżenia wysokości czterech z nich, skoro sama potencjalna możliwość skorzystania z tej opcji wiązała się z koniecznością poniesienia opłaty w wysokości około sześciu rat pożyczki, a obniżone czy odroczone w płatności raty i tak należało uregulować. Dodatkowe kwestie związane z przyspieszeniem wypłaty kwoty pożyczki o 4 dni czy też zawiadomieniem wiadomościami SMS nie wpływają na odmienną ocenę, nawet przyjmując, że odnośnie każdej wpłaty te wiadomości miały być w ilości trzech, gdyż opłaty za SMS standardowo wynoszą około 0,2 zł. Te postanowienia są więc nieekwiwalentne. Omawiany zapis umowny naruszał zatem rażąco interes konsumenta, kształtując jego obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami uczciwego obrotu gospodarczego; w tej więc części nie mógł więc wiązać pozwanej (por. art.

§ 2k.c.).

Powódka nie mogła bowiem spodziewać się, że konsument – w przypadku indywidualnego uzgodnienia z nim warunków umowy w tym zakresie – wyrazi zgodę na to postanowienie w taki sposób skonstruowane. Postanowienia umowy w zakresie „Twojego pakietu” należało więc uznać za niedozwolone postanowienie umowne, gdyż żądana przez powódkę za opisane w nim usługi opłata jawiła się jako oczywiście nieekwiwalentna w stosunku do zaoferowanych pozwanej świadczeń (por. uzasadnienie wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 września 2020 r., sygn. akt C-84/19, LEX 3047508, pkt 72-95). Powódka liczyła odsetki kapitałowe nie od kwoty przekazanej pozwanej (1000 zł), lecz od 2000 zł, czyli kwoty przekazanej jej i powiększonej o kwotę pożyczki przeznaczoną na zapłatę pozaodsetkowych kosztów. Jest to dozwolone, ale wyeliminowanie z treści umowy pewnych pozaodsetkowych kosztów skutkuje obniżeniem kwoty pożyczki. Skoro koszty pozaodsetkowe ulegają obniżeniu o 400 zł, to kwota pożyczki również ulega obniżeniu o taką kwotę – z 2000 zł do 1600 zł. Oznacza to, że odsetki kapitałowe również powinny być liczone od mniejszej kwoty. Odsetki kapitałowe również podlegają zmniejszeniu proporcjonalnie do zmniejszenia kapitału – w czyli w proporcji 16/20. Odsetki kapitałowe przewidziane w umowie to nie 304 zł, lecz 243,20 zł – czyli 304 zł x (16/20). Odsetki kapitałowe uległy więc zmniejszeniu o 60,80 zł. W istocie więc pozwana była zobowiązana zwrócić nie 2304 zł w 36 ratach, (...),2 zł (czyli 2304 zł – 400 zł – 60,80 zł), co oznacza obniżenie 36 rat do wysokości po 51,20 zł każda. Dlatego też w miejsce 64 zł miesięcznie, jako raty pożyczki, pozwana powinna regulować 51,20 zł, a do 25 lutego 2019 r. zapłaciła 640 zł, czyli na 6 marca 2019 r. miała 128 zł nadpłaty (128 zł, ponad dwie raty), a nie zaległość. Z deklaracji wekslowej wynika, że powódka może wypełnić weksel, gdy opóźnienie w płatności kwoty równej wartości jednej pełnej raty przekroczy 30 dni, po uprzednim wezwaniu pozwanej do zapłaty zaległości w terminie 7 dni od daty otrzymania wezwania /deklaracja k. 7/. Podobnie brzmi pkt 8.1. lit (

1. a)umowy /k. 20/, przy czym odnosi się do uprawnienia do wypowiedzenia umowy. Jak już wyżej zaznaczono na chwile wypowiedzenia i wypełnienia weksla pozwana nie miała zaległości. Dlatego też nie było jeszcze umownych podstaw do wypowiedzenia umowy pożyczki. Nie było także podstaw do wypełnienia wówczas weksla, a więc wypełniono go wbrew deklaracji, bo przedwcześnie. Niewłaściwie wypowiedziana umowa nie uprawniała do wypełnienia weksla, dodatkowo deklaracja wekslowa też nie uprawniała jeszcze do jego wypełnienia. W tych warunkach bezskuteczność wypowiedzenia, zgodnie z deklaracją wekslową, uniemożliwiała wypełnienie weksla. Dlatego też został on wypełniony przez powódkę niezgodnie z zawartą umową, a to powoduje nieskuteczność dochodzonych przez nią, na jego podstawie, praw wekslowych (por. J. J. [w:] M. K., J. J., Komentarz do ustawy - Prawo wekslowe [w:] Prawo wekslowe i czekowe. Komentarz, LexisNexis z 2014 r., teza 5. do art. 10). Ostatnia rata z umowy pożyczki miała być uregulowana 6 kwietnia 2021 r. /k. 23/, ale brak było podstaw do zasądzenia zwrotu kwoty pożyczki, skoro powódka nie zmieniła żądania pozwu, dochodząc nadal należności wekslowej, inkorporowanej w wekslu. Nie było więc podstaw do wzywania pozwanej o zapłatę, a następnie wypowiedzenia umowy, było ono przedwczesne, a co za tym idzie wypisania weksla nastąpiło z naruszeniem umownych regulacji zawartych w deklaracji wekslowej. W tych warunkach nie ma nawet konieczności szczegółowego odnoszenia się do kwestii prowizji i opłaty przygotowawczej, które jednak – zdaniem Sądu Okręgowego – w realiach tej sprawy nie stanowią postanowień abyzywnych. Umowa pożyczki sama w sobie nie jest umową ekwiwalentną, co więcej co do zasady jest nieodpłatna, ale strony mogą postanowić inaczej, a nie tylko odsetki mogą stanowić wynagrodzenie pożyczkodawcy, ale też prowizja. Prowizja, oprócz odsetek za korzystanie z kapitału, nie jest elementem umowy niedozwolonym, a ustawodawca sam przewiduje możliwość jej zaistnienia [por. art. 5 pkt 6 lit.
2. a)ustawy z 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim, art. 13 ust. 1 pkt 10 tej ustawy, art. 30 ust. 1 pkt 10 tej ustawy – przy czym jest różna od prowizji za spłatę kredytu przed terminem (por. art. 13 ust. 1 pkt 17 tej ustawy, art. 30 ust. 1 pkt 17 tej ustawy, art. 50 i 51 tej ustawy), art. 52 ust. 2 pkt 6 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe, art. 69 ust. 1 i 2 pkt 6 tej ustawy], trzeba ją w umowie wskazać, a zalicza się ona do pozaodsetkowych kosztów kredytu. Z tego wynika, że zastrzeżenie umowne prowizji, oprócz odsetek, jest dozwolone (por. art. 353 1 k.c.), a jako takie nie stanowi czynności sprzecznej z prawem; nie wykazała zaś pozwana, aby były spełnione przesłanki z art. 304 k.k. lub aby naruszono w tym zakresie inne regulacje prawne. Jeżeli chodzi o kwestię opłaty przygotowawczej, to powódka ma obowiązek zweryfikować zdolność kredytową pozwanej, a także zgromadzić i przygotować dokumenty do podpisania umowy. Wymaga to czasu oraz korzystania z materiałów i pracowników. 129 zł w tym zakresie nie stanowi kwoty rażąco wygórowanej, a konsument wie za co płaci. W toku postępowania powódka dochodzi żądania opartego na wekslu, ale okazało się, że nie został on właściwie wypełniony, bo w ogóle nie powinien zostać wypełniony, albowiem w chwili jego wypełnienia pozwana nie zalegała z płatnością, a więc umowa nie była skutecznie wypowiedziana, a pozwana nie została skutecznie wezwana do zapłaty zaległości. Został więc wypełniony niezgodnie z deklaracją wekslową, czyli nie tak, jak strony się umówiły. W orzecznictwie wskazuje się, że zgodnie z zasadą dyspozycyjności, zawartą w art. 321 § 1 k.p.c., sąd nie może orzekać o tym, czego strona nie żądała ani wychodzić poza żądanie, a więc rozstrzygać o tym, czego strona pod osąd nie przedstawiła; wskazane w tej regulacji „żądanie” należy odnosić zarówno do treści wniosku o zasądzenie, jak i do faktów powoływanych na jego uzasadnienie, gdyż granice sporu wyznacza nie tylko treść żądania pozwu (petitum), ale i podstawa faktyczna powództwa (causa petendi), rozumiana jako okoliczności faktyczne powoływane przez powódkę dla uzasadnienia wydania wyroku określonej treści (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 2 lipca 2021 r., sygn. akt III CZP 39/20, LEX 3248225). Dotyczy to też orzeczenia sądu drugiej instancji (art. 391 § 1 k.p.c. w związku z art. 321 § 1 k.p.c.). W tej sprawie nie doszło do zmiany żądania, gdyż jest ono oparte na wypowiedzeniu umowy pożyczki doprowadzającym do wypełnienia weksla, tak skonstruowano powództwo i dochodzono należności wekslowej. Powódka dochodzi żądania opartego na wekslu, ale okazało się, że nie został on właściwie wypełniony, bo w ogóle nie powinien zostać wypełniony, albowiem w chwili jego wypełnienia pozwana nie zalegała z płatnością. Został więc wypełniony niezgodnie z deklaracją wekslową. W tych warunkach wypowiedzenie umowy było przedwczesne, tak samo jak wypełnienie weksla pozostawało w sprzeczności z deklaracją wekslową - powódka wypełniła go przedwcześnie. Nie było więc podstaw do uwzględnienia powództwa nawet w części, a podstawą oddalenia w tym zakresie stanowi regulacja art. 10 ustawy z 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe w związku z art. 103 tej ustawy i art. 720 § 1 k.c. Sąd musi mieć jednak na uwadze także to, że w sprawie wydano nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym, dlatego niezasadność powództwa musi skutkować uchyleniem tego nakazu (por. art. 493 § 4 zd. 2 k.p.c.). Przegrana powódki powoduje, że powinna ona uregulować wynagrodzenie pełnomocnika pozwanej ustanowionego z urzędu (art. 122 § 1 k.p.c., postanowienie Sądu Najwyższego z 9 grudnia 2010 r., sygn. akt III CZ 56/10, LEX nr 1391266, uchwała Sądu Najwyższego z 1 marca 1989 r., sygn. akt III CZP 12/89, LEX nr 463039), przy czym jego wysokość w postępowaniu pierwszoinstancyjnym określa stawka uwidoczniona w § 2 pkt 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 265), w tym rozporządzeniu brak odesłania do podatku od towarów i usług, a określa ono stawkę wyższą niż wynikającą z § 8 pkt 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 68 ), które dodatkowo do tego podatku wyraźnie się odnosi (por. § 4 ust. 3 tego rozporządzenia). Nie ma więc podstaw, aby tak ustaloną, na podstawie § 2 pkt 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych, stawkę dodatkowo podwyższać o podatek od towarów i usług. Na podstawie art. 113 ust. 1 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 2257 ze zm.) w związku z art. 98 § 1 k.p.c. powódka, jako przegrywająca sprawę, powinna też ponieść koszty sądowe, od których pozwana była zwolniona. Z tych przyczyn apelacja okazała się zasadna. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. w związku z art. 505 10 § 1 k.p.c., należało orzec jak w punkcie 1. sentencji. Orzeczenie o kosztach postępowania odwoławczego (pkt 2. sentencji) zapadło na pod-stawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w związku z art. 99 k.p.c., art. 122 § 1 k.p.c., § 2 pkt 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz § 10 ust. 1 pkt 1 tego rozporządzenia, albowiem powódka przegrała sprawę i powinna zwrócić pozwanej koszty zastępstwa procesowego. Orzeczenie o kosztach sądowych w postępowaniu odwoławczym (pkt 3. sentencji) zapadło na podstawie art. 113 ust. 1 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 2257 ze zm.) w związku z art. 98 § 1 k.p.c., gdyż powódka sprawę przegrała i powinna ponieść koszty sądowe, od których pozwana była zwolniona – opłatę od apelacji. SSO Roman Troll