(1)z dnia 17 listopada 2008 r. i 11 stycznia 2010 r., których treść istotna jest dla oceny wiarygodności dowodu z przesłuchania powódki oraz oceny wiarygodności zeznań świadków pozwanego na okoliczności nagnanego z punktu moralnego i etycznego zachowania powódek wobec ojca dyskwalifikującego do zachowku lub uzasadniającego obniżenie zachowku; b) art.

(2)listu pozwanego z dnia 04.11.2019 r, którego treść istotna jest dla oceny wiarygodności dowodu z przesłuchania powódek oraz pozwanego i świadka M. M.

(2)na okoliczność jaki był faktyczny stosunek emocjonalny i etyczny powódki wobec ojca. c) art.

(2), B. K., M. G., D. G. oraz A. M.

(2). 3) sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału wskutek naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:

1. a)art. 233 § 1 k.p.c. przez uznanie zeznań powódek za wiarygodne, natomiast zeznań pozwanego za niewiarygodne w całości bez wskazania dlaczego sąd odmawia wiarygodności zeznaniom pozwanego.
2. b)art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie dowolnej oceny materiału dowodowego i uznanie za niewiarygodne zeznań świadków pozwanego tj. M. M.

(2), B. K., M. G., D. G. oraz A. M.

(2)bez wskazania dlaczego sąd odmawia wiarygodności zeznań. c) art. 233 § 1 k.p.c. przez dokonanie oceny dowodów: - w sposób niewszechstronny, z pominięciem dowodu z dwóch listów J. Ł.

(1)do ojca oraz listu pozwanego do J. Ł.

(1), w których jest wskazany stosunek powódek do ojca. Uwzględnienie tego dowodu mogłoby doprowadzić do zupełnie innej oceny pozostałego materiału dowodowego, a zwłaszcza zeznań świadka M. M.

(2)w części, w której zeznała, że to powódki zerwały wszelkie kontakty emocjonalne i osobiste z ojcem nie interesowały się stanem zdrowia ojca, ani jego potrzebami. - w sposób sprzeczny z zasadami doświadczenia życiowego w odniesieniu do zeznań powódki odnośnie utrzymywania kontaktu z ojcem poprzez wysyłanie kart z życzeniami listem poleconym. Jest niewątpliwe, że takiej wersji zdarzeń przeczą zasady doświadczenia życiowego, w świetle których nie jest możliwe, aby zwykle karty z życzeniami lub okolicznościowe były wysyłane jako polecone. - w sposób nasuwający zastrzeżenia z punktu widzenia zasad logicznego rozumowania. W świetle tych zasad nie można zaakceptować zeznań J. Ł.

(1)i E. M. jako wiarygodnych. Karty okolicznościowe (np. z życzeniami) nie przesyła się listem poleconym. Ponadto powódka E. M. złożyła do sądu oryginał kart, która ponoć przesłała ojcu, co świadczy, iż ta karta nigdy nie dotarła do adresata. 3) naruszenie art. 888 k.c. przez błędną jego wykładnię, polegającą na uznaniu, że istotna jest dosłowna treść umowy, nie zaś cel i zgodny zamiar stron. 4) naruszenie art. 5 k.c. przez jego niezastosowanie pomimo rażąco nagannego zachowania powódek wobec ojca w okresie poprzedzającym jego śmierć, które objawiało się brakiem pomocy w opiece nad ojcem w ostatnim miesiącu jego życia, brakiem zainteresowania jego stanem zdrowia, brakiem troski i wsparcia psychicznego ojca w ciężkiej chorobie, które to zachowanie winno być ocenione jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, tj. jako sprzeczne z obowiązkiem troski i opieki nad ciężko chorym rodzicem oraz z obowiązkiem okazywania szacunku wobec rodzica. W konkluzji skarżący wniósł o zmianę wyroku poprzez zmianę wysokości zachowku dla powódek ewentualnie uchylenie wyroku i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego, zasądzenie od każdej z powódek zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty. Powódki wniosły o oddalenie apelacji oraz o zasądzenie kosztów procesu. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Zaskarżony wyrok uległ zmianie w punkcie pierwszym jedynie w części, w której sąd I instancji zasądził od kwot zachowku odsetki ustawowe od 22 marca 2021r. do dnia zapłaty. Zgodnie z art. 481 par. 1 k.c., jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Przepis ten w aktualnym brzmieniu obowiązuje od 1.01.2016 r., zatem należne powódkom odsetki przysługujące od 22 marca 2021r. należało prawidłowo określić jako odsetki ustawowe za opóźnienie. W pozostałej części apelacja nie jest zasadna i uległa oddaleniu na podstawie art. 385 k.p.c. Odsetki ustawowe za opóźnienie w spełnieniu świadczenia z tytułu zachowku biegną od chwili wezwania dłużnika do zapłaty, w związku z czym stan opóźnienia może nastąpić przed dniem wyrokowania, zachowując jednak pewną elastyczność przejawiającą się w zwróceniu uwagi, że niewskazany jest automatyzm orzekania, lecz stan opóźnienia należy określać z uwzględnieniem wszystkich okoliczności konkretnej sprawy (wyrok Sądu Najwyższego z 26.04.2018, sygn. I CSK 382/17, LEX). Sąd I instancji zasądził ustawowe odsetki za opóźnienie od 22 marca 2021r. tj. od daty wskazanej przez powódki w piśmie modyfikującym powództwo (k.188). Zważywszy na okoliczności sprawy tj. fakt, że już 22.04.2020r. powódki żądały zachowku w kwotach po 192.901,84 zł. (k.165) i że już wówczas biegła wyceniła udział 5/8 we własności darowanej nieruchomości na 1.478125 zł (k.148), zasądzenie ustawowych odsetek za opóźnienie od 22.03.2021r. znajduje uzasadnienie zarówno w wezwaniu do zapłaty jak i w okolicznościach sprawy. Ustalenia faktyczne poczynione przez sąd I instancji są prawidłowe i Sąd Apelacyjny przyjmuje je za własne. Zarzut naruszenia art. 233 par. 1 k.p.c. jest chybiony. Sąd I instancji wszechstronnie rozważył cały materiał dowodowy, ocenił go zgodnie z zasadami wiedzy, logiki i doświadczenia życiowego i wyciągnął z niego trafne wnioski. Nie jest prawdą, że sąd I instancji pominął dowód z korespondencji w postaci kserokopii kartek z życzeniami imieninowymi wysyłanych przez powódki do spadkodawcy (k.35). Sąd I instancji m. innymi w oparciu o w/w dowody ustalił, że powódki chciały utrzymywać kontakt z ojcem. Wbrew zarzutom apelacji okoliczność, że kartki te wysyłane były przesyłkami poleconymi nie oznacza, że zeznania powódek nie zasługują na wiarę. Powódki z uwagi na okoliczności sprawy m. innymi zaburzone relacje rodzinne, chciały mieć pewność, że korespondencja dotrze do adresata. Należy podkreślić, że załączone do akt potwierdzenia nadania przesyłek do A. M.

(1)nie budzą wątpliwości co do ich autentyczności. Każda z nich opatrzona jest pieczęcią poczty z datą i numerem nadania. Pocztówka, która złożona została w oryginale, po prostu nie dotarła do adresata, jednak załączone do niej potwierdzenie nadania świadczy o tym, że została nadana przesyłką poleconą w Urzędzie pocztowym na H.. Prawidłowo ocenił sąd I instancji list napisany 17 listopada 2008r. przez J. Ł.

(1)( k.117). Jego treść wyraźnie świadczy o tym, że zarzewiem konfliktu rodzinnego była darowizna przedmiotowej nieruchomości na rzecz pozwanego. Powódki miały żal do ojca, że dokonał niesprawiedliwego podziału majątku. Tak samo ocenić należy drugi list napisany przez J. Ł.

(1)11 stycznia 2010r. ( k.121). Należy podkreślić, że spadkodawca i powódki wielokrotnie mieli okazję do odnowienia prawidłowych relacji rodzinnych. Do 31 marca 2015r. toczyło się przed sądem, z ich udziałem, postępowanie o podział majątku wspólnego, dział spadku i zniesienie współwłasności (k.76 i 78). Jak wynika z załączonych akt I Ns 495/07, w toku tego postępowania zarówno A. M.

(1)jak i jego córki (powódki) stawiali się w Sądzie Rejonowym w Pruszkowie. Na rozprawie w dniu 24 października 2013r. zeznawali w charakterze uczestników postępowania (k.613-618 akt załączonych), zatem choć formalnie nie odwiedzali się, to mieli kontakty w trakcie rozpraw sądowych i wiedzę o aktualnej sytuacji życiowej każdej ze stron. To w trakcie postępowania przed Sądem Rejonowym w Pruszkowie A. M.

(1)dokonał darowizny przedmiotowej nieruchomości ( k.79), co m. innymi poróżniło strony. Powódki nie odwiedzały ojca, bo ich nie zapraszał, z zeznań M. M.

(2)wynika, że „ nie miał odwagi zapraszać sam córki na święta nie miał odwagi sam się skontaktować” (k.108). Nieruchomość, na której A. M.

(1)mieszkał stanowiła własność pozwanego, z którym powódki były skonfliktowane, zatem bez zaproszenia nie mogły przyjechać do ojca a telefonów od córek A. M.

(1)nie odbierał. Pozwany wymienił zamki w domu, w którym zamieszkiwał spadkodawca ( k.127). Ponieważ w 2007r. po wyprowadzce E. M. z domu rodzinnego, kiedy powódki przyjechały po meble, doszło do szarpaniny i ostatecznie meble nie zostały wydane, powódki zrezygnowały z odwiedzin ojca wiedząc, że nie są mile widziane ( k.127). W tej sytuacji zeznania świadków jakoby A. M.

(1)tęsknił za córkami i miał żal o to, że go nie odwiedzają, nie zasługują na wiarę. A. M.

(1)nie podjął żadnych kroków w celu naprawy relacji rodzinnych, choć miał ku temu szereg okazji choćby w odpowiedzi na życzenia imieninowe wysyłane na kartkach pocztowych, czy w czasie hospitalizacji w szpitalu, w którym do września 2014r. pracowała E. M.. Podobnie kroków takich nie podjął pozwany. Nie informował powódek o stanie zdrowia ojca, o jego pobytach w szpitalu, nie poinformował ich nawet o śmierci ojca. Rację ma sąd I instancji, że w świetle w/w okoliczności nie ma podstaw do zastosowania art. 5 k.c. i obniżenia na tej podstawie należnego powódkom zachowku. Zarzut naruszenia tego artykułu jest chybiony. Na naruszenie zasad współżycia społecznego nie może skutecznie powoływać się osoba, która sama te zasady narusza. Zarówno postępowanie spadkodawcy (który chciał pobić córki w czasie gdy zgłosiły się po meble i zerwał z nimi kontakty) jak i pozwanego w stosunku do powódek ( nie zaprosił ich nigdy aby odwiedziły ojca i nie kontaktował się z nimi w sprawach dotyczących opieki nad ojcem, oraz nie informował powódek o jego pobytach w szpitalu), było naganne pod względem moralnym i etycznym. Nawet całkowite i długotrwałe zerwanie ze spadkodawcą przez uprawnionego do zachowku charakterystycznej dla stosunków rodzinnych więzi uczuciowej nie może stanowić podstawy do wydziedziczenia, jeżeli nastąpiło ono wyłącznie z winy spadkodawcy - nie można bowiem wywodzić dla siebie skutków prawnych ze swego niegodziwego zachowania ( tak Sąd Najwyższy w wyroku z 23.03.2018r. sygn.. I CSK 424/17, LEX). Powódki dążyły do odnowienia zaburzonych relacji rodzinnych, o czym dobitnie świadczy korespondencja w postaci listów i kart z życzeniami. Do odnowienia tych relacji nie doszło wyłącznie z uwagi na postawę spadkodawcy, który nie wykonał żadnego gestu mającego na celu nawiązanie kontaktu z córkami. Zgodnie z art. 1000 par. 1 k.c., jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 30.01.2008r., sygn. III CSK 255/07, LEX, jeżeli spadkodawca dokonał darowizny wyczerpującej cały spadek, uprawniony do zachowku może dochodzić od obdarowanego roszczenia o zachowek w granicach określonych w art. 1000 k.c. Darowizna na rzecz pozwanego dokonana aktem notarialnym z 27.03.2008r. (k.24) wyczerpywała spadek i była obciążona na rzecz A. M.

(1)prawem dożywotniego bezpłatnego zamieszkiwania w budynku mieszkalnym położonym na działce nr (...) o pow. 593m 2 oraz prawem korzystania z budynków gospodarczych i działki a ponadto pozwany miał obowiązek zapewnić A. M.

(1)bezpłatną opiekę i pomoc w chorobie. W związku z powyższym Sąd Apelacyjny dopuścił dowód z opinii biegłego sądowego na okoliczność ustalenia wartości rynkowej udziału 5/8 części zabudowanej nieruchomości położonej w P., składającej się z działek (...) według stanu z chwili dokonania darowizny i cen aktualnych z uwzględnieniem, że nieruchomość obciążona była prawami określonymi w par. 6 umowy darowizny. Biegła J. S. sporządziła opinię, w której wskazała, że wartość udziału 5/8 w wyżej wymienionej nieruchomości po odjęciu wartości obciążeń wynosi 1.961.671 zł. ( k.299). Wartość obciążenia działki (...) służebnością osobistą wynosi 160.427 zł. ( k.295), wartość służebności gruntowej działki nr (...) wynosi 28.451 zł. (k.298), wartość służebności gruntowej działki nr (...) wynosi 24.951 zł.( k.299). Zatem łącznie wartość obciążeń to 213.829 zł. Pozwany w apelacji wartość obciążeń wycenił na 169.500 zł. ( k.243). W ocenie Sądu Apelacyjnego opinia biegłej sporządzona jest fachowo i rzetelnie i brak jest podstaw do jej kwestionowania. Biegła na piśmie ustosunkowała się do zarzutów pozwanego ( k.351) i dodatkowo złożyła wyjaśnienia na rozprawie ( k.362) i Sąd Apelacyjny przyjął te wyjaśnienia za wystarczające. Biegła w przekonujący sposób wyjaśniła jakie czynniki wpłynęły na wzrost wartości nieruchomości. Dlatego, Sąd Apelacyjny pominął wniosek pozwanego o dopuszczenie dowodu z opinii innego biegłego na okoliczność wyceny służebności osobistej oraz dożywocia jako zmierzający jedynie do przedłużenia postępowania. Z uwagi na wzrost wartości darowanej nieruchomości kwoty zasądzone tytułem zachowku przez sąd I instancji są znacznie niższe niż należny powódkom zachowek, który powinien wynosić 245.208,87 zł. na rzecz każdej z nich ( sąd I instancji zasądził kwoty po 184.750 zł.), jednak z uwagi na to, że apelację od wyroku sądu I instancji wniósł wyłącznie pozwany niedopuszczalne było rozszerzenie powództwa o zachowek ( wnioski pełnomocnika powódek nie mogły wywrzeć skutku prawnego). Orzeczenie na niekorzyść pozwanego było niedopuszczalne. Mając powyższe na uwadze, brak było podstaw do obniżenia kwot zasądzonych na rzecz powódek przez sąd I instancji. Dlatego, Sąd Apelacyjny oddalił apelację w w/w części na podstawie art. 385 k.p.c. O kosztach postępowania apelacyjnego Sąd Apelacyjny orzekł na podstawie art. 100 k.p.c. przyjmując, że powódki przegrały w nieznacznej części. SSA Ewa Kaniok