Rozważając skutki uznania wspomnianych postanowień za niedozwolone, Sąd podzielił poglądy wyrażane w orzecznictwie (m.in. w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14), w myśl których postanowienia zawierające uprawnienie banku do przeliczania sumy wykorzystanego przez kredytobiorcę kredytu do waluty obcej (klauzulę tzw. spreadu walutowego) nie dotyczą głównych świadczeń stron w rozumieniu art.
2 k.c., albowiem co do zasady regulują tylko mechanizm ich waloryzacji. Sama waloryzacja wysokości udzielonego kredytu według miernika, jakim jest kurs waluty obcej, jest natomiast dopuszczalna. Powyższe w realiach niniejszej sprawy oznacza zdaniem Sądu, że skutkiem uznania wskazanych wyżej zapisów umowy stron za niedozwolone jest wyeliminowanie ich z tej umowy, z jednoczesnym uznaniem, że w pozostałym zakresie (w tym odnośnie samej waloryzacji) pozostaje ona wiążąca (art.
Wskutek wyeliminowania niedozwolonych postanowień z § 2.2 i § 7.1 umowy brak w niej wyraźnie wyodrębnionego zapisu dotyczącego mechanizmu ustalania kursu waluty, jaki miałby być przyjmowany do ustalenia wysokości rat spłaty w PLN w kolejnych terminach płatności oraz rozliczenia wysokości pozostałego do spłaty zadłużenia pozwanych. W ocenie Sądu, powyższe nie oznacza jednak, że nie jest możliwe ustalenie kursu, jaki należałoby zastosować w tym celu, bowiem należy sięgnąć w pierwszym rzędzie do umowy stron w zakresie, w jakim pozostała wiążąca po wyeliminowaniu niedozwolonych klauzul kursowych, tak aby zachować w mocy zasadniczą treść umowy i mechanizm waloryzacji świadczenia z tytułu udzielonego kredytu, bez ryzyka naliczania niesłusznego i nieuzasadnionego spreadu, z jednoczesnym zachowaniem elementarnej równowagi stron i poszanowaniem ogólnej reguły interpretacyjnej z art. 65 k.c., która przewiduje, że w umowach należy badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu. Zdaniem Sądu najprostszym sposobem osiągnięcia tych celów w przypadku kredytów waloryzowanych kursem waluty obcej jest zastosowanie jednego rodzaju kursu do ustalenia wartości wypłaconego kredytu i rozliczenia jego spłat. Przyjęcie takiej zasady eliminuje bowiem spread, pozostawiając bez zmian mechanizm waloryzacji świadczenia, którego wysokość nadal uzależniona jest od aktualizowanej na bieżąco wartości danej waluty. Na gruncie niniejszej sprawy po wyeliminowaniu niedozwolonych klauzul dotyczących kursu kupna i sprzedaży, mających służyć ustalaniu wysokości kredytu oraz poszczególnych rat i rozliczaniu spłaty - w ocenie Sądu - logicznym i słusznym wydaje się zastosowanie kursu średniego ustalanego przez NBP do ustalania wysokości rat spłaty i ich rozliczania. Zdaniem Sądu przyjęcie takiego kursu jest uzasadnienie o tyle, o ile traktować go jako średni kurs, po którym kredytobiorca mógłby nabyć walutę szwajcarską na rynku walutowym, tak aby przeznaczyć ją na spłatę raty. Wysokość koniecznych w tym celu środków wyznacza bowiem rzeczywistą wartość w walucie polskiej raty ustalonej w walucie obcej (oczywiście przy hipotetycznych założeniach, że kredytobiorca spłacałby raty w tej walucie, a nie w walucie polskiej - czyli inaczej niż w sprawie niniejszej - i dodatkowo walutę obcą nabywał bezpośrednio przed terminem płatności raty lub w tym samym dniu). Według Sądu kurs średni NBP jawi się w tym przykładzie jako średnia kursów, po których dana waluta jest sprzedawana i kupowana na rynku walutowym. Sąd podkreślił przy tym, że z racji funkcji jaką NBP pełni w systemie finansowym państwa i w systemie bankowym oczywistym jest, że cieszy się największym zaufaniem i jest wolny od podejrzeń o spekulatywne wyznaczanie kursów. Publikowane przez ten podmiot tabele stanowią odzwierciedlenie tego, co dzieje się na rynku walutowym w danym czasie i przedstawiają uśrednienie występujących tendencji. W dłuższym okresie brak zatem ryzyka manipulacji kursem. W ocenie Sądu ciężar wykazania wysokości zobowiązania, w tym czy w chwili wypowiedzenia istniało zadłużenie spoczywał na powodzie zgodnie z art. 6 k.c. W tym kontekście Sąd zaznaczył, iż dwukrotnie zobowiązywał Bank do wyliczenia należności pozwanych z tytułu kredytu, przy przyjęciu do wypłaty kredytu oraz spłat kredytu średniego kursu NBP oraz do wyliczenia zaległości pozwanych na dzień wypowiedzenia umowy z zastosowaniem w/w kursu. Wyliczenia przedstawione przez Bank, znajdujące się na płytach CD, zostały - w ocenie Sądu - skutecznie zakwestionowane przez pozwaną, która wskazała m.in., że Bank przedstawił wyliczenia teoretyczne, dokonane w oderwaniu od rzeczywistych spłat pozwanego i nie dokonał przeliczenia spłat kredytu według średniego kursu NBP. Zdaniem Sądu z uwagi na zastrzeżenia co do tych wyliczeń, obowiązkiem powoda było złożenie wniosku o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego, jako że dokonanie ustaleń w tym zakresie wymagało wiedzy specjalnej. Tymczasem powód pomimo zobowiązania do złożenia wszelkich wniosków dowodowych, nie złożył wniosków w tym zakresie, co musi rodzić po jego stronie negatywne skutki procesowe. W konsekwencji powyższego Sąd przyjął, że powód nie wykazał, by istniało zadłużenie uzasadniające wypowiedzenie pozwanym umowy kredytu i nie udowodnił wysokości roszczenia. Końcowo Sąd nadmienił, że Bank wysłał do pozwanej wypowiedzenie umowy na jej adres zamieszkania, jednak pozwana nie odebrała kierowanej do niej korespondencji. Nie wykazała przy tym, aby powyższa przesyłka została wysłana na nieprawidłowy adres. Pozwany zaś nie zakwestionował, aby nie doręczono mu wypowiedzenia umowy. Zdaniem Sądu pozwana skutecznie też zakwestionowała dokument w postaci regulaminu. Bank nie ustosunkował się do zgłoszonych przez nią zarzutów w tym zakresie, wobec czego uznać należało, że powód nie wykazał, aby dołączony do pozwu regulamin stanowił część umowy kredytu i wiązał stronę pozwaną. O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art 98 k.p.c. Apelację od tego wyroku wniósł powód zaskarżając go w całości i zarzucając mu: 1) naruszenie art.
poprzez jego błędne zastosowanie, co miało wpływ na oddalenie powództwa w całości; 2) naruszenie 58 § 2 k.c. poprzez jego błędne zastosowanie, co miało wpływ na oddalenie powództwa w całości; 3) naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez brak wszechstronnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i jego wybiórczą ocenę, co doprowadziło do błędnego ustalenia stanu faktycznego sprawy. W oparciu o powyższe zarzuty powód wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie powództwa w całości i zasądzenie kosztów procesu według norm przepisanych, ewentualnie - uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja jest bezzasadna. Sąd Apelacyjny podziela ustalenia i ocenę prawną dokonaną przez Sąd Okręgowy, poza uznaniem przez tenże Sąd, dopuszczalności wypełnienia luki w umowie, po eliminacji z umowy klauzul abuzywnych, innymi regulacjami. W związku z nie podzieleniem stanowiska Sądu I instancji w tej kwestii, Sąd Apelacyjny uzupełnił postępowanie dowodowe przeprowadzając dowód z opinii biegłego z zakresu księgowości, który jednoznacznie ustalił zaległość pozwanych w spłacie kredytu na datę dokonanego wypowiedzenia umowy, w oparciu o dokumenty bankowe i wskazane mu przez Sąd Apelacyjny założenia. Te założenia wiążą się z oceną prawną dokonaną przez Sąd Apelacyjny odnośnie do kwestii abuzywności klauzul umownych wprowadzających ryzyko kursowe i określenia konsekwencji w przypadku uznania zarzutów pozwanych za trafne. Przypomnieć należy, iż Sąd Okręgowy ustalił, że kwestionowane w niniejszej sprawie klauzule indeksacyjne zostały wpisane do rejestru klauzul niedozwolonych. Sąd Okręgowy w Warszawie Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów wyrokiem z dnia 14 grudnia 2010 r. w sprawie sygn. akt XVII AmC 426/09 uznał za niedozwolone i zakazał wykorzystania w obrocie z konsumentami Bankowi (...) S.A, w W. postanowień wzorca umowy m.in. o treści: kredyt jest indeksowany do (...)/USD/EUR, po przeliczeniu wypłaconej kwoty zgodnie z kursem kupna waluty według Tabeli Kursów Walut Obcych obowiązującej w banku, w dniu uruchomienia kredytu lub transzy, w przypadku kredytu indeksowanego kursem waluty obcej kwota raty spłaty obliczona jest według kursu sprzedaży dewiz, obowiązującego w banku na podstawie obowiązującej w banku (...) z dnia spłaty. Dodatkowo Sąd Okręgowy podjął się incydentalnej kontroli przewidzianych w umowie kredytowej klauzul waloryzacyjnych. Sąd Okręgowy ocenił, że w tym konkretnym przypadku, klauzule te noszą cechy klauzul abuzywnych w rozumieniu art.
k.c. Ocena ta była prawidłowa. Mając na względzie, iż przepisy dotyczące nieuczciwych postanowień umownych stanowią implementację do krajowego systemu prawnego dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. L 095, z dnia 21 kwietnia 1993 r.), w kwestii ich szczegółowej wykładni, jak podkreśla także Sąd Najwyższy, należy odwołać się do właściwego orzecznictwa (...) (por. wyrok SN z dnia 29 października 2019 r., IV CSK 309/18). Uwzględniając zatem dotychczasowe orzecznictwo tak Trybunału Sprawiedliwości, jak i Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych, Sąd Apelacyjny nie widzi podstawy, by kwestionować stanowisko, że wskazane w toku procesu przez stronę pozwaną klauzule, są klauzulami abuzywnymi i jako takie nie są wiążące dla pozwanych. Nie powtarzając argumentacji prawnej przytoczonej przez Sąd Okręgowy można tylko przypomnieć, że według wyrażanego w orzecznictwie stanowiska mechanizm ustalania przez banki kursów waluty, pozostawiający bankowi swobodę w jego ustalaniu, jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta. Walutowa klauzula indeksacyjna musi bowiem określać kryteria obiektywizujące sposób ustalania kursu waluty obcej. W przypadku umów z konsumentami kryteria te muszą być bardziej szczegółowe. W uchwale z dnia 20 czerwca 2018 r. (III CZP 29/17) Sąd Najwyższy stwierdził, że w przypadku klauzul modyfikacyjnych (a do takich należy zaliczyć walutowe klauzule indeksacyjne) zamieszczonych w umowach z konsumentami, nie jest wystarczające odwołanie się do ogólnych kryteriów umożliwiających jedynie następczą kontrolę korzystania z nich przez przedsiębiorcę. O ile zatem dla ważności klauzuli indeksacyjnej (art. 58 § 1 k.c.) wystarczające może być wskazanie w niej kryteriów bardziej ogólnych, to dla uznania jej za nieabuzywną konieczne jest, aby określała ona jednoznacznie szczegółowe zasady ustalania kursu waluty na potrzeby określania wysokości świadczeń stron, nie pozostawiając żadnego miejsca na dowolność. Rozważając więc kwestię skutków uznania klauzul za abuzywne, w świetle orzecznictwa (...) i Sądu Najwyższego, oczywistym jest że uznanie postanowienia za abuzywne oznacza jego bezskuteczność z mocy prawa, tak jakby nigdy nie było zastrzeżone w umowie (np. uchwała SN z dnia 6 kwietnia 2018r., sygn. III CZP 114/17, wyrok SN z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, z dnia 24 października 2018 r., II CSK 632/17). Z kolei kwestie konsekwencji abuzywności klauzul w kontekście ewentualnej możliwości podstawienia przez sąd krajowy innych mechanizmów przeliczeniowych do umowy w miejsce luk powstałych po wyeliminowaniu abuzywnych klauzul analizowano w wyrokach (...) wyrok z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18 ( (...):PU:C:2019:819), z dnia 14 marca 2019 w sprawie C-118/17). Jeśli idzie o orzecznictwo sądów krajowych w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego dopuszczało się wprawdzie uzupełnianie takiej niekompletnej umowy przepisami dyspozytywnymi lub stosowaniem analogii z art. 58 § 3 k.c., jednak uznawano, że ingerencje takie powinny mieć charakter wyjątkowy (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 maja 2015 r., II CSK 768/14, OSNC 2015, nr 11, poz. 132). Obecnie dominuje jednak, zasługujący na podzielenie pogląd, że art.
wyłącza stosowanie art. 58 § 3 k.c. co uzasadnia stanowisko, że nieuczciwe postanowienia indeksacyjne nie powinny być zastępowane innym mechanizmem przeliczeniowym opartym na przepisach kodeksu cywilnego (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, z dnia 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, z dnia 27 listopada 2019 r. II CSK 483/18.) W szczególności, nie ma podstaw do zastąpienia zastosowanych w umowie mechanizmów waloryzacyjnych mechanizmami opierającymi się o obiektywne wskaźniki waloryzacyjne w postaci kursów kupna sprzedaży franka szwajcarskiego, ogłaszanych przez Narodowy Bank Polski. W polskim systemie prawnym nie ma też przepisu o charakterze dyspozytywnym, który mógłby zastąpić zakwestionowane postanowienia umowy stron (brak też przesłanki realizowania interesu konsumenta przez takie zastąpienie). W konsekwencji zastąpienie przez sąd klauzul abuzywnych np. kursem średnim waluty obcej z dnia wymagalności roszczenia ogłaszanym przez NBP należy wykluczyć, jako sprzeczne z celem Dyrektywy 93/13, ryzyko przedsiębiorcy stosującego abuzywne klauzule byłoby bowiem w razie ich eliminacji ze stosunku umownego niewielkie i nie zniechęcałoby przedsiębiorców do stosowania nieuczciwych klauzul w przyszłości. Mając o na względzie, Sąd Apelacyjny uważa, że nie jest możliwe w oparciu o art. 56 k.c. zastępowania przez sąd niedozwolonych (abuzywnych) postanowień umownych sprawiedliwym (urzędowym) kursem walutowym. Uznanie abuzywności klauzul powoduje bezskuteczność klauzul wobec umowy ex tunc i uznanie ich za niewiążące w stosunku do pozwanych jako konsumentów. Wedle ustaleń poczynionych na podstawie wniosków opinii biegłego z zakresu księgowości, sporządzonej w oparciu o wyżej wskazane założenia, pozwani na datę wypowiedzenia umowy nie posiadali wymagalnego zadłużenia wobec powoda. Opinia ta nie była kwestionowana przez strony. Sąd Apelacyjny doszedł więc do wniosku, iż roszczenie powoda oparte o twierdzenie, iż wobec wypowiedzenia umowy, kredyt został postawiony w stan natychmiastowej wymagalności i pozwani zobowiązani są do spłaty całości kredytu wraz z należnościami ubocznymi określonymi w pozwie, jest bezzasadne wobec bezskuteczności wypowiedzenie umowy. Odnosząc się do kwestii obrazy art. 58 § 2 k.c. stwierdzić należy, iż w kontekście podstawy faktycznej pozwu nie ma potrzeby roztrząsania, czy umowa zawarta przez strony jest ważna, wobec ustalenia abuzywności klauzul, co powoduje bezskuteczność klauzul wobec umowy. Kwestia ewentualnej nieważności umów o kredyt indeksowany do waluty obcej, wobec abuzywności zamieszczonej w niej walutowej klauzuli indeksacyjnej jest obecnie najbardziej dyskutowanym zagadnieniem. Po raz pierwszy (i jak do tej pory jedyny) Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11.12.2019 r. (V CSK 382/18), przychylił się do poglądu, że eliminacja z umowy kredytu tego rodzaju, walutowej klauzuli indeksacyjnej, prowadzi do nieważności całej umowy. Z tych względów apelacja powoda podlegała oddaleniu na mocy art. 385 k.p.c. O kosztach instancji apelacyjnej postanowiono w oparciu o art. 98 k.p.c. obciążając powoda kosztami zastępstwa procesowego pozwanej D. H. oraz wydatkami w postaci wynagrodzenia za opinię biegłego. (...)
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.