Sygn. akt VI Ns 191/22 UZASADNIENIE Przedmiot i przebieg postępowania
(25)wskazano z kolei, że przy ustalaniu prawa właściwego dla dziedziczenia organ zajmujący się sprawą spadkową może w wyjątkowych sytuacjach - na przykład gdy zmarły przeniósł się do państwa zwykłego pobytu stosunkowo krótko przed śmiercią, a wszystkie okoliczności sprawy wskazują, że był on w sposób oczywisty bliżej związany z innym państwem - dojść do wniosku, że prawem właściwym dla dziedziczenia nie powinno być prawo państwa zwykłego pobytu zmarłego, lecz prawo państwa, z którym zmarły był w oczywisty sposób bliżej związany. Ten oczywiście najbliższy związek nie powinien być jednak przywoływany jako pomocniczy łącznik w przypadkach, gdy ustalenie miejsca zwykłego pobytu zmarłego w chwili śmierci okazuje się skomplikowane. 24. Zawarte w motywach Rozporządzenia wskazówki co do interpretacji pojęcia „zwykłego pobytu” powinny mieć znaczenie dla interpretacji tego pojęcia przez sądy (wyrok TSUE z dnia 16 lipca 2020 r., sygn. C-80/19, nb. 37). W literaturze słusznie zwrócono uwagę, że Rozporządzenie spadkowe nie wskazuje jednak minimalnego okresu, który mógłby uzasadniać przyznanie pobytowi znamienia "zwykłości". Bez wątpienia jednak samo pojęcie "pobyt" wymaga fizycznej obecności podmiotu w danym miejscu przez pewien okres. Z drugiej strony słowo "zwykły" wskazuje, że chodzi tu raczej o jakość pobytu, a nie o czas jego trwania. Z tego powodu niezbędna wydaje się pewna, pozbawiona przypadkowości, regularność przebywania w danym miejscu. Sąd zgadza się również ze stanowiskiem, że znaczenie przy interpretacji pojęcia stałego pobytu muszą mieć także intencje samego spadkodawcy, zamiar stałego pobytu, chęć ustanowienia swojego centrum interesów życiowych ( Unijne rozporządzenie spadkowe Nr 650/2012. Komentarz, pod red. M. Załuckiego, Legalis 2018, nb. 6 i 7). 25. W świetle powyższych rozważań Sąd doszedł do wniosku, że ostatnim miejscem stałego pobytu A. R. był L., a nie W.. Przemawiają za tym następujące okoliczności: a. pobyt w Wielkiej Brytanii trwający od lipca 2020 r., czyli ponad rok przed śmiercią; b. zamieszkanie we własnym domu w L. i przeniesienie tam centrum interesów życiowych; c. korzystanie z usług zaufanego lekarza, którego porady skłoniły spadkodawcę do przeprowadzki do Wielkiej Brytanii; d. obywatelstwo brytyjskie spadkodawcy; e. deklarowana intencja pozostania w Wielkiej Brytanii już do śmierci; f. obecność syna E. w kraju zwykłego pobytu (w Wielkiej Brytanii spadkodawca miał większe związki rodzinne, niż z Polską). 26. W mniejszym stopniu o związku spadkodawcy z Wielką Brytanią świadczy sporządzenie testamentu właśnie według prawa Anglii i Walii. W samym testamencie (sporządzonym w 2019 r.) spadkodawca wymienił bowiem jako miejsce zamieszkania W.. 27. Z kolei za uznaniem, że ostatnie miejsce pobytu spadkodawcy znajdowało się w Polsce, mogło przemawiać co najwyżej posiadanie przez niego nieruchomości oraz udziałów w polskiej spółce. Nie może być to jednak okoliczność decydująca dla takiej oceny, gdyż spadkodawca był też niewątpliwie właścicielem domu w L., a możliwe, że także w Izraelu (wzmianka o nieruchomościach w tym kraju znajduje się w umowie kohabitacyjnej) – nie mógł więc mieć jednoczesnego miejsca pobytu we wszystkich tych miejscach naraz. Uznawanie, że miejscem zwykłego pobytu jest kraj, w którym spadkodawca posiada najwięcej nieruchomości, byłoby z kolei nadmiernym uproszczeniem. 28. Przeciwko uznaniu, że w chwili śmierci spadkodawca miał w Polsce adres stałego pobytu, przemawiają jego deklarowane plany życiowe, o których mówiła D. R.. Sąd dał wiarę, że przenosząc się do Wielkiej Brytanii A. R. nie miał już w planach powrotu do Polski na stałe, lecz chciał docelowo zamieszkać w Izraelu (to samo wynika ze wstępnych oświadczeń spadkodawcy w testamencie). Nie miał więc zamiaru podtrzymywać więzi z Polską, jaką miał do czasu wyjazdu, lecz ją w możliwym stopniu zerwać (nie mógł tego uczynić całkowicie z racji posiadania nieruchomości i innego majątku w Polsce). Z racji tego, że D. R. przeprowadziła się razem ze spadkodawcą, nie miał on na terenie Polski osób sobie bliskich, więc jego związki z Polską miały już tylko biznesowy charakter. 29. Zarówno więc fizyczna obecność spadkodawcy w ostatnich miesiącach życia w Wielkiej Brytanii, jak i wyraźnie silniejszy związek z tym krajem niż z Polską, skłaniają do stwierdzenia, że to w Wielkiej Brytanii, w swoim domu w L., A. R. miał miejsce zwykłego pobytu. 30. Biorąc to pod uwagę należało stwierdzić, że sąd polski nie ma jurysdykcji do orzekania o spadku po Aronie R. na podstawie art. 4 Rozporządzenia. Przepis ten nie jest jednak jedynym, który przyznaje jurysdykcję co do orzekania o całości spadku sądom państwa członkowskiego UE. Zgodnie z art. 10 ust. 1 Rozporządzenia, w przypadku gdy miejsce zwykłego pobytu zmarłego w chwili jego śmierci nie znajduje się w państwie członkowskim, sądy państwa członkowskiego, w którym znajdują się składniki majątku spadkowego, pomimo tego mają jurysdykcję do orzekania co do ogółu spraw dotyczących spadku, jeżeli: a. zmarły miał w chwili śmierci obywatelstwo tego państwa członkowskiego lub w przypadku, gdy nie zachodzi ta okoliczność; b. zmarły miał wcześniej miejsce zwykłego pobytu w tym państwie członkowskim, pod warunkiem że do chwili wniesienia sprawy do sądu upłynęło nie więcej niż pięć lat od chwili zmiany tego miejsca zwykłego pobytu. 31. A. R. zmarł 20 września 2021 r. W tym czasie Wielka Brytania nie była już członkiem Unii Europejskiej (wystąpiła z niej z dniem 1 lutego 2020 r.), zatem miejsce jego zwykłego pobytu w chwili śmierci nie znajdowało się w państwie członkowskim UE. W Polsce niewątpliwie znajdują się składniki majątku spadkowego A. R., a zatem spełnione są warunki do przyznania jurysdykcji sądom polskim wymienione w art. 10 ust. 1 Rozporządzenia w części przed wyliczeniem. W przypadku A. R. nie jest spełniony warunek z art. 10 ust. 1 lit.
- a)Rozporządzenia, gdyż nie miał on w chwili śmierci polskiego obywatelstwa. W świetle ustalonego stanu faktycznego zachodzi jednak podstawa do przyznania jurysdykcji z lit.
- b)wymienionego przepisu, gdyż do czasu wyjazdu z Polski w 2020 r. A. R. posiadał tutaj miejsce zwykłego pobytu. Świadczą o tym zarówno zeznania D. R. (na temat rezydencji podatkowej), jak i testament zmarłego z 2019 r. (w którym zadeklarował, że nie mieszka na ternie Wielkiej Brytanii). A. R. był wówczas obecny w Polsce co najmniej przez połowę roku (oceniając po tym, że jego rezydencja podatkowa przez wylotem do Wielkiej Brytanii była w Polsce) i subiektywnie uznawał Polskę i lokal przy ul. (...) za swoje miejsce zamieszkania. Miejsce pobytu zmienił dopiero w lipcu 2020 r., czyli na rok i dwa miesiące przed śmiercią. 32. Podsumowując – Sąd na podstawie art. 10 ust. 1 lit.
- b)Rozporządzenia był w sprawie uprawniony do orzekania o całości spadku po Aronie R.. Ograniczenie orzekania 33. Sąd posiadał jurysdykcję do orzekania o całości spadku wynikającą z Rozporządzenia. Zgodnie z art. 677 § 1 zd. 2 k.p.c. w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku sąd wymienia spadkodawcę oraz wszystkich spadkobierców, którym spadek przypadł, jak również wysokość ich udziałów. W postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku sąd stwierdza także nabycie przedmiotu zapisu windykacyjnego, wymieniając osobę, dla której spadkodawca uczynił zapis windykacyjny, oraz przedmiot tego zapisu (§ 2 tego przepisu). Stwierdzenie nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego może nastąpić również przez wydanie przez sąd postanowienia częściowego (§ 3 przepisu). Postanowienie może więc dotyczyć tylko całego spadku (nie jego poszczególnych składników albo niektórych spadkobierców), a jedynym dopuszczalnym przez polskie prawo krajowe wyjątkiem jest stwierdzenie nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego (por. T. Żyznowski [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom III. Art. 506–729, red. T. Wiśniewski, Warszawa 2021, art. 677; Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, pod red. A. Zielińskiego, K. Flagi-Gieruszyńskiej, Legalis 2022, komentarz do art. 677 k.p.c., nb. 7; Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, pod red. K. Osajdy, Legalis 2018, komentarz do art. 677 k.p.c., pkt 24). Wyjątek taki zachodzi też, gdy Sąd posiada jurysdykcję do orzekania o nabyciu tylko niektórych składników majątkowych (np. nieruchomości). 34. Możliwość ograniczenia zakresu orzekania sądu, czyli wyjątek od wyżej opisanej zasady, przewidziano natomiast w art. 12 ust. 1 Rozporządzenia. Zgodnie z tym przepisem w przypadku gdy majątek zmarłego obejmuje składniki majątku znajdujące się w państwie trzecim, sąd, do którego wniesiono sprawę spadkową, może, na wniosek jednej ze stron, zdecydować o nieorzekaniu w odniesieniu do jednego składnika lub większej ich liczby, jeżeli można oczekiwać, że jego orzeczenie odnoszące się do tych składników nie będzie uznane ani, w stosownych przypadkach, nie zostanie stwierdzona jego wykonalność w tym państwie trzecim. 35. Pełnomocnik wnioskodawczyni i uczestnika wniósł o orzeczenie przez Sąd tylko co do majątku znajdującego się w Polsce. Wniosek ten zasługiwał na uwzględnienie tylko w tym zakresie, w jakim oznaczał nieorzekanie o składnikach majątkowych znajdujących się na terenie Wielkiej Brytanii (Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej). Tego majątku (i żadnego innego) dotyczy testament spadkodawcy, który – wedle zeznań wnioskodawczyni i uczestnika – podlega wykonaniu przez angielskich prawników według prawa obowiązującego w Anglii i Walii (części składowych Wielkiej Brytanii o wspólnym prawie spadkowym). Jest to procedura radykalnie odmienna od tej obowiązującej w Polsce i zakłada rozporządzenie przedmiotami spadkowymi przez wyznaczonego wykonawcę testamentu (A. R. wyznaczył na tę funkcję prawników z kancelarii, w której sporządził testament – pkt 2 testamentu) pomiędzy spadkobierców testamentowych. Z racji trwania tej procedury w Wielkiej Brytanii oraz braku w prawie Anglii i Walii instytucji, która funkcją odpowiadałaby polskiemu stwierdzeniu nabycia spadku, należy oczekiwać, że postanowienie wydane przez polski sąd w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku po Aronie R. nie zostanie uznane ani nie zostanie stwierdzona jego wykonalność w instytucjach działających wg. prawa Anglii i Walii (zwłaszcza co do majątku nieruchomego spadkodawcy położonego w tym kraju). 36. Z tego powodu Sąd orzekł jak w pkt 1 postanowienia. Prawo właściwe do orzekania o spadku 37. Zgodnie z art. 20 Rozporządzenia, prawo wskazane przez niniejsze rozporządzenie stosuje się niezależnie od tego, czy jest ono prawem państwa członkowskiego. Oznacza to, że w przypadku posiadania jurysdykcji do orzekania o spadku sąd polski musi stosować prawo właściwe wskazane przez przepisy Rozporządzenia, nawet jeśli prawo to będzie inne niż polskie. 38. W myśl art. 21 ust. 1 Rozporządzenia jeżeli przepisy niniejszego rozporządzenia nie stanowią inaczej, prawem właściwym dla ogółu spraw dotyczących spadku jest prawo państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci. Zgodnie z ust. 2 tego przepisu w przypadku, gdy wyjątkowo, ze wszystkich okoliczności sprawy jasno wynika, że w chwili śmierci zmarły był w sposób oczywisty bliżej związany z państwem innym niż państwo, którego prawo byłoby właściwe na mocy ust. 1, prawem właściwym dla dziedziczenia jest prawo tego innego państwa. 39. Przedstawione już rozważania na temat miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy w chwili śmierci wyraźnie wskazują zarazem, że nie zachodzi w niniejszej sprawie wyjątek z ust. 2 art. 21. W chwili śmierci A. R. nie był w oczywisty sposób bliżej związany z innym państwem niż Wielka Brytania. Z racji posiadania przez niego ostatniego miejsca zwykłego pobytu w L., prawem właściwym dla ogółu praw dotyczących jego spadku jest prawo Anglii i Walii (w tej dziedzinie brak jednego prawa dla wszystkich części składowych Wielkiej Brytanii). 40. Zgodnie z art. 34 ust. 1 Rozporządzenia, stosowanie prawa jakiegokolwiek państwa trzeciego wskazanego przez niniejsze rozporządzenie oznacza stosowanie przepisów prawa obowiązującego w tym państwie, w tym jego przepisów prawa prywatnego międzynarodowego, w zakresie, w jakim przepisy te odsyłają do prawa danego państwa członkowskiego; lub prawa innego państwa trzeciego, które stosowałoby swoje własne prawo. Oznacza to, że w pierwszej kolejności należy ustalić normy prawa prywatnego międzynarodowego Anglii i Walii, które dotyczą prawa właściwego do dziedziczenia. 41. Prawo prywatne Anglii i Walii w tej dziedzinie nie jest skodyfikowane, a opiera się na zwyczaju, orzecznictwie i nauce prawa. Przyjmuje się w nim, że prawem właściwym w przypadku dziedziczenia składników nieruchomych jest prawo miejsca położenia nieruchomości, a innych składników majątkowych (ruchomych, przez co rozumie się też udziały w spółkach) – prawo ostatniego miejsca pobytu spadkodawcy (tak w publikacji „ Internationales Erbrecht”, M. Ferid, K. Frisching, wyd. C. Beck, str. 5-7, przetłum. przez tłumacza przysięgłego). 42. Dodać należy, że zgodnie z art. 1103 8 k.p.c. do wyłącznej jurysdykcji krajowej należą sprawy o prawa rzeczowe na nieruchomości i o posiadanie nieruchomości położonej w Rzeczypospolitej Polskiej, jak również sprawy ze stosunku najmu, dzierżawy i innych stosunków dotyczących używania takiej nieruchomości, z wyjątkiem spraw o czynsz i inne należności związane z używaniem lub pobieraniem pożytków z takiej nieruchomości. Oznacza to, że również i dziedziczenie spadku w zakresie, w jakim obejmuje ono nieruchomość, podlega wyłącznej jurysdykcji sądów polskich (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 2009 r., sygn. II CSK 426/08). 43. Z tej przyczyny orzeczenie o stwierdzeniu nabycia spadku po Aronie R. należało rozdzielić redakcyjne na część dotyczącą spadku w postaci nieruchomości w Polsce oraz pozostałych składników majątkowych (mienia innego niż nieruchomości w Polsce, z wyłączeniem mienia na terenie Wielkiej Brytanii). Spadek w zakresie nieruchomości położonych w Polsce podlegał polskim przepisom prawa spadkowego materialnego, a pozostały majątek – przepisom prawa Anglii i Walii. Spadek w zakresie nieruchomości 44. Zgodnie z art. 926 § 1 k.c. (ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 roku – Kodeks cywilny) źródło powołania do spadku stanowić może ustawa bądź testament. Dziedziczenie ustawowe następuje tylko wówczas, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z osób, które powołał, nie chce lub nie może być spadkobiercą (art. 926 § 2 k.c.). W myśl art. 959 k.c. spadkodawca może powołać do całości lub części spadku jedną lub kilka osób. Spadkobierca ma możliwość wyboru kilku form, w jakich może wyrazić swą ostatnią wolę, w tym m.in. poprzez sporządzenie testamentu w formie aktu notarialnego (art. 950 k.c.). To oznacza, że Sąd ustalając spadkobierców musi opierać się w pierwszej kolejności na ważnym testamencie sporządzonym przez zmarłego (spadkodawcę). W drugiej kolejności, gdyby testamentu nie sporządzono albo byłby on nieważny, Sąd ustala spadkobierców na podstawie przepisów o dziedziczeniu ustawowym. 45. Spadkodawcy przedstawili testament sporządzony przez A. R. w formie wydruku komputerowego, ale podpisanego przez spadkodawcę i dwóch świadków. Zgodnie z art. 27 ust. 1 lit.
- a)Rozporządzenia rozrządzenie na wypadek śmierci dokonane na piśmie jest ważne pod względem formy, jeżeli jego forma jest zgodna z prawem państwa, w którym dokonano rozrządzenia lub zawarto umowę dotyczącą spadku. Oznacza to, że nawet stosując polskie przepisy prawa spadkowego może zachodzić potrzeba ustalenia ważności testamentu nie na podstawie prawa polskiego, ale obcego (gdyż przepisy Rozporządzenia zawierają normy prawnego wyższego rzędu niż przepisy k.c.). 46. Prawo Anglii i Walii przewiduje dla testamentu wymóg sporządzenia „na piśmie”, podpisanie go przez testatora oraz potwierdzenia podpisu przez dwóch lub więcej świadków którzy również podpiszą się na dokumencie ( W. A. (...), s.9). Testament A. R. spełnia ten wymóg, a zatem należy go uznać za ważny co do formy także na potrzeby oceny pod kątem przepisów prawa polskiego. Tym niemniej zgodnie z testamentem dotyczy on wyłącznie majątku położonego na terenie Wielkiej Brytanii, a nie w Polsce lub innym kraju. Z tego względu nie można z tego testamentu wyinterpretować rozrządzeń, które odnosiłyby się do składników majątkowych na terenie Polski – byłoby to jawnie niezgodne z intencją testatora. 47. Należało więc stwierdzić, że brak jest rozrządzeń testamentowych A. R., które dotyczyłyby nieruchomości w Polsce. Spadek w tym zakresie podlegał więc przepisom o dziedziczeniu ustawowym. W myśl art. 931 § 1 k.c. w pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku. 48. A. R. miał dwójkę dzieci – wnioskodawczynię i uczestnika. Był wdowcem i nie wstąpił w kolejny związek małżeński. Jego dzieci dziedziczą więc spadek w częściach równych. Ani S., ani E. R. nie składali oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku w Polsce, w związku z czym należało uznać, że spadek po ojcu przyjęli z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 k.c.). Spadek obejmujący pozostały majątek 49. Jak wyżej już wskazano, w zakresie obejmującym majątek inny niż nieruchomości położone na terenie Polski, a także majątek położony na terenie Wielkiej Brytanii, co do którego Sąd nie orzekał na podstawie art. 12 Rozporządzenia, prawem właściwym do dziedziczenia było prawo spadkowe Anglii i Walii – ostatniego miejsca pobytu spadkodawcy. 50. W przypadku tego mienia testament A. R. również należy uznać za ważny co do formy, ale nie zawierający rozrządzeń w przedmiocie tego majątku. Dziedziczenie w ramach tego majątku także musiało opierać się na przepisach o dziedziczeniu ustawowym, tylko że tych obowiązujących na terenie Anglii i Walii. Przepisy te są zawarte przede wszystkim w A. of E. A. 1925, sekcji 46 ust. 1 pkt ii), zgodnie z którym majątek nieobjęty testamentem – w braku małżonka lub partnera związku partnerskiego – przypada w zstępnym (przy czym do czasu objęcia ich przez tychże zstępnych pozostają one w ustawowym powiernictwie, statutory trust). Sekcja 47 ust.