k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem, które kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami lub rażąco naruszają jego interesy, nie są wiążące, jeżeli nie zostały uzgodnione indywidualnie. Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (§ 1). Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu, co w szczególności odnosi się do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta (§ 3). Bezspornym w przedmiotowej sprawie było, że powódka wraz z ówczesnym mężem zawarli umowę pożyczki jako konsumenci. Żaden przeprowadzony w sprawie dowód nie wskazuje, aby strona powodowa zawierała przedmiotową umowę w ramach działalności gospodarczej. I tak, stosownie do § 1 ust. 1, 3 i 4 aneksu nr (...) z dnia 24.04.2008 r, określono, że z dniem podpisania aneksu zmianie ulega waluta udzielonej pożyczki ze złotych polskich na franki szwajcarskie. Na dzień sporządzenia aneksu, saldo zadłużenia z tytułu pożyczki wynosi 317.593,68 zł, co w wyniku zmiany waluty stanowi równowartość w przeliczeniu na franki szwajcarskie: 155.591,65 CHF. Powyższa kwota została przeliczona na franki szwajcarskie według kursu kupna (...) zgodnie z obowiązującą w Banku w dniu Przewalutowania Kredytu Tabelą Kursów walut dla produktów hipotecznych w (...) Bank (...) S.A. Natomiast w § 9 ust. 4 umowy wskazano, że w przypadku P. udzielonej w (...)/EUR/USD, kapitał, odsetki oraz inne zobowiązania z tytułu P., poza wymienionym w § 3 ust. 1 umowy wyrażone w walucie obcej spłacane będą w złotych jako równowartość kwoty podanej w tej walucie przeliczonej: 1) wg kursu sprzedaży waluty zgodnie z obowiązującą w Banku w dniu spłaty zobowiązania określonym w harmonogramie, Tabelą kursów walut dla produktów hipotecznych w (...) Bank (...) S.A. w przypadku wpłat dokonanych przed tym terminem lub w tym terminie, 2) wg kursu sprzedaży waluty zgodnie z obowiązującą w Banku w dniu wpływu środków na rachunek wskazany w § 2 ust 12 Umowy Tabelą kursów walut dla produktów hipotecznych w (...) Bank (...) S.A. w przypadku wpłat dokonanych po dniu, określonym w harmonogramie. Stosownie do § 7 regulaminu wskazano, że pożyczka udzielona w walucie obcej uruchamiana i spłacana jest w równowartości złotych polskich, obliczonej na następujących zasadach: 1) dla uruchomienia pożyczki - kurs kupna danej waluty zgodnie z obowiązującą w Banku w dniu uruchomienia pożyczki Tabelą Kursów, 2) dla spłaty zobowiązań z tytułu pożyczki (kapitał i odsetki) - kurs sprzedaży danej waluty, zgodnie z obowiązującą w Banku w dniu spłaty zobowiązania Tabelą Kursów, z zastrzeżeniem postanowień § 17 ust. 6 3) dla kwoty prowizji przygotowawczej, z tytułu ubezpieczenia pożyczki, ubezpieczenia pożyczkobiorcy na życie oraz innych zobowiązań wynikających z umowy pożyczki, nie wymienionych powyżej, Bank stosuje kursy waluty wg zasad określonych w umowie pożyczki. Ryzyko zmiany kursu waluty ponosi Pożyczkobiorca. Tak więc, zmiana kursu waluty wpływała na wypłacone w złotych kwoty pożyczki oraz na spłacane w złotych przez pożyczkobiorców kwoty rat kapitałowo – odsetkowych, a ryzyko związane ze zmianą kursu waluty ponosili pożyczkobiorcy. Spłata pożyczki następowała w złotych polskich w równowartości kwot wyrażonych w walucie obcej. Do przeliczeń wysokości rat kapitałowo – odsetkowych spłacanego kredytu zastosowanie miał kurs sprzedaży danej waluty obowiązujący w Banku w dniu spłaty, w momencie dokonywania przeliczeń kursowych. Bez wątpienia powódka nie miała żadnego wpływu w zakresie ustalenia kursu waluty (...), niezbędnego do ustalenia wzajemnym zobowiązań stron. Oznacza to, że postanowienia w zakresie kursów wymiany stosowanych w tabeli nie były uzgodnione indywidualnie w rozumieniu art.
Zgodnie z art. 385 2 k.c. oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę jej treść, okoliczności zawarcia oraz uwzględniając umowy pozostające w związku z umową obejmującą postanowienie będące przedmiotem oceny. Ponadto zgodnie z brzmieniem art. 4 dyrektywy, nadanym sprostowaniem z 13 października 2016 r. (Dz.Urz.UE. L z 2016 r. Nr 276, poz. 17), nieuczciwy charakter warunków umowy jest określany z uwzględnieniem rodzaju towarów lub usług, których umowa dotyczy i z odniesieniem, w momencie zawarcia umowy, do wszelkich okoliczności związanych z zawarciem umowy oraz do innych warunków tej umowy lub innej umowy, od której ta jest zależna. W rezultacie przy dokonywaniu oceny niedozwolonego charakteru określonego postanowienia umownego, w tym także oceny indywidualnej, nie ma żadnego znaczenia, w jaki sposób umowa była wykonywana przez strony. W szczególności nie ma znaczenia, czy przedsiębiorca rzeczywiście korzystał z możliwości, jakie wynikają dla niego z określonego brzmienia postanowień umownych. Istotne jest jedynie, że nie było żadnych przeszkód, aby z takich uprawnień, mogących naruszać interesy konsumenta, mógł skorzystać (z tych względów bezprzedmiotowe było również prowadzenie postępowania dowodowego na omawiane okoliczności). W tym miejscu można przywołać uchwałę Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r. III CZP 29/17. Sąd wskazał tam, że przy ocenie charakteru niedozwolonych postanowień decydujące znaczenia maja okoliczności istniejące w chwili zawarcia umowy. „Klauzule waloryzacyjne” w aneksie nr (...) do umowy pożyczki spowodowały, że wysokość zobowiązań wynikających z umowy podlegała wielokrotnemu przeliczaniu z zastosowaniem dwóch rodzajów kursu waluty przy czym mechanizm ustalania kursu nie został opisany w żaden sposób, gdyż umowa w tym względzie odsyła tylko do tabeli kursów obowiązującej wbanku. Oznacza to, że zgodnie z umową zmienioną aneksem nr (...) z dnia 24.04.2008 r. bank miał całkowitą swobodę w zakresie ustalania kursu waluty, zaś powódka nie mieli na ten kurs żadnego wpływu. Zatem postanowienia, o których mowa, nie były uzgodnione indywidualnie z powódką w rozumieniu art.
Jak wynika z przedłożonych dokumentów, pożyczkobiorcy zostali poinformowani o ryzyku zmiany kursu i zadeklarowali zgodę na poniesienie tego ryzyka, jednakże czym innym jest zgoda na poniesienie ryzyka związanego ze zmianą kursu waluty, a czym innym jest swobodne ustalanie tego kursu przez jedną ze stron. Kwestionowane postanowienia umowy zmienionej aneksem nr (...) z dnia 24.04.2008 r. wskazywały na dwa rodzaje kursów – kurs kupna do ustalenia wysokości kredytu, którą należy wypłacić w PLN oraz kurs sprzedaży do ustalenia wysokości kolejnych rat spłaty w PLN. Ponieważ sposób ustalania tych kursów nie został określony w umowie, oznacza to, że mogły być one wyznaczane jednostronnie przez Bank według kryteriów, na które powodowie nie mieli żadnego wpływu. Na tle tak ukształtowanych postanowień dotyczących kursu waluty, która ma być miernikiem waloryzacji (przeliczania) zobowiązań wynikających z umowy kredytu bankowego utrwalony jest już pogląd, że mają one charakter niedozwolony, gdyż są „nietransparentne, pozostawiają pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron” (por. np. uzasadnienie wyroku SN w sprawie V CSK 382/18 i przywołane tam orzecznictwo). Wysokość pożyczki wyrażonej w walucie obcej do wypłaty w walucie polskiej, a następnie wysokość, w jakiej spłaty w walucie polskiej, będą zaliczane na spłatę kredytu wyrażonego w walucie obcej, zależą bowiem wyłącznie od jednej ze stron umowy. Takie ukształtowanie umowy spowodowało, że po zawarciu aneksu nr (...) z dnia 24.04.2008 r. strona powodowa miała ograniczoną możliwość przewidzenia wysokości zadłużenia w PLN, skoro kursy wymiany w toku wykonywania umowy określić miał bank. Zdaniem Sądu postanowienia umowy, w której to jedna strona ma prawo do swobodnego ustalania kursów przyjmowanych do wykonania umowy, prowadzi do wniosku, że postanowienia dotyczące kursu waluty właściwego dla wzajemnych rozliczeń stron były sprzeczne z dobrymi obyczajami i naruszały rażąco interesy powódki w rozumieniu art.
385 2 k.p.c. – por. uchwała SN z 20.06.2018 r. w sprawie III CZP 29/17). Takie rozwiązania dawały bowiem Bankowi, czyli tylko jednej ze stron stosunku prawnego, możliwość przerzucenia na powódkę całego ryzyka wynikającego ze zmiany kursów waluty wymienialnej i pozostawiały mu całkowitą swobodę w zakresie ustalania wysokości ich zadłużenia przez dowolną i pozbawioną jakichkolwiek czytelnych i obiektywnych kryteriów możliwość ustalania kursu przyjmowanego do rozliczenia spłaty pożyczki. W doktrynie podniesiono (zob. E. Łętowska „Prawo umów konsumenckich” Wyd. C.H. Beck 2002 r., str. 22), że „europejska ochrona konsumenta opiera się na paradygmacie przejrzystości informacji i oznacza działania na rzecz stworzenia warunków dla swobodnego wyboru i decyzji konsumenckiej, bowiem pozycja źle poinformowanego partnera umowy, kierującego się własną oceną sytuacji i decyzjami co do zawarcia umowy podlega z oczywistych przyczyn degradacji”. W niniejszej sprawie pożyczkobiorcy, jako konsumenci, zawierając aneks nr (...) do umowy nie złożyli skutecznego oświadczenia w przedmiocie wyłączenia zastosowania sankcji niezwiązania klauzulą niedozwoloną. W ocenie Sądu Bank nie może jednak zasłonić się w tej sprawie brakiem wiedzy o abuzywnym charakterze postanowień zawartych w umowie, zaś prawo konsumenta do uzyskania wiedzy o przedmiocie umowy winno być uznane za jego zasadnicze prawo, a brak tej wiedzy nie może zostać wykorzystany przez silniejszego kontrahenta umowy na jego korzyść. Bank jest niewątpliwie tzw. aktywnym uczestnikiem rynku, dysponującym odpowiednią informacją i wiedzą, czego nie można powiedzieć o konsumencie. W realiach niniejszej sprawy oznacza to, że skutkiem powołanych wyżej zapisów umowy zmienionej aneksem nr (...) z dnia 24.04.2008 r. za niedozwolone jest wyeliminowanie ich z tej umowy. Zgodnie z aktualnym poglądem wyrażonym w orzecznictwie, klauzulę waloryzacyjną traktuje się jako główne świadczenie kredytobiorcy, gdyż wpływa ona na wysokość tego świadczenia (vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2019 r. sygn. akt: I CSK 242/18, legalis nr 1966950). Zatem, w odniesieniu do przeliczenia należności stron brak jest możliwości zastępowania niedozwolonych klauzul umownych przepisami o charakterze ogólnym, które są przepisami dyspozytywnymi. Pogląd ten został wypracowany w oparciu o związanie wszystkich sądów Unii Europejskiej wykładnią dyrektywy 93/13/EWG dokonaną przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C -260/18. (...) podtrzymał pogląd, że w przypadku ustalenia, że w umowie zostało zawarte postanowienie niedozwolone w rozumieniu dyrektywy, skutkiem tego jest wyłącznie wyeliminowanie tego postanowienia z umowy, chyba że konsument następczo je zaakceptuje. Jedynie w drodze wyjątku możliwe jest zastosowanie w miejsce postanowienia niedozwolonego przepisu prawa o charakterze dyspozytywnym. Wyjątek ten obejmuje sytuacje w której jest zgoda stron na jego zastosowanie oraz okoliczność, że brak takiego zastąpienia skutkowałby upadkiem umowy i niekorzystnymi następstwami dla konsumenta, który na takie niekorzystne rozwiązanie się nie godzi. Dotychczas, orzecznictwo usuwając z umowy klauzule abuzywne odwoływało się do norm ogólnych prawa cywilnego, zastępując klauzule waloryzacyjną średnim kursem walut obcych prezentowanym przez Narodowy Bank Polski czy też innych kursów walut wskazywanych przez strony w umowie. Zgodnie ze stanowiskiem (...) nie jest możliwe zastąpienie postanowienia niedozwolonego przez odwołanie się do norm ogólnych prawa cywilnego, gdyż spowodowałoby to ingerencję, mogącą wpłynąć na równowagę interesów, powodując nadmierne ograniczenie swobody zawierania umów. Zresztą, pozostawałoby to także w sprzeczności z bytem klauzuli waloryzacyjnej jako świadczenia głównego kredytobiorcy. W przedmiotowej sprawie brak możliwości stosowania norm o charakterze ogólnym nie pozwala na sięgnięcie do domniemanej woli stron lub utrwalonych zwyczajów (art. 65 k.c. i art. 56 k.c.). Zatem należy rozważyć, czy aneks nr (...) może być utrzymany bez niedozwolonych klauzul, czy też nie jest to możliwe i należy ustalić nieważność aneksu nr(...) . Mając na względzie treść art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, niewątpliwie umowa nie może być utrzymana w mocy tylko wtedy, gdy na podstawie pozostałej treści umowy nie da się ustalić praw i obowiązków stron. W ocenie Sądu brak możliwości uzupełnienia aneksu nr (...) po wyeliminowaniu abuzywnych postanowień, powoduje, że nie jest obiektywnie możliwe wykonanie przez obie strony umowy zmienionej aneksem. Zgodnie bowiem z aktualnym orzecznictwem zakwestionowane postanowienia umowne dotyczące mechanizmu przeliczania określają podstawowe świadczenia stron i z tego względu charakteryzują umowę. Po wyeliminowaniu z umowy stron postanowień dotyczących kursów wymiany, wiadomym jest jedynie, że Bank zobowiązuje się postawić do dyspozycji pożyczkobiorców równowartość określonej kwoty (...) w złotych polskich, lecz nie wiadomo według jako miernika ma być wyliczona ta równowartość. Nie jest również wiadomo, jaką kwotę powinni zwrócić pożyczkobiorcy. W konsekwencji nie da się ustalić kwoty kredytu, która podlega zwrotowi na rzecz Banku, albowiem ustalenie wysokości zobowiązania odnosiło się do kursów walut. Brak jednoznacznego określenia zasad ustalania kursów, a tym samym brak możliwości określenia praw i obowiązków stron oznacza, że aneks nr (...) jest niezgodny z art. 720 § 1 k.c. w zw. z art. 78 ustawy Prawo bankowe i tym samym sprzeczny z prawem i z tego względu nieważny (art. 58 k.c.). Zatem strony wiąże umowa z dnia 20.08.2007 r., tj, pożyczka udzielona jest w PLN i oprocentowana stawką WIBOR, bez denominacji do waluty (...). W przedmiotowej sprawie strona powodowa zwróciła pozwanemu kwotę z tytułu pożyczki, którą wyliczył bank – na swój wniosek dokonując wcześniejszej spłaty. Jednak podczas trwania umowy strona powodowa miała wątpliwości co do sposobu, w jaki miała ona być wykonywana. Powódka w piśmie z dnia 14 kwietnia 2017 r. wystąpiła do pozwanego banku z wnioskiem o udzielenie informacji na temat kursów waluty stosowanych przez bank do rozliczenia pożyczki. Ponadto wniosła o wyliczenie nadpłat jakie uiściła w wykonywaniu umowy oraz zażądała ich zwrotu podnosząc, że bank stosował zaniżony kurs kupna (...) i zawyżony kurs sprzedaży (...). Zatem nie wygasły zobowiązania wynikające z powyższej umowy. Podstawę dochodzonego roszczenia o zapłatę stanowią przepisy art. 410 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. Zgodnie z art. 405 k.c. kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. W myśl natomiast art. 410 § 1 i 2 k.c. przepisy artykułów poprzedzających stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego. Świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia. Jak już wyżej wskazano aneks nr (...) w ocenie Sądu należy traktować jako nieważny. Wobec tego do rozliczenia stron należy przyjąć, że umowa winna być wykonywana zgodnie z postanowieniami pierwotnie ustalonymi przez strony dnia 20.08.2007 r. tj. że pożyczka została udzielona w PLN i oprocentowana stawką WIBOR, bez denominacji do waluty (...). Zgodnie z niekwestionowanymi przez strony wyliczeniami zarówno strony powodowej jak i pozwanego ustalono, że w okresie od dnia 30 maja 2008 r. (tj. od dnia pierwszej spłaty po zawarciu aneksu nr (...)) do dnia 8 stycznia 2018 r. na pokrycie rat kapitałowo-odsetkowych, po przeliczeniu rat płaconych w (...) na PLN według kursu NBP, powódka uiściła łącznie 677.597,32 zł. Wobec nieważności aneksu nr (...), w w/w okresie powódka winna uiścić 501.967,93 zł. Różnica między tymi kwotami wynosi 175.629,39 zł,. Kwota ta według kursu waluty (...) z daty ostatniej wpłaconej kwoty w (...) wynosi 49.470,28 CHF (175.629,39 ÷ 3, (...) = 49.470,28 CHF) Zatem mając na uwadze powyższe wyliczenia oraz powołane przepisy Sąd zasądził powyższą kwotą od pozwanego na rzecz powódki - jak w punkcie I sentencji wyroku. W pozostałej części powództwo o zapłatę dochodzone w związku z pobraniem środków tytułem spłaty kredytu w zawyżonej wysokości zostało oddalone (punkt II sentencji wyroku). Podnieść należy, że biegły dokonał wyliczenia nadpłaty w oparciu o założenia, że strony są związane aneksem nr (...) w zakresie oprocentowania pożyczki stawką L., a nie obowiązuje ich mechanizm denominacji. Sąd natomiast przyjął, że aneks nr (...) do umowy pożyczki jest nieważny, strony zaś związane są umową pożyczki z dnia 20 sierpnia 2007 r. W ocenie Sądu w niniejszej sprawie brak jest podstaw do zastosowania art. 411 k.c. Spełnienie świadczeń wobec banku nie czyni zadość zasadom współżycia społecznego. Ponadto nie można stwierdzić aby bank otrzymane świadczenia zużył lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony. Wskazać należy, że zarzut przedawnienia roszczeń podniesiony przez pozwany Bank jest bezzasadny. W związku z wejściem w życie ustawy z dnia 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustawach (Dz.U.2018.1104 z dnia 8 czerwca 2018 r.) termin przedawnienia wynosi 6 lat. Zgodnie z art. 5 ust. 2 cytowanej ustawy, jeżeli termin przedawnienia jest krótszy niż według przepisów dotychczasowych, bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się z dniem wejścia w życie niniejszej ustawy. Niewątpliwie według dotychczasowych przepisów, termin przedawnienia nie upłynął, albowiem roszczenia powódki stały się wymagalne dopiero od momentu świadomego zakwestionowania ważności umowy. Powódka zaś dowiedziała się o nieuczciwych warunkach umowy w 2017 r. Ponadto w dniu 08 stycznia 2018 r. powódka wpłaciła kwotę 122.501,61 CHF, co spowodowało wówczas powstanie nadpłaty, a zatem nie doszło do przedawnienia roszczenia. Wbrew twierdzeniom pozwanego, powódce przysługuje legitymacja do wystąpienia z powództwem o zapłatę. Wskazać bowiem należy, że to powódka dokonała nadpłaty. O obowiązku zapłaty odsetek orzeczono na podstawie art. 481 § 1 i 2 k.c. Sąd orzekł o obowiązku zapłaty odsetek od dnia wyrokowania tj. od 16 listopada 2022 r. do dnia zapłaty. Do dnia wyrokowania powódka jako konsument mogła po pouczeniu Sądu cofnąć powództwo. Tak więc ostatecznie dopiero z tą chwilą pozwany znalazł się w opóźnieniu w spełnieniu świadczenia. O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 100 kpc. Powódka poniosła koszty procesu w wysokości 14.286,50 zł (opłata od pozwu w wysokości 1000 zł, opłata od pełnomocnictwa 17,00 zł, koszty opinii biegłego w wysokości 2.469,50 zł, wynagrodzenie pełnomocnika w wysokości 10.800,00 zł). Powódka wygrała niniejszą sprawę w 63 %. Pozwany poniósł koszty procesu w wysokości 10.817,00 zł ( wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika w wysokości 10.800,00 zł, opłata od pełnomocnictwa17,00 zł) i wygrał niniejszą sprawę w 37%. Pozwany winien zatem zwrócić powódce kwotę 9.000,49 zł zaś powódka winna zwrócić pozwanemu kwotę 4.002,29 zł. Po wzajemnym skompensowaniu tych kwot pozwany winien zwrócić powódce kwotę 4.998,20 zł o czym orzeczono jak w punkcie III wyroku. sędzia Ewa Oknińska
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.