Klauzule te nie zostały indywidualnie uzgodnione z powodami, kształtując ich prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszając ich interesy. Wynika to z faktu, że pozwana odwoływała się do kursu obowiązującego w kredytującym banku, zgodnie z tabelą kursów walut banku, nie wskazując równocześnie szczegółowych zasad określania kursu wymiany walut. W konsekwencji ustalenie kursu waluty pozostawiono w umowie w istotnym stopniu do uznania banku. Z uwagi na zasadność powództwa o ustalenie nieważności umowy rozpoznaniu nie podlegało żądanie ewentualne, tj. powództwo o zapłatę. O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 98 k.p.c., obciążając nimi pozwaną jako stronę przegrywającą. Apelację od tego wyroku wniosła pozwana, zaskarżając go w całości i zarzucając naruszenie prawa materialnego, to jest: 1. art. 385
k.c.:
postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Zgodnie z art.
nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje (§ 4). Oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę jej treść, okoliczności zawarcia oraz uwzględniając umowy pozostające w związku z umową obejmującą postanowienie będące przedmiotem oceny (art. 385 2 k.c.). Na kanwie rozpatrywanego przypadku zbadania pod kątem abuzywności wymagały w szczególności zapisy § 1 pkt. 2, § 7 pkt. 5 i 6 oraz § 11 pkt. 2 i 3 i § 13 pkt. 7 ppkt. 7.2 i 7.3 Części Ogólnej Umowy, którym nadano następującą treść: § 1 pkt. 2 – W przypadku kredytu denominowanego w walucie obcej, kwota kredytu w złotych zostanie określona poprzez przeliczenie na złote kwoty wyrażonej w walucie, w której kredyt jest denominowany, według kursu kupna tej waluty, zgodnie z tabelą kursów obowiązującą w banku w dniu uruchomienia środków, w momencie dokonywania przeliczeń kursowych; §7 pkt. 5 i 6 – w przypadku kredytu denominowanego w walucie obcej, prowizje pobierane są w złotych, w równowartości kwot wyrażonych w walucie obcej . Do przeliczenia kwot prowizji z waluty obcej na złote, stosuje się kurs sprzedaży danej waluty według Tabeli kursów, obowiązującej w Banku w dniu zapłaty prowizji, w momencie dokonywania przeliczeń kursowych; § 11 pkt 2 i 3 – w przypadku kredytu denominowanego w walucie obcej, wypłata środków następuje w złotych, w kwocie stanowiącej równowartość wypłacanej kwoty wyrażanej w walucie obcej. Do przeliczeń kwot walut uruchamianego kredytu stosuje się kurs kupna waluty obcej według tabeli kursów obowiązującej w Banku, w dniu wypłaty środków, w momencie dokonywania przeliczeń kursowych; § 13 pkt. 7 ppkt. 7.2 i 7.3 – w przypadku kredytu denominowanego w walucie obcej, spłata następuje w złotych, w równowartości kwot wyrażonych w walucie obcej. Do przeliczeń wysokości rat kapitałowo odsetkowych spłacanego kredytu stosuje się kurs sprzedaży danej waluty według Tabeli kursów obowiązującej w Banku, w dniu spłaty, w momencie dokonywania przeliczeń kursowych. Abuzywność powyższych postanowień umownych przejawia się przede wszystkim w tym, że zawarte w nich klauzule w ogóle nie odwoływały się do jakichkolwiek obiektywnych wskaźników, lecz pozwalały wyłącznie bankowi na określenie miernika wartości wedle swojej woli. Na mocy analizowanych zapisów to bank mógł jednostronnie i arbitralnie, a przy tym w sposób wiążący, modyfikować wskaźnik, według którego obliczana była wysokość zobowiązania kredytobiorcy, a tym samym mógł wpływać na wysokość świadczenia powodów. Ponadto o abuzywności tych postanowień świadczy ich nietransparentność. Umowa kredytu nie przedstawiała w sposób przejrzysty konkretnych działań mechanizmu wymiany waluty obcej, tak by klient banku był w stanie samodzielnie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, finansowe konsekwencje zawarcia umowy, nie znając w szczególności sposobu, w jaki bank kształtował kurs kupna franka szwajcarskiego. Umowa nie przyznawała również konsumentom żadnego instrumentu pozwalającego bronić się przed arbitralnymi decyzjami banku w zakresie wyznaczanego kursu nabycia franka szwajcarskiego. Takie zapisy umowy nie mogą zostać zaaprobowane w świetle stanowiska wypracowanego w orzecznictwie TSUE, w myśl którego warunek umowny musi być wyrażony prostym i zrozumiałym językiem, a umowa winna przedstawiać w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu wymiany waluty obcej, do którego odnosi się ów warunek, tak by rzeczony konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne. Innymi słowy, banki w stosunkach konsumenckich zobowiązane są do dostarczenia kredytobiorcom informacji koniecznych do podjęcia przez konsumenta świadomych i rozważnych decyzji. Wymóg ten oznacza, że warunek dotyczący ryzyka kursowego musi zostać zrozumiany przez konsumenta zarówno w aspekcie formalnym i gramatycznym, jak i w odniesieniu do jego konkretnego zakresu, tak aby właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument mógł nie tylko dowiedzieć się o możliwości spadku wartości waluty krajowej względem waluty obcej, w której kredyt był denominowany, ale również oszacować– potencjalnie istotne – konsekwencje ekonomiczne takiego warunku dla swoich zobowiązań finansowych ( zob. orzeczenia TSUE: z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13 oraz z dnia 20 września 2018 r., C- 51/17). Nie można równocześnie nie zauważyć, że w rejestrze klauzul niedozwolonych, prowadzonym przez Prezesa UOKiK znajdują się już postanowienia o tożsamej treści normatywnej, jak w analizowanym przypadku, choć dotyczące innych przedsiębiorców (wpisane na podstawie wyroków Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 10 lutego 2012 r., sygn. akt VI Ca 146/11 oraz wyroków Sądu Okręgowego w Warszawie: z dnia 14 grudnia 2010 r., sygn. akt XVII AmC 426/09, z dnia 3 sierpnia 2014 r., sygn. akt XVII AmC 5344/11 oraz z dnia 27 grudnia 2010 r., sygn. akt XVII AmC 1531/09). Jakkolwiek skutki orzeczeń wydanych w trybie kontroli abstrakcyjnej w sprawach przeciwko innym przedsiębiorcom nie rozciągają się wprost na zapisy analizowanej umowy stron, to jednak nie pozostają bez znaczenia z punktu widzenia oceny ich abuzywności, stanowiąc niewątpliwy wyraz nieaprobowania w orzecznictwie sądowym sytuacji, w której postanowienia umów posługują się pojęciami nieweryfikowalnymi dla konsumenta, a w efekcie przyznają bankowi uprawnienie do jednostronnego wpływania– poprzez ustalanie tabeli kursów i sprzedaży waluty - na wysokość świadczeń stron. Zgodnie z art.
1 k.c., postanowienie niedozwolone nie wiąże konsumenta, a zatem nie wywołuje ono skutków prawnych od samego początku i z mocy samego prawa, co sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę z urzędu ( por. wyroki Sądu Najwyższego: z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13; z dnia 8 września 2016 r., II CSK 750/15; z 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16, a także wyrok TSUE z 20 września 2018 r., C-51/17), chyba że konsument następczo udzieli „świadomej, wyraźnej i wolnej zgody” na to postanowienie i w ten sposób jednostronnie przywróci mu skuteczność ( zob. uzasadnienie uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17). W odniesieniu do kredytu denominowanego za dopuszczalną należy uznać możliwość wypełnienia luk w umowie (powstałych w następstwie stwierdzenia abuzywności poszczególnych jej postanowień) przez zastąpienie pominiętego nieuczciwego warunku umowy przepisem o charakterze dyspozytywnym ( por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16). Na gruncie rozpatrywanego przypadku takim przepisem niewątpliwie nie mógł być art. 358 k.c., który w kształcie regulującym możliwość spełnienia świadczenia w walucie polskiej w przypadku, w którym przedmiotem zobowiązania jest suma pieniężna wyrażona w walucie obcej i określającym wartość waluty obcej według kursu średniego NBP, wszedł w życie dopiero w dniu 24 stycznia 2009 r, a więc już po zawarciu umowy przez strony. Co więcej, przywołana możliwość uzupełnienia luki w umowie, powstałej na skutek abuzywności, ma zasadniczo charakter wyjątkowy i może mieć miejsce tylko wówczas, gdy służy to interesom konsumenta i jednocześnie pozwala zachować prewencyjno– represyjny, względem przedsiębiorcy, charakter mechanizmu niezwiązania konsumenta postanowieniami abuzywnymi ( zob. wyrok TSUE z 7 sierpnia 2018 r., C-96/16 i powołane tam orzecznictwo). W wyroku z 14 marca 2019 r. (C- 118/17) TSUE wyjaśnił również, że art. 6 ust.1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisom krajowym uniemożliwiającym sądowi uwzględnienia żądania stwierdzenia nieważności umowy kredytu opartego na nieuczciwym warunku, jeśli bez tego warunku umowa nie może dalej istnieć”. Generalnie zatem, gdy – jak w sprawie niniejszej – konsument powołuje się na nieważność umowy, to próby uzupełniania tej umowy przez sąd w zakresie jej essentialia negotii należy uznać za niedopuszczalne. Postanowienia umowne, przewidujące uprawnienie banku do przeliczania sumy kredytu do waluty obcej (§ 1 pkt. 2, § 7 pkt. 5 i 6 oraz § 11 pkt. 2 i 3 i §13 pkt. 7 ppkt. 7.2 i 7.3 Części Ogólnej Umowy) jako abuzywne, były zatem niewiążące dla powodów ex tunc i ex lege, a w konsekwencji- podlegały wyeliminowaniu z normatywnej treści umowy. To z kolei sprawia, że nawiązany przez strony stosunek zobowiązaniowy nie zawiera określenia ani kwoty udzielonego kredytu, ani wysokości spłaty poszczególnych rat– a więc elementów konstrukcyjnych kredytu. Po wyeliminowaniu mechanizmów przeliczeniowych (przewidzianych w powyższych postanowieniach umownych) zapisy umowy niewątpliwie nie odpowiadały normatywnemu minimum, ujętemu w art. 69 Prawa bankowego. Po wyeliminowaniu abuzywnych zapisów Części Ogólnej Umowy jej pozostała treść nie poddaje się jednak definicji ustawowej i nie pozwala żadnej ze stron na wykonanie umowy. Wobec obowiązywania zasady walutowości w reżimie art. 358 k.c. (w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia umowy), a także wobec intencji stron co do przyjęcia za przedmiot zobowiązania waluty polskiej, nie sposób też uznać, że została między nimi zawarta umowa w walucie obcej. Bez określenia kwoty kredytu nie jest zaś możliwe określenie wysokości zobowiązania wzajemnego powodów, przy czym postanowienia abuzywne dotykają głównych świadczeń stron w tym sensie, że po ich wyłączeniu umowa nie pozwala na ustalenie świadczeń głównych stron. To zaś oznacza, że umowa nie może obowiązywać po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków. Ratio legis art.
sprowadza się wprawdzie nie tyle do wyeliminowania z obrotu umów zawierających klauzule abuzywne, ile do wprowadzenia swoistej „sankcji niezwiązania” nieuczciwymi warunkami jako formy wadliwości czynności prawnej. Na kanwie rozpatrywanej sprawy zakres regulacji dotknięty sankcją niezwiązania jest jednak na tyle znaczny, że nie pozwala mówić o istnieniu ważnej umowy. Z przedstawionych względów Sąd Okręgowy uznał zaskarżone rozstrzygnięcie za trafne i odpowiadające prawu, a apelację pozwanej jako bezzasadną oddalił, orzekając jak w punkcie
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.