II AKa 156/18

(1)⚫ zarzuty I-XIV części wstępnej wyroku:

1. brak prawidłowego potwierdzenia odbioru przez oskarżonego zawiadomienia o terminie rozprawy głównej wyznaczonej na dzień (...) roku; 1.
2. pisma obrońcy osk. z dnia (...) roku i (...) roku, wskazujące adres dla doręczania pism osk. w postęp. sądowym w L. przy ul. (...); 1.
3. opinia biegłego sądowego w dziedzinie badania pisma i dokumentów – P. L. z dnia (...) r.; 1.
4. k. 491, 609 akt (...); 1.
5. k. 2551-2565 akt (...);
6. M. W.

(1)J. G.

(1)J. B.

(1)K. P.

(1)⚫ zarzuty I-XIV, XVI, XIX, XXV części wstępnej wyroku:

1. przelew środków przez (...) z tytułu dopłat objętych zakresem niniejszego postępowania na rachunki bankowe prowadzone dla S. M., J. G., J. B., K. P.;
2. uzupełniające historie rachunków bankowych S. M., J. G. i J. B., K. P.;
3. k. 2102-2104, 2106-2108, 2116-2125, 2256-2260 akt (...);
4. M. W.

(1)⚫ zarzuty I-XIV części wstępnej wyroku:

1. manipulacyjna postawa procesowa oskarżonego w prowadzonych przeciwko niemu postępowaniach karnych;
2. dokumentacja z ustaleń sędziego wizytatora w sprawach prowadzonych przeciwko osk. M. W.
3. k. 2139-2165 akt (...);
4. M. W.

(1)P. S.

(1)J. B.

(1)J. M.

(1)J. G.

(1)⚫ zarzuty I-XIV, XV, XVI, XVIII, XIX części wstępnej wyroku:

1. wydanie decyzji zwrotowych w postępowaniu administracyjnym przez (...) co do części płatności wypłaconych na rzecz: P. S., J. B., J. M., J. G.; dokonanie zwrotu kwoty 2.164, 11 zł przez K. S.; prowadzenie postępowań karnych co do reszty osób objętych niniejszym postępowaniem odnośnie nienależnie pobranych płatności rolnych wypłaconych przez (...);
2. odpisy decyzji (...) w sprawie ustalenia kwot nienależnie pobranych płatności co do P. S., J. B., J. M., J. G. wraz z pismem przewodnim (...) z informacją o dokonanych spłatach i prowadzonych postępowaniach w sprawie osób objętych nin. postępowaniem;
3. k. 2166 – 2245 akt (...);
4. M. W.

(1)⚫ zarzut VIII części wstępnej wyroku: 5. wysokość wnioskowanej płatności przez J. J.

(1)w latach (...); 5. informacja (...) o wysokości wnioskowanej płatności przez J. J.

(1)w latach (...);

1. k. 2302 akt (...);
2. M. W.

(1)⚫ zarzuty I-XIV części wstępnej wyroku:

1. leczenie psychiatryczne oskarżonego;
2. informacje na temat leczenia psychiatrycznego oskarżonego M. W. w trybie stacjonarnym lub ambulatoryjnym oraz dokumentacja lekarska – historie choroby;
3. k. 2431, 2434, 2436- 2438, (...), (...), (...), (...)-2990, (...) akt (...); Załącznik do akt sprawy (...);
4. M. W.

(1)⚫ zarzuty I-XIV części wstępnej wyroku:

1. poczytalność oskarżonego tempore criminis i tempore processus;
2. opinia sądowo-psychiatryczna z (...) r.;
3. k. 3440-3445 akt (...);
4. T. S.

(1), M. W.

(1)S. B.

(1)⚫ zarzuty IV, XII, XVII, XXIV części wstępnej wyroku:

1. wydanie decyzji zwrotowych w postępowaniu administracyjnym przez (...) co do części płatności wypłaconych na rzecz: T. S. i S. B. oraz o ich zwrocie na rzecz (...) i zwrot nienależnie wypłaconej płatności przez T. S. w wysokości 55.240.60 zł dnia (...) r. oraz wyegzekwowanie kwoty 50.000 zł wraz z należnymi odsetkami w dniach (...) r. od S. B.; nietoczenie innych postępowań przez (...) co reszty osób objętych niniejszym postępowaniem odnośnie nienależnie pobranych płatności rolnych wypłaconych przez (...); 8.
2. odpis decyzji (...) o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego w sprawie osk. T. S.; 8.
3. kopia umowy kredytowej; 8.
4. dowód wpłaty kwoty z tytułu nienależnie pobranego świadczenia przez T. S.; 8.
5. informacja (...) odnośnie wydanych decyzji o ustaleniu kwot nienależnie przyznanej płatności odnośnie do T. S. i S. B. wraz z odpisami decyzji i dowodami wpłat; 8.5 stanowisko (...) jako oskarżyciela posiłkowego w piśmie z (...) r.; 8.
6. k. 3508-3512; 8.
7. k. 3513-3515; 8.
8. k. 3516; 8.
9. k. 3717-3744 akt (...); 8.5 k. 3469-3470 akt (...);
10. M. W.

(1)⚫ zarzuty I-XIV części wstępnej wyroku: 9. zarachowanie zabezpieczenia majątkowego zastosowanego wobec K. S.

(2)(początkowo współoskarżonej w sprawie) na poczet naprawienia szkody wyrządzonej (...) przez Sąd Okręgowy w Z. w kwocie 2.164,11 zł; utrzymanie zabezpieczenia majątkowego względem M. W. w kwocie łącznej 80.124,04 zł; 9. informacja Sądu Okręgowego w Z. odnośnie do stanu zab. majątkowego na środkach pieniężnych względem oskarżonego M. W.

(1);

1. k. 3715 akt (...); 10 wszyscy oskarżeni ⚫ wszystkie zarzuty z części historycznej wyroku:
2. ustalenie kwot płatności przyznanych i wypłaconych przez (...) poszczególnym beneficjentom w latach (...)
3. stanowisko (...) Oddziału (...) z dnia (...) r.
4. k. 3131-3140 akt (...); 11 wszyscy oskarżeni ⚫ wszystkie zarzuty z części historycznej wyroku:
5. dotychczasowa karalność /niekaralność oskarżonych;
6. informacje z K.;
7. k. 2034-2037, k. 2069-2080; k. 3648-3661, k. 3706, k. 3708 akt (...); 12 M. W.

(1)⚫ zarzut V: 12. zmiana adresu miejsca zamieszkania świadka S. M.

(2);

1. pismo świadka z dnia (...) roku z nowym adresem miejsca zamieszkania świadka;
2. k. 1109 akt (...); 0.12.1.
3. Fakty uznane za nieudowodnione Lp. Oskarżony Fakt oraz czyn, do którego fakt się odnosi Dowód Numer karty
4. M. W.

(1)⚫ zarzuty I-XIV części wstępnej wyroku:

1. prawidłowe zawiadomienie oskarżonego o terminie rozprawy głównej przeprowadzonej w dniu (...) roku; 1.
2. korespondencja z SO w Z. w sprawie doręczenia zawiadomienia dla osk. M. W. na rozprawę w dniu (...) roku; 1.
3. wyjaśnienia Poczty Polskiej S.A. w sprawie prawidłowości doręczenia przesyłki w dniu (...) 1.
4. k.1972-1978; 1.
5. k. 2014, 2081, k. 2439-2440 akt (...);
6. M. W.

(1)⚫ zarzuty I-XIV części wstępnej wyroku:

1. łączna wartość niekorzystanego rozporządzenia mieniem (5.432.567,20 zł) i szkody (5.430.403,09 zł) w wysokościach wynikających z sentencji wyroku;
2. częściowo zestawienie wypłaconych dopłat rolnych zrealizowane na konta poszczególnych beneficjentów w piśmie (...) w Z. z dnia (...) r.
3. k. 2249-2254 akt (...); 0.12.
4. Ocena dowodów 0.12.2.
5. Dowody będące podstawą ustalenia faktów Lp. faktu z pkt 2.1.1 Dowód nr Zwięźle o powodach uznania dowodu
6. 1.
7. 1.
8. - 1.
9. pisma obrońcy w sprawie adresu dla doręczeń M. W. nigdy nie były kwestionowane a i sąd odwoławczy nie znalazł podstaw by czynić to z urzędu; - 1.
10. opinia biegłego sądowego w dziedzinie badania pisma i dokumentów – P. L. z dnia (...) r. okazała się w pełni przydatna, albowiem była jasna, pełnia i wewnętrznie niesprzeczna; żadna ze stron procesowych jej nie kwestionowała, a zarazem brak było podstaw by sąd odwoławczy miał czynić to z urzędu;
12. -
13. dokumenty wytworzone przez banki na podstawie danych systemowych, których treści i pochodzenia nie kwestionowała żadna ze stron procesowych do czego i sąd odwoławczy nie znalazł podstaw z urzędu;
15. -
16. dokument wewnętrzny Prezesa Sądu Apelacyjnego w P., wytworzony w oparciu o akta spraw poddanych kontroli przez sędziego wizytatora;
20. - 4., 8.1., 8.4., 8.
21. dokumenty wytworzone w postępowaniu administracyjnym prowadzonym przez (...), zgodnie z właściwością i w zakresie kompetencji właściwego organu tudzież wytworzone na użytek niniejszego postępowania w imieniu pokrzywdzonej Agencji, reprezentowanej w postępowaniu przez (...) w Z. – dokumenty i informacje udzielone na użytek niniejszego postępowania nie budziły wątpliwości co do pochodzenia i treści stron oraz sądu odwoławczego; - 8.2., 8.
22. dokumenty prywatne przedłożone przez T. S., które nie budziły wątpliwości z uwagi na ich zgodność ze stanowiskiem (...) w Z.;
24. -
25. informacja udzielone na użytek niniejszego postępowania przez (...) nie budziła wątpliwości co do pochodzenia i treści stron oraz sądu odwoławczego, gdyż opierała się na treści akt administracyjnych; jedynym ograniczeniem jej miarodajności był zakaz czynienia ustaleń faktycznych na niekorzyść oskarżonego. M. W.;
27. -
28. dokumentacja medyczna oraz informacje w sprawie leczenia psychiatrycznego M. W. nie budziły wątpliwości co do ich pochodzenia, natomiast nie mogły być miarodajne dla ustalenia poczytalności oskarżonego w niniejszym postępowaniu;
30. -
31. wydaną na etapie postępowania odwoławczego opinię sądowo-psychiatryczną z dnia (...) roku na okoliczność poczytalności oskarżonego M. W.

(1)– in tempore criminis jak i in tempore processus – sąd odwoławczy uznał za przydatną procesowo jako jasną, pełną i wewnętrznie niesprzeczną; została ona wydana po przeprowadzeniu czterotygodniowej obserwacji sądowo-psychiatrycznej oskarżonego (M. W. nie chciał współpracować w czasie jednorazowego badania, skłaniając biegłych do wnioskowania o poddanie go obserwacji sądowo - psychiatrycznej), poprzedzonej zgromadzeniem bogatej dokumentacji źródłowej w postaci główne historii choroby M. W.

(1)z leczenia psychiatrycznego w trybie ambulatoryjnym, jak i stacjonarnym z ostatnich dwudziestu lat (vide: dokumentacja lekarska w aktach sprawy oraz w załączniku do akt (...), w tym materiały ze sprawy (...) SO w Z.), a więc znacznie poszerzonej podstawy badawczej w stosunku do pierwotnie wydanej w sprawie na etapie postępowania przygotowawczego opinii sądowo-psychiatrycznej M. W.

(1)z dnia (...) roku (vide: k. 1671-1683); za potrzebą jej uzupełnienia przemawiała okoliczność podjęcia przez oskarżonego następczego leczenia psychiatrycznego, w tym jego hospitalizacji w okresie od (...) roku z rozpoznaniem choroby afektywnej dwubiegunowej z wywiadem chorobowym sięgającym roku (...), co wymagało weryfikacji przy pomocy wiadomości specjalnych; uwzględnienie nowych lub poprzednio nieznanych okoliczności było konieczne, bowiem oskarżony w I fazie postępowania negował fakt wcześniejszego leczenia psychiatrycznego (vide: k. 81, 428 akt (...) ), a i przed Sądem Okręgowym w początkowej fazie procesu deklarował, że leczy się psychiatrycznie od trzech lat po udarze niedokrwiennym, którego doznał w chwili zatrzymania w (...) roku (vide: k. 92 akt (...)); biegli psychiatrzy: M. K. i W. M. oraz psycholog: M. L. potwierdzili wnioski zawarte w wcześniejszej opinii dotyczącej stanu zdrowia psychicznego oskarżonego – wydanej po przeprowadzeniu jednorazowego badania sądowo – psychiatrycznego - tj. nie rozpoznali u badanego choroby psychicznej ani upośledzenia umysłowego tudzież innego zakłócenia czynności psychicznych, które wyłączałyby lub ograniczały zdolność M. W.

(1)do rozpoznania znaczenia zarzuconych mu czynów lub pokierowania swoim postępowaniem w stopniu znacznym, jak również jego zdolność do brania udziału w toczącym się postępowaniu lub prowadzenie obrony w sposób samodzielny oraz rozsądny; sąd odwoławczy wnioski rzeczonej opinii uznał za w pełni miarodajne i nie znalazł podstaw do jej kwestionowania z punktu widzenia merytorycznej zawartości, rzetelności oraz bezstronności – nie ujawniły się bowiem żadne takie okoliczności, które osłabiałyby zaufanie do wiedzy i bezstronności powołanych biegłych; nie czyniły tego także strony procesowe, które nie domagały się ani uzupełnienia przedmiotowej opinii, ani jej ponowienia; podkreślić należy, że żadna z dostępnych opinii sądowo - psychiatrycznych nie potwierdziła u oskarżonego choroby psychicznej pod postacią choroby afektywnej dwubiegunowej, która była u niego diagnozowana jedynie poza toczącymi się przeciwko ww. postępowaniami karnymi;

2. -
3. informacja urzędowa Sądu Okręgowego w Z. mająca oparcie w aktach sprawy – aktualność zabezpieczenia majątkowego na poczet m.in. obowiązku naprawienia szkody nie uzasadniała w szczególności umniejszenia obowiązku odszkodowawczego oskarżonego M. W. o kwoty zabezpieczenia majątkowego, które zostaną zwolnione (przekazane na rzecz pokrzywdzonej Agencji) w przypadku braku możliwości wykonania obowiązku naprawienia szkody w wysokości orzeczonej w wyroku z innego majątku oskarżonego;
5. -
6. zestawienie kwot płatności zrealizowanych przez (...) w latach (...) zawartych w piśmie z (...) r. zostało obdarzone walorem wiarygodności z uwagi na jego oficjalne pochodzenie od podmiotu uprawnionego do ustalania i wypłaty kwot płatności rolnych oraz ustalania i dochodzenia ich zwrotu jako nienależnie lub nadmiernie pobranych w postępowaniu administracyjnym, a przede wszystkim jego pozytywną weryfikację w historii rachunków poszczególnych beneficjentów, na rzecz których płatności zostały zrealizowane; szczegółowa analiza tego dowodu przedstawiona została w ramach omówienia zarzutów apelacyjnych;
9. dokumenty o charakterze urzędowym, których treści i pochodzenia nie kwestionowała żadna ze stron procesowych;
12. dokument o charakterze prywatnym, w którym świadek usprawiedliwiła niemożność wzięcia udziału w przesłuchaniu z uwagi na wcześniej opłacony wyjazd rehabilitacyjny z dzieckiem, do którego załączyła kopię umowy o świadczenie usług turystycznych; w dokumentach tych jako miejsce zamieszkania świadka figurował nowy adres świadka; brak podstaw do kwestionowania faktycznej zmiany adresu miejsca zamieszkania świadka; 0.12.2.
13. Dowody nieuwzględnione przy ustaleniu faktów (dowody, które sąd uznał za niewiarygodne oraz niemające znaczenia dla ustalenia faktów) Lp. faktu z pkt 2.1.1 albo 2.1.2 Dowód Zwięźle o powodach nieuwzględnienia dowodu fakt nr 1 z pkt 2.1.
15. korespondencja z SO w Z. w sprawie doręczenia zawiadomienia dla osk. M. W. na rozprawę w dniu (...) roku;
16. wyjaśnienia Poczty Polskiej S.A. w sprawie prawidłowości doręczenia przesyłki dla. M. W. w dniu (...) roku; - dowody te należało uznać za niemiarodajne wobec treści opinii biegłego grafologa P. L. z dnia (...) r. i przy uwzględnieniu kierowania korespondencji w procesie na wskazany przez obrońcę oskarżonego adres dla doręczeń w L. przy ul. (...) w pismach z dnia (...) roku i (...) roku; fakt nr 2 z pkt 2.1.
17. w części - zestawienie wypłat z tytułu dopłat zrealizowanych na konta poszczególnych beneficjentów w piśmie (...) w Z. z dnia (...) r.; - dowód ten zawierał ewidentne błędy i był niekompletny, zatem należało uznać go za wiarygodny jedynie w części, tj. w zakresie w jakim korespondował z historią rachunków bankowych poszczególnych beneficjentów oraz z zestawieniem zrealizowanych wypłat z tytułu płatności rolnych - zawartym w piśmie (...) w Z. z dnia (...) r. (k. 3131-3139 akt (...)) - których moc dowodową ograniczał zakaz reformationis in peius; fakt nr 7 z pkt 2.1.
18. opinia sądowo -psychiatryczna z (...) r. (k. 3160-3167); - opinię z dnia (...) roku, w której powołani w sprawie biegli psychiatrzy – W. S. oraz W. M. zawnioskowali o poddanie M. W.

(1)czterotygodniowej obserwacji sądowo - psychiatrycznej w celu oceny stanu poczytalności oskarżonego należało pominąć, albowiem nie rozstrzygała ona jawiących się w sprawie wątpliwości odnośnie stanu zdrowia psychicznego oskarżonego w niniejszym postępowaniu; oskarżony nie odpowiadał na zadane mu przez biegłych pytania, co nie pozwolił im na wysnucie tezy czy opisane zachowanie było wynikiem postawy obronnej, czy też wynikiem zaburzeń jakie mogły pojawić się u oskarżonego w czasie pobytu w areszcie; wszystkie zarzuty co do M. W.

(1)prywatna ekspertyza sporządzonej przed dr M. B.

(1)z dnia (...) r.; - dowód został dopuszczony na okoliczność poprawności obliczeń w piśmie (...) z dnia (...) r., kompletności dokumentacji zgromadzonej w sprawie, prawidłowości obliczeń wypłaconych dotacji oraz kwot stanowiących podstawę zarzutów sformułowanych w akcie oskarżenia; dowód uznano za nieprzydatny z powodów wyeksplikowanych przy omówieniu apelacji; wszystkie zarzuty co do M. W.

(1)częściowo wyjaśnienia M. W.

(1)złożone na rozprawie odwoławczej w dniu (...) roku (k. 3754v-3755 akt (...)); - dowód ten stanowił uzupełnienie i poparcie zarzutów apelacyjnych, dlatego został omówiony wraz z nimi; fakt nr 12. z punktu 2.1.1. wyjaśnienia złożone przez świadka S. M.

(2)w charakterze podejrzanej/oskarżonej na k. 680 akt (...), k. 153 – 155 akt sprawy (...) oraz z k. 40 - 41 akt sprawy (...) - dowód ten musiał zostać pominięty, albowiem świadek w postępowaniu przed sądem odwoławczym skorzystała z prawa do odmowy zeznań jako osoba najbliższa dla M. W.

(1)(k. 3755 akt (...)), zaś ich uprzednie wprowadzone do procesu na rozprawie w (...) roku nastąpiło bezpodstawnie wskutek błędnego przyjęcia, iż świadkowi nie można było doręczyć wezwania na rozprawę (vide: (...) akt (...)); zarzut XXV w wyroku SO K. P. kopia nieprawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w Z. z dnia (...) roku o sygn. (...); (k. 3750a-3750c akt (...)); - dowód ten nie wiąże sądu karnego, który zgodnie z zasadą samodzielności jurysdykcyjnej (art. 8 § 1 k.p.k.) rozstrzyga samodzielnie zagadnienia faktyczne i prawne oraz nie jest związany rozstrzygnięciem innego sądu lub organu; wszystkie zarzuty w wyroku SO wszystkich oskarżonych dowód z opinii biegłego z zakresu ekonomii, a zwłaszcza rozliczania dopłat unijnych, na okoliczność zwłaszcza wysokości kwot jakie miały być faktycznie wypłacone jako nienależne poszczególnym beneficjentom z tytułu płatności realizowanych w ramach tzw. wspólnej polityki rolnej przez (...) oraz hipotetycznej wielkości płatności jaka byłaby należna oskarżonemu M. W.

(1), gdyby wystąpił o dopłaty w odniesieniu do całości gruntów, których niniejsza sprawa dotyczy w imieniu własnym, przy uwzględnieniu najbardziej racjonalnego z ekonomicznego punktu widzenia wariantu płatności w okresie objętym oskarżeniem; - materiał dowodowy zgromadzony w dotychczasowym postępowaniu pozwalał na przeprowadzenie kontroli odwoławczej w zakresie ustaleń sądu I instancji odnośnie do kwot niekorzystnego rozporządzenia mieniem jak i szkód, do jakich mieli doprowadzić (...) oskarżeni czynami zarzuconymi im w niniejszym postępowaniu bez potrzeby uciekania się do wiadomości specjalnych; szczegółowe odniesienie do potrzeby przeprowadzenia tego dowodu zawierają uwagi poczynione przy roztrząsaniu zarzutów apelacyjnych; zarzut XIX w wyroku SO J. B. - akta Sądu Okręgowego w Z. sygn. (...), - zawiadomienie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Nowej Soli, - zawiadomienia Urzędu Marszałkowskiego w Z., - zawiadomienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w N. S.; - dowody te zawnioskowała obrona na okoliczność sytuacji majątkowej oskarżonego i braku realnych możliwości wykonania obowiązku naprawienia szkody przez oskarżonego J. B., jednak były one nieprzydatne dla wykazania aktualnej sytuacji majątkowej oskarżonego, a nadto okoliczność, która miała być udowodniona nie miała zaznaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy; zarzut XXV w wyroku SO K. P. zeznania świadka A. A.

(1)- dowód ten został zawnioskowany na okoliczność rolniczego użytkowania gruntów dzierżawionych od M. W.

(1)i jego matki przez K. P.

(1), jednakże z uwagi na to, że świadek zamieszkuje na stałe na innym kontynencie (w K.), nie było możliwe jego bezpośrednie przesłuchanie, zaś przeprowadzenie czynności w drodze rekwizycji (w pierwszej kolejności za pośrednictwem Konsulatu Generalnego R. w T.) w sposób oczywisty prowadziłoby do przewlekłości postępowania w sprawie; wniosek ten został złożony pierwotnie w apelacji jako uzasadnienie potrzeby uchylenia zaskarżonego nią wyroku w celu przekazania sprawy do ponownego rozpoznania przez sąd I instancji, a następnie podtrzymany w postępowaniu odwoławczym - de facto wniosek ten został ponowiony, gdyż obrona wnioskowała o jego przeprowadzenie w postępowaniu rozpoznawczym; nie był to zatem ani nowy dowód, którego obrona nie mogła wcześniej powołać, ani nie dotyczył nowych okoliczności – był wyłącznie próbą podważenia zasadności decyzji sądu pierwszej instancji, który dowód ten oddalił; w kontekście art. 452 § 1 i 2 k.p.k. (w brzmieniu sprzed 1 lipca 2015 roku, obowiązującym aż do prawomocnego zakończenia postępowania w sprawie – vide art. 36 ustawy z 27 września 2013 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw Dz.U.2013.1247) istotą kontroli odwoławczej prowadzonej przez sąd drugiej instancji nie jest ponowne, merytoryczne rozpoznawanie sprawy - przeprowadzanie oceny materiału dowodowego i dokonywanie ustaleń faktycznych, lecz ocenienie trafności skarżonego wyroku przez pryzmat zarzutów apelacyjnych i uchybień uwzględnianych z urzędu; dopuszczenie zatem wnioskowanego dowodu ani nie przyspieszyłoby postępowania – co oczywiste - ani też nie było uzasadnione wyjątkowymi okolicznościami, skoro nie był to nowy dowód i nie dotoczył nowych okoliczności; . STANOWISKO SĄDU ODWOŁAWCZEGO WOBEC ZGŁOSZONYCH ZARZUTÓW i wniosków Lp. Zarzut 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. I. Z apelacji adw. W. M. – obrońcy oskarżonego M. W.

(1): 1) Naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy : a) art. 6 kpk w zw. z art. 117 § 2 kpk w zw. z art. 390 § 1 kpk polegające na przeprowadzeniu czynności procesowej w dniu 12.12.2017 r. przez Sąd I instancji w postaci rozprawy poprzedzającej wydanie wyroku, gdy w aktach sprawy brak było prawidłowego dowodu doręczenia zawiadomienia oskarżonego M. W.

(1)o wymienionej czynności, a Sąd Okręgowy błędnie przyjął, że zwrotne potwierdzenie doręczenia przesyłki na karcie 1470 akt jest zawiadomieniem oskarżonego, podczas gdy, powyższy dokument nie został podpisany przez oskarżonego, gdyż nie jest to jego charakter pisma (dla porównania zwrotka na karcie 1122, 1639 i inne), nie zawiera nazwiska i imienia i co najważniejsze, list miał być wydany w dniu 02.11.2017r. o godzinie 19.26, podczas gdy placówka jest czynna do godziny 19,00 - w załączeniu wydruk Poczta Polska SA., co skutkowała pozbawieniem oskarżonego prawa do obrony i czynnego udziału w postępowaniu, b) art. 6 kpk w zw. z art. 117 § 2 kpk w zw. z art. 390 § 1 kpk polegające na przeprowadzeniu czynności procesowej w dniu 12.12.2017r. przez Sąd I instancji w postaci rozprawy poprzedzającej wydanie wyroku, gdy w aktach sprawy brak było prawidłowego dowodu doręczenia zawiadomienia oskarżonego M. W.

(1)o wymienionej czynności, a oskarżony M. W.

(1)w tym czasie przebywał w Szpitalu w G. (hospitalizacja (...)) z rozpoznaniem choroba afektywna dwubiegunowa - faza depresyjna - karta informacyjna leczenia szpitalnego k. 1673 akt, co skutkowała pozbawieniem oskarżonego prawa do obrony i czynnego udziału w postępowaniu, c) art. 167 kpk w zw. z art. 170 § 1 pkt i 5 (a contrario) w zw. z art. 169 § 2 kpk, polegające na oddaleniu wniosków dowodowych obrońcy oskarżonego M. W.

(1)k. 1341 - 1344 o powołanie biegłego celem ustalenia wysokości ewentualnej szkody wyrządzonej (...), a w tym celu zweryfikowanie prawidłowości wyliczeń dokonanych przez pokrzywdzoną (...), ze względu na niekompletność materiału dowodowego, oraz weryfikację prawidłowości metodyki wyliczeń dokonanych przez (...), przy uwzględnieniu faktu, iż jak zeznał pracownik (...) dokonujący wyliczeń k. 765 „wariantów przy (...) jest około 50 a możliwości około silnia tego, więc jakieś założenia przyjąć musiałem.”, d) art. 393 § 3 kpk polegające na odmowie ujawnienia i zaliczenia w poczet materiału dowodowego ekspertyzy sporządzonej przez dr M. B.

(1)z dnia (...) r. k. 1565 akt, podczas gdy przepis w brzmieniu obowiązującym zezwalają stronom na dowodzenie za pośrednictwem opinii prywatnych, co Sąd I instancji na skutek zmiany przepisów nie dostrzegł, czym rażąco naruszył prawo do obrony oskarżonego, e) art. 391 § 1 kpk polegające na ujawnieniu wyjaśnień złożonych przez S. M.

(2)z k. 680, 153 - 155 z akt (...) oraz z k. 40-41 akt (...) i zaniechaniu wzywania świadka k. 1345, skutkujące błędnym przyjęciem, iż świadkowi nie można było doręczyć wezwania ma rozprawę, podczas gdy Sąd wysyłał wezwania nie błędny adres, mimo iż posiadał pismo od świadka k. 1098, 1109, z które wynikało, iż świadek zamieszkuje w mieszkaniu o numerze (...). 2) Naruszenie prawa karnego materialnego tj. przepisu:

1. a)art. 46 § 1 k.k., poprzez przyjęcie, iż pokrzywdzony w sprawie jest Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa Oddział w Z., podczas gdy wymieniony podmiot jest tylko i wyłącznie dystrybutorem środków pochodzących z budżetu Wspólnoty Europejskiej, a tym samym nie doszło do pokrzywdzenia (...),
2. b)art. 4 kk poprzez jego niezastosowanie i nie wskazanie, jakie przepisy obowiązujące w czasie, Sąd I Instancji przyjął w wyroku mimo, iż na rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku Sąd I instancji pouczał strony o możliwości zastosowania art. 4 kk. II. Z apelacji adw. K. J. – obrońcy oskarżonego M. W.

(1): 1) obraza przepisów postępowania, mająca wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia:

1. art. 424 § 1 k.p.k. w zw. z art. 413 § 2 pkt 1 k.p.k. – wyrażająca się w sprzeczności pomiędzy treścią części rozstrzygającej wyroku (pkt 1) a jego pisemnym uzasadnieniem;
2. art 424 § 1 pkt 1 k.p.k. w zw. z art. 410 k.p.k. poprzez brak oparcia zaskarżonego wyroku na całokształcie zebranych w sprawie dowodów, a także wadach pisemnego uzasadnienia wyroku, w szczególności w tzw. części ustaleniowej,
3. art. 170 § 1 k.p.k. poprzez bezzasadne oddalenie wniosków dowodowych złożonych przez obrońcę oskarżonego w dniu (...) r., pomimo oczywistej potrzeby przeprowadzenia tych dowodów, 2) błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku, mający wpływ na jego treść, będący konsekwencją naruszeń prawa procesowego, opisanych w zarzucie
4. Apelacji - polegający na nieprawidłowym przypisaniu osk. M. W. popełnienia oszustw na kwotę 5.430.403,09 zł, na szkodę Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. III. Z apelacji adw. M. G.

(1)– obrońcy oskarżonego M. W.

(1): ■ obraza prawa materialnego, a mianowicie art. 46 § 1 kk, poprzez uwzględnienie wniosku (...) i orzeczenie wobec oskarżonego obowiązku naprawienia szkody w sytuacji, gdy jego przedmiotem jest roszczenie nie mające charakteru cywilnoprawnego, i które zgodnie z art. 29 ust. 1 ustawy z dnia (...) r. o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (dalej: ustawa) i art. 2 § 3 kpc, nie jest sprawą cywilną i nie może być dochodzone na drodze postępowania cywilnego, podczas gdy możliwość orzeczenia środka kompensacyjnego na podstawie art. 46 § 1 kk ograniczona jest do roszczeń o charakterze cywilnoprawnym, ■ obraza prawa materialnego, a mianowicie art. 46 kk w zw. z art. 361 kc w zw. z art. 29 Ustawy z dnia (...) r. o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa poprzez przyjęcie, że wartość szkody jaką poniosła Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa stanowi kumulację dokonanych wyplata, podczas gdy dokonane w sprawie ustalenia przeczą przyjęciu takiej metody, a twierdzenie takie stoi w sprzeczności z pojęciem i sposobem określenia szkody na gruncie prawa cywilnego a ponadto, ustalenie ewentualnej wysokości kwot dopłat nienależnie pobranych powinno nastąpić w drodze decyzji administracyjnej, stosownie do przepisu art. 29 ust. 2 ustawy o (...), ■ błąd w ustaleniach faktycznych stanowiących podstawę rozstrzygnięcia w zakresie wartości mienia stanowiącego niekorzystne rozporządzenie przez (...) i określenie go na poziomie 5.432.567,20 PLN, w sytuacji, gdy kwota taka nie wynika z zebranego w sprawie materiału dowodowego, ■ błąd w ustaleniach faktycznych stanowiących podstawę rozstrzygnięcia, polegający na uznaniu, że pozostali współoskarżeni w niniejszej sprawie w całości przekazywali oskarżonemu M. W.

(1)środki uzyskane z tytułu dopłat od (...), ■ obrazę przepisów postępowania mającą wpływ na treść wyroku, a mianowicie art. 393 § 3 k.p.k., poprzez uznanie dokumentu w postaci prywatnej ekspertyzy dra M. B.

(1)z dnia (...) roku za „dokument prywatny sporządzony w postępowaniu karnym” i w konsekwencji uznanie, że nie może on zostać zaliczony w poczet materiału dowodowego, w sytuacji, gdy dokument ten, jako tzw. opinia prywatna powinna zostać potraktowana jako dowód i poddana analizie jako element całokształtu materiału dowodowego, ■ obrazę przepisów postępowania mającą wpływ na treść wyroku, a mianowicie art. 167 k.p.k. w zw. z art. 193 § 1 k.p.k., poprzez oddalenie na tej podstawie wniosku o przesłuchanie w charakterze świadka dra M. B.

(1), w sytuacji gdy jego przesłuchanie miało istotne znaczenie dla prawidłowości wyliczenia szkody w niniejszej sprawie, ■ obrazę przepisów postępowania mającą wpływ na treść wyroku, a mianowicie art. 193 § 1 k.p.k., poprzez oddalenie wniosku dowodowego o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu analizy ekonomicznej, w szczególności rozliczania dopłat unijnych, w sytuacji, w której prawidłowe wyliczenia wartości niekorzystnego rozporządzenia mieniem i szkody wymagały w niniejszym postępowaniu wiedzy specjalnej, a przyjęte przez Sąd w tym zakresie ustalenia są dowolne i nie znajduję odzwierciedlenia w materiale dowodowym, ■ obrazę przepisów postępowania mającą wpływ na treść wyroku, a mianowicie art. 170 § 1 k.p.k. w zw. z art. 167 k.p.k. w zw. z art. 2 § 2 k.p.k., poprzez oddalenie wniosku o zwrócenie się do (...) o podanie, czy wobec oskarżonych w niniejszej sprawie zostały wydana decyzje ustalające wysokość nienależnie (nadmiernie) pobranych dotacji z powołaniem się na okoliczność, że wniosek ten zmierza do przedłużenia postępowania, w sytuacji, w której bezsprzecznie (...) podejmowała w okresie trwania postępowania działania w celu odzyskania ww. należności, a poczynienie ustaleń w tym zakresie Sąd ma znaczenie dla prawidłowego wyliczenia wartości szkody oraz ewentualnie określenia zasad ponoszenia i wysokości obowiązku naprawienia szkody, ■ rażącą niewspółmierność orzeczonej oskarżonemu kary, poprzez wymierzenie kary 5 lat pozbawienia wolności, podczas gdy kara ta nie uwzględnia wszystkich istotnych dyrektyw wymiaru kary określonych w przepisie art. 53 kk, w szczególności okoliczności łagodzących, a pod uwagę wzięte zostały okoliczności stanowiące znamię przypisanego oskarżonemu czynu zabronionego, jej dolegliwość przekracza stopień winy oskarżonego i stopień społecznej szkodliwości czynu, a prawidłowe rozważenie okoliczności istotnych, o których mowa w art. 53 kk prowadzi do wniosku, że wystarczające i zarazem spełniające wszelkie cele prewencji ogólnej i szczególnej jest wymierzenie kary łagodniejszej, w dolnej granicy zagrożenia ustawowego. Zarzuty obrazy prawa materialnego, w tym art. 46 § 1 k.k. podniesione w apelacji adw. M. G. poparł w uzupełnieniu jego apelacji - adw. R. Z.. IV. Z apelacji adw. W. K. – obrońcy oskarżonego J. M.

(1): 1) naruszenie przepisów prawa materialnego mającego wpływ na treść rozstrzygnięcia, tj. - art. 297§1 k.k. poprzez przyjęcie, iż oskarżony J. M.

(1)swoim działaniem wypełnił znamiona tego przepisu, a w szczególności, iż nie był faktycznym użytkownikiem i posiadaczem gruntów będących podstawą jego wniosków o wypłatę dotacji obszarowych za lata (...) składanych do (...) Oddział w Z., a tym samym przedkładał nierzetelne, nieprawdziwe informacje; - art. 286§1 k.k. poprzez przyjęcie, iż oskarżony J. M.

(1)swoim działaniem wypełnił stronę podmiotową - zamiar bezpośredni kierunkowy polegający na z góry powziętym zamiarze dokonania wyłudzenia dotacji obszarowych za lata (...) w składanych we własnym imieniu wnioskach do (...) Oddział w Z., a w szczególności, iż dobrowolna współpraca z głównym oskarżonym M. W.

(1)kwalifikowana była pozorna i pozbawia atrybutu legalności i prawidłowości złożone wnioski do (...) w kontekście faktycznego posiadania i uprawiania gruntów przez oskarżonego J. M.

(1); - art. 286§1 k.k. poprzez uznanie fikcyjności zawieranych umów dzierżawy gruntów przez oskarżonego J. M.

(1)i przyjęcie świadomości oskarżonego niedopuszczalności zlecania uprawy M. W.

(1)( firmie (...)), a w konsekwencji wprowadzanie w błąd co do okoliczności istotnej dla przyznania dotacji; - art. 46§ 1 k.k. poprzez przyjęcie, iż możliwym na gruncie tego przepisu było orzekanie o jakimkolwiek obowiązku naprawienia szkody wobec oskarżonego J. M.

(1)w kontekście sprzeczności tego przepisu z bezwzględnie obowiązującym i przewidującym inny tryb administracyjnoprawny art. 29 Ustawy z dnia 9.05.(...) r. o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (t.j. - Dz. U. z 2017 r, poz. 2137 ze zm.) dochodzeniem zwrotu nienależnie pobranych dotacji, w tym dotacji obszarowych, a jednocześnie jest ujemną przesłanką procesową dla podejmowania takiego rozstrzygnięcia przez Sąd I instancji; - art. 46§1 k.k. poprzez przyjęcie jako szkody całej kwoty zsumowanych dotacji obszarowych wypłaconych osobom wskazanym w akcie oskarżenia, lecz w ocenie obrony szkoda winna stanowić różnicę między tą kwotą, a kwotą dopłat obszarowych jakie mógłby uzyskać M. W.

(1)gdyby wystąpił z wnioskami we własnym imieniu, a w konsekwencji taka konstatacja Sądu I instancji prowadzi do bezpodstawnego premiowania (...) Oddział w Z.; - art. 46§1 kk. poprzez brak weryfikacji szkody w kontekście faktycznego uprawiania gruntów będących podstawą wniosków o wypłatę dotacji obszarowych do (...) i przyjęcie braku chęci uzyskania dotacji obszarowych, choćby w minimalnej wysokości, przy przyjęciu, iż wnioskodawcą byłby jedynie M. W.

(1); - art. 115§2 k.k. poprzez przyjęcie, iż działanie oskarżonego J. M.

(1)było zawinione w stopniu wyższym niż znikomy tak w kontekście okoliczności sprawy, a w szczególności braku osiągnięcia korzyści majątkowej z rzekomo przestępczego procederu, przeświadczenia oskarżonego o legalności interesu i braku jego świadomości bezprawności działania nielegalnego w kontekście faktycznego uprawiania gruntów rolnych i posiadania uprawnienia do żądania wypłaty dotacji obszarowych od (...); 2) obrazę przepisów postępowania mającą wpływ na treść rozstrzygnięcia, tj.: a) art. 193 k.p.k. i art. 194 k.p.k. poprzez bezpodstawne przyjęcie wartości rzekomej szkody bez zasięgnięcia opinii biegłego odpowiedniej specjalności - tak co do wartości dotacji obszarowych przysługujących, gdyby wnioskującym był jedynie M. W.

(1), a także w wariancie wniosków o dotację składanych przez oskarżonych, a nadto brak weryfikacji, czy i w jakim zakresie dotacje obszarowe byłyby należne w korelacji do areałów gruntów faktycznie uprawianych w latach (...); b) art. 5 § 2 k.p.k. poprzez jego niezastosowanie i rozstrzygnięcie na niekorzyść oskarżonego wątpliwości, których nie usunięto w postępowaniu dowodowym, w kontekście wysokości faktycznej szkody, jaka rzekomo zaistniała przy składaniu wniosków o dotacje obszarowe przez oskarżonego J. M.

(1); c) art. 410 k.p.k. poprzez pominięcie istotnych okoliczności mających znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy wynikających z samych protokołów kontroli (...) Odział w Z. w kontekście wielkości areałów faktycznie uprawianych w latach (...), które to ustalenia nie zostały w pełni poczynione, zaś winny stanowić podstawę dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych; 3) z ostrożności procesowej zarzut rażącej niewspółmierność orzeczonej kary bezwzględnej 1 roku pozbawienia wolności wobec oskarżonego J. M.

(1)w stosunku do wagi czynu, faktu braku jakiejkolwiek wymiernej korzyści finansowej z rzekomego przestępczego procederu, marginalnej roli jaką odegrał oskarżony, dla którego miał to być jedynie legalny interes nie zaś przestępczy proceder i trudno zarzucać oskarżonemu świadomość i z góry powzięty zamiar wyłudzenia dotacji obszarowych w kontekście faktycznej uprawy dzierżawionych gruntów. Wyrok 1 roku kary bezwzględnej pozbawienia wolności jest rażąco sprzeczny z dyrektywami wymiaru kary określonymi w art. 53 k.k. V. Z apelacji adw. P. P.

(1)– obrońcy oskarżonego K. P.

(1): 1. sprzeczność istotnych ustaleń Sądu ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym wyrażającą się w przyjęciu, że K. P.

(1)w okresie od (...) r, w Z. i N. S. woj. (...), doprowadził Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa Oddział w Z. do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w ten sposób, że złożył w Agencji poświadczające nieprawdę dokumenty oraz nierzetelne oświadczenia, z których wynikało, że jest użytkownikiem gruntów rolnych i z tego tytułu uzyskał nienależne dotacje z tytułu płatności obszarowych, gospodarowania na terenach o niekorzystnych warunkach oraz płatności rolnośrodowiskowych za lata (...) w łącznej kwocie 539.971,71 zł, w sytuacji gdy z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie jednoznacznie wynika, że K. P.

(1)nie składał żadnych dokumentów w Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa Oddział w Z. ani nie otrzymywał żadnych płatności od Oddziału (...) w Z., 2. mająca wpływ na treść orzeczenia obraza przepisów postępowania w postaci art 2 § 2 kpk, art. 4 kpk i art. 7 kpk oraz art. 410 i art 170 § 1 pkt 5 kpk wyrażającą się w ustaleniu okoliczności faktycznych sprawy na podstawie niekompletnego materiału dowodowego, tj. z pominięciem istotnego dla sprawy dowodu z zeznań świadka A. A.

(1), co skutkowało dowolną, a nie swobodną oceną dowodów, 3. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia poprzez uznanie, że K. P.

(1)wyrządził szkodę (...) Oddział w Z. w wysokości 539.971,71 zł, w sytuacji, gdy oskarżony nie otrzymał od tego organu środków finansowych, a zatem nie powstała u tego organu żadna negatywna zmiana w zakresie majątkowym na skutek działania oskarżonego, 4. mająca wpływ na treść orzeczenia obraza przepisów postępowania w postaci art. 7 k.p.k. poprzez dowolną, a nie swobodną ocenę materiału dowodowego w sprawie polegająca na odmowie przyznania wiarygodności wyjaśnieniom oskarżonego K. P.

(1), co do dzierżawienia przez niego gruntów od M. W. i jego matki, i prowadzenie przez niego rolniczego użytkowania tych gruntów w ramach własnego gospodarstwa rolnego; a także oparcie ustaleń w tym zakresie na wyjaśnieniach J. J.

(1)z postępowania przygotowawczego, które nie zostały potwierdzone przez Sąd oraz na wyjaśnieniach oskarżonego J. G.

(1), a także zeznaniach świadków H. Z. i K. F., którzy nie posiadali wiedzy w tym zakresie, a w swoich relacjach przedstawili jedynie domysły, a z ostrożności procesowej:

1. obraza prawa materialnego, tj. art. 46 § 1 k.k. poprzez jego błędną wykładnię wyrażająca się w przyjęciu, że uregulowany w tym przepisie środek kompensacyjny w postaci obowiązku naprawienia szkody obejmuje również roszczenia, które nie mają charakteru cywilnoprawnego i nie mogą być dochodzone na drodze postępowania cywilnego, co doprowadziło do orzeczenia wobec oskarżonego obowiązku naprawienia szkody poprzez zapłatę na rzecz (...) Odział w Z. kwoty 539.971,71 zł, tytułem zwrotu nienależnie pobranych dopłat, których ustalenie i dochodzenie, zgodnie z art. 29 ustawy z dnia (...) roku o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, następuje w postępowaniu administracyjnym oraz w toku egzekucji administracyjnej, a więc zgodnie z art. 2 § 3 k.p.c. nie mieści się w granicach sprawy cywilnej, podczas gdy możliwość orzeczenia środka kompensacyjnego na podstawie art. 46 § 1 k.k. ograniczona jest do roszczeń cywilnoprawnych,
2. obraza prawa materialnego w postaci art. 46 § 1 k.k. w zw. z art. 361 § 1 k.p.c. w zw. z art. 29 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy o (...) poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na określeniu szkody na gruncie przepisów prawa cywilnego, jako sumy wypłaconych oskwarzonemu dopłat uznanych za nienależne, w sytuacji gdy ustalenie kwot nienależnie pobranych środków publicznych wypłaconych przez (...) następuje w drodze decyzji administracyjnej w toku postępowania administracyjnego,
3. mająca wpływ na treść orzeczenia obrazę przepisów postępowania w postaci art. 170 § 1 pkt 3 k.p.k. i art. 193 k.p.k. poprzez oddalenie wniosku o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu analizy ekonomicznej, w szczególności rozliczania opłat unijnych, na okoliczność ustalenia kwot nienależnie wypłaconych dotacji poszczególnym oskarżonym, w sytuacji gdy prawidłowe wyliczenie szkody oraz wartości mienia, którym niekorzystnie rozporządzono wymagało wiadomości specjalnych przy uwzględnieniu okoliczności, że dla płatności bezpośrednich istnieje wiele możliwości i wariantów wyliczenia wysokości należnej płatności, a (...) występująca w niniejszym postępowaniu jako pokrzywdzony, nie może jednocześnie przyjmować roli biegłego,
4. mającą wpływ na treść orzeczenia obrazę przepisów postępowania w postaci art. 7 kpk, art. 9 § 1 kpk, art. 167 kpk, art, 366 § 1 kpk poprzez niewyjaśnienie wszystkich wątpliwości występujących w sprawie, w tym różnicy pomiędzy kwotą nienależnie pobranych dotacji za poszczególne lata przypisaną oskarżonemu w zarzucie oraz kwotą dotacji wskazaną w sentencji wyroku oraz przyjętą za podstawę orzeczenia obowiązku naprawienia szkody, będącą rezultatem dowolnej oceny materiału dowodowego. VI. Z apelacji adw. A. G. – obrońcy oskarżonego J. B.

(1): 1. mający wpływ na treść zaskarżonego wyroku błąd w ustaleniach faktycznych, przyjętych za podstawę skarżonego rozstrzygnięcia polegający na wyrażeniu błędnego poglądu, iż J. B.

(1), nie będąc zatrudnionym w PG (...) swoim zachowaniem aktywnie współdziałał z M. W.

(1)w procederze wyłudzania dotacji i w konsekwencji uznanie, że zachowaniem swoim wypełnił on znamiona zarzucanych mu czynów, pomimo że prawidłowa analiza materiału dowodowego, w tym zwłaszcza ocena stopnia jego uzależnienia od J. M.

(1), zależnego z kolei od M. W.

(1), winna prowadzić do wniosku o znikomym stopniu szkodliwości społecznej jego czynów i ostatecznie do umorzenia co do niego postępowania, 2. rażącą niewspółmierność wymierzonego środka karnego w postaci solidarnego z M. W.

(1)obowiązku naprawienie w części szkody wyrządzonej przestępstwem poprzez zapłatę 50.000 zł, na skutek poczynienia ustaleń przedmiotowych w oderwaniu od sytuacji majątkowej J. B.

(1), z jednoczesnym pominięciem tego, że nie uzyskał on żadnej korzyści majątkowej, a jego rola była podrzędna. VII. z apelacji prokuratora Prokuratury Okręgowej w Z.: 1. błąd w ustaleniach faktycznych, mający wpływ na treść orzeczenia, a polegający na mylnym przyjęciu, że ujawnione okoliczności czynów zarzuconych P. S.

(1), T. S.

(1), J. G.

(1)i S. B.

(1)pozwalają na uznanie znikomego stopnia ich społecznej szkodliwości i tym samym umorzenia postępowania przeciwko tym osobom, podczas gdy właściwa ocena zebranego materiału dowodowego prowadzi do wniosków przeciwnych. ☐ zasadny ☒ częściowo zasadny ☐ niezasadny ☐ zasadny ☒ częściowo zasadny ☐ niezasadny ☐ zasadny ☐ częściowo zasadny ☒ niezasadny ☐ zasadny ☒ częściowo zasadny ☐ niezasadny ☐ zasadny ☒ częściowo zasadny ☐ niezasadny ☐ zasadny ☐ częściowo zasadny ☒ niezasadny ☐ zasadny ☒ częściowo zasadny ☐ niezasadny ☐ zasadny ☒ częściowo zasadny ☐ niezasadny ☐ zasadny ☒ częściowo zasadny ☐ niezasadny ☐ zasadny ☒ częściowo zasadny ☐ niezasadny ☐ zasadny ☒ częściowo zasadny ☐ niezasadny ☐ zasadny ☐ częściowo zasadny ☒ niezasadny ☐ zasadny ☐ częściowo zasadny ☒ niezasadny ☐ zasadny ☒ częściowo zasadny ☐ niezasadny ☐ zasadny ☒ częściowo zasadny ☐ niezasadny ☐ zasadny ☒ częściowo zasadny ☐ niezasadny ☐ zasadny ☒ częściowo zasadny ☐ niezasadny ☐ zasadny ☐ częściowo zasadny ☒ niezasadny ☐ zasadny ☒ częściowo zasadny ☐ niezasadny ☐ zasadny ☐ częściowo zasadny ☒ niezasadny ☐ zasadny ☐ częściowo zasadny ☒ niezasadny ☐ zasadny ☐ częściowo zasadny ☒ niezasadny ☐ zasadny ☐ częściowo zasadny ☒ niezasadny ☐ zasadny ☐ częściowo zasadny ☒ niezasadny ☐ zasadny ☐ częściowo zasadny ☒ niezasadny ☐ zasadny ☐ częściowo zasadny ☒ niezasadny ☐ zasadny ☐ częściowo zasadny ☒ niezasadny ☐ zasadny ☐ częściowo zasadny ☒ niezasadny ☐ zasadny ☐ częściowo zasadny ☒ niezasadny ☐ zasadny ☐ częściowo zasadny ☒ niezasadny ☐ zasadny ☐ częściowo zasadny ☒ niezasadny ☐ zasadny ☒ częściowo zasadny ☐ niezasadny ☐ zasadny ☐ częściowo zasadny ☒ niezasadny ☐ zasadny ☒ częściowo zasadny ☐ niezasadny ☐ zasadny ☐ częściowo zasadny ☒ niezasadny ☐ zasadny ☐ częściowo zasadny ☒ niezasadny ☐ zasadny ☐ częściowo zasadny ☒ niezasadny ☐ zasadny ☐ częściowo zasadny ☒ niezasadny ☐ zasadny ☒ częściowo zasadny ☐ niezasadny ☐ zasadny ☐ częściowo zasadny ☒ niezasadny ☐ zasadny ☐ częściowo zasadny ☒ niezasadny ☐ zasadny ☐ częściowo zasadny ☒ niezasadny Zwięźle o powodach uznania zarzutu za zasadny, częściowo zasadny albo niezasadny Odnośnie apelacji obrońców oskarżonego M. W.

(1): Co do apelacji adw. K. J.: ⚫ obraza art. 424 § 1 k.p.k. w zw. z art. 413 § 2 pkt 1 k.p.k. – wyrażająca się w sprzeczności pomiędzy treścią części rozstrzygającej wyroku (pkt 1) a jego pisemnym uzasadnieniem. Na wstępie przypomnieć należy, iż zgodnie z treścią art. 424 § 1 k.p.k. uzasadnienie wyroku winno zawierać zwięzłe wskazanie, jakie fakty sąd uznał za udowodnione lub nieudowodnione, na jakich w tej mierze oparł się dowodach i dlaczego nie uznał dowodów przeciwnych oraz wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku. Ustawodawca nie wymaga zatem szczególnego omówienia podstawy faktycznej i prawnej wyroku. W literaturze podnosi się, iż zwięzłe uzasadnienie to takie, które charakteryzuje rzeczowość, jasność, logiczność, i to zarówno w zakresie opisu stanu faktycznego i oceny dowodów ( D. D., Uzasadnienie wyroku..., s. (...)– (...)). Oznacza to, że uzasadnienie wyroku nie powinno zawierać zbytecznego przytaczania treści zeznań i wyjaśnień oskarżonych, a także orzecznictwa Sądu Najwyższego i sądów powszechnych w kwestiach, które nie są kontrowersyjne. Dodatkowo zauważyć należy, iż art. 424 § 1 pkt 1 k.p.k. in fine nie wymaga, aby w uzasadnieniu sąd wykazał, dlaczego na podstawie danego dowodu dokonał ustaleń faktycznych. Przepis ten nakazuje jedynie uzasadnić, dlaczego sąd nie uznał dowodów przeciwnych. Zachodzi tu bowiem logiczna zależność pomiędzy trafnością ocen przeciwstawnych dowodów. Prawidłowe odrzucenie jednych dowodów świadczy o zasadnym przyjęciu innych. Naturalnie w aspekcie kontroli odwoławczej co do oceny dowodów sąd powinien także wskazać, dlaczego określone dowody uznał za wiarygodne. Z punktu widzenia art. 424 § 1 pkt 1 istotniejsze jest jednak uzasadnienie powodów odrzucenia dowodów przeciwnych karnego. (por. Świecki D. (red.), Augustyniak B., Eichstaedt K., Kurowski M.: Kodeks postępowania. Tom I. Komentarz aktualizowany do art. 424, LEX/el., 2020). Z zadania tego wywiązał się sąd orzekający w stopniu umożliwiającym skarżącemu krytykę odwoławczą, a sądowi II instancji kontrolę odwoławczą w kontestowanym przezeń zakresie. Przede wszystkim nie budziło wątpliwości sądu odwoławczego, jak i pozostałych obrońców oskarżonego, to że zakresem skazania oskarżonego W. objęto całość zarzuconych mu w punktach od I do XIV aktu oskarżania zarzutów jako stanowiących jeden czyn ciągły. Wskazuje na to nie tylko kwalifikacja prawna przyjęta w wyroku (art. 12 k.k.), ale i pisemne motywy rozstrzygnięcia, wedle których wielość zachowań przypisanych oskarżonemu M. W. w punkcie I. sentencji zaskarżonego wyroku zostało podjętych w wykonaniu z góry powziętego zamiaru i w krótkich odstępach czasu (vide str. 53 uzasadnienia SO), a konstatacja ta została poprzedzona prawidłowymi (niekwestionowanymi przez skarżącą) ustaleniami faktycznymi wskazującymi na powtarzalność czynności sprawczych, polegających na składaniu przez współdziałających z M. W.

(1)w warunkach współsprawstwa wniosków o dopłaty z tytułu płatności obszarowych, z tytułu warunków zagospodarowania na terenach o niekorzystnych warunkach oraz z tytułu płatności rolnośrodowiskowych, obliczonych na doprowadzanie (...) do niekorzystnego rozrządzenia mieniem za pomocą wprowadzenia w błąd poprzez składanie poświadczających nieprawdę dokumentów i nierzetelnych oświadczeń co do bycia przez wnioskodawców użytkownikami gruntów rolnych w celu uzyskania korzyści majątkowej przez oskarżonego W. w postaci nienależnych dopłat. Okoliczność, że oskarżyciel publiczny wnioskował na rozprawie głównej w dniu (...) roku o zakwalifikowanie czynów zarzuconych oskarżonemu jako popełnionych w warunkach ciągów przestępstw w rozumieniu art. 91 § 1 k.k. pozostawała bez znaczenia. Po pierwsze, wniosek ten nie wiązał sądu orzekającego, a po drugie, skoro Sąd Okręgowy prawidłowo ustalił przesłanki czynu ciągłego, to jego obowiązkiem było zastosowanie tej konstrukcji prawnej a nie ciągu przestępstw, która to kwalifikacja (art. 91 § 1 k.k.) i tak byłaby dla oskarżonego mniej korzystna aniżeli przyjęta w zaskarżonym wyroku, czego autor skargi w ogóle nie wziął pod uwagę. Ponieważ apelujący zarzut obrazy art. 424 k.p.k. powiązał z zarzutem obrazy art. 413 § 2 k.p.k. zauważyć należy, że jakkolwiek opis przypisanego oskarżonemu czynu nie był bezbłędny, to akurat nie budził on wysuwanych w apelacji wątpliwości. W myśl art. 413 § 2 pkt 1 k.p.k. obowiązkiem sądu jest dokładne określenie przypisanego oskarżonemu czynu w wyroku. Kodeks postępowania karnego nie określa na czym ma polegać "dokładne określenie przypisanego oskarżonemu czynu". Jednakże wyraźną wskazówkę w tym zakresie zawiera art. 332 § 1 pkt 2 k.p.k., który mówi, że akt oskarżenia powinien zawierać dokładne określenie zarzucanego oskarżonemu czynu ze wskazaniem czasu, miejsca, sposobu i okoliczności jego popełnienia oraz skutków, a zwłaszcza wysokości powstałej szkody. W. ustalenie czynu nie może więc mniej dokładnie określać przestępstwa niż akt oskarżenia. W realiach rozpatrywanego przypadku zarówno ustalenia faktyczne zawarte w wyroku, jak i ustalenia pisemnych motywów wyroku, które stanowią ich rozwinięcie i de facto mają charakter wtórny, zawierają wszystkie niezbędne ustalenia faktyczne z punktu widzenia wskazanych wyżej kryteriów określoności czynu, które są konieczne dla jego prawidłowej subsumpcji, a jednocześnie poddają się weryfikacji z punktu widzenia obowiązującej sąd orzekający przy czynieniu ustaleń faktycznych zasady prawdy materialnej. Jakkolwiek opis sprawczego współdziałania oskarżonego ze współsprawcami w przestępstwie w sentencji wyroku był częściowo błędny, to w świetle poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych nie budził wątpliwości i pozwalał na zweryfikowanie zarówno tego czy objął on całość zarzuconych oskarżonemu czynów, jak i wszystkich współdziałających. Przypomnieć należy, iż Sąd Okręgowy ujął opis sprawczego współdziałania M. W.

(1)w następujący sposób: „uznaje oskarżonego M. W.

(1)za winnego tego, że w okresie od (...) w Z. i N. S. woj. (...), działając w krótkich odstępach czasu i ze z góry powziętym zamiarem wspólnie i w porozumieniu z P. S.

(1), S. B.

(1), J. M.

(1), J. B.

(1), M. C.

(1), K. S.

(2), J. J.

(1), T. S.

(1), K. P.

(1)i innymi ustalonymi osobami (…)”. Wymienił on zatem - jako współdziałających z M. W. - współoskarżonych w sprawie z imienia i nazwiska (pomijając J. G.

(1)), a nadto prawomocnie skazaną w odrębnym postępowaniu, prowadzonym pod sygnaturą (...) (k. 3548-3550 ww. akt) - K. S.

(2). Analiza pisemnych motywów wyroku prowadzi jednak do wniosku, że pozostałymi osobami współdziałającymi z M. W.

(1)w przypisanym mu przestępstwie były, jako tzw. „inne ustalone osoby”: rzeczony J. G.

(1)oraz odpowiadający w odrębnym postępowaniu: T. P.

(1), B. P.

(1), S. M.

(2), M. B.

(2)(vide zwłaszcza str. 3-8, 50, 52, 53, 56, 58 uzasadnienia SO). Treść sentencji wyroku w korelacji lekturą jego pisemnych motywów nie pozostawiała wątpliwości, że zakresem czynu przypisanego sąd orzekający objął całość zarzutów postawionych oskarżonemu i wszystkich współdziałających. Należy przy tym podkreślić, że Sąd Okręgowy nie popełnił błędu nie wymieniają z imienia i nazwiska wszystkich współdziałających, ale wręcz postąpił wadliwie, wskazując w wyroku tożsamość tych, których nie skazał, a zatem P. S.

(1), S. B.

(1), M. C.

(1), J. J.

(1)oraz T. S.

(1), co do których umorzył postępowanie z uwagi na znikomy stopień społecznej szkodliwości ich czynu w punkcie IX wyroku. W każdym bowiem wypadku, gdy sąd ustala, że współsprawcą przestępstwa jest osoba niebędąca oskarżoną, a następnie skazaną w danej sprawie, to w części dyspozytywnej wyroku powinien posługiwać się określeniem zastępującym nazwisko tego współsprawcy (np. przez użycie sformułowania „wspólnie i w porozumieniu z innymi osobami"). W przeciwnym wypadku może bowiem dojść do naruszenia dóbr osobistych tych osób z uwagi na domniemanie niewinności (por. wyrok SN z 11.02.1991 r., V KRN 386/90, OSNKW 1991/7–9, poz. 42; E. Skrętowicz glosa do ww. wyroku, OSP 1992/6, poz. 138). Z drugiej strony przyjęcie w opisie czynu przypisanego przez sąd w wyroku skazującym, iż oskarżony dopuścił się czynu, działając wspólnie i w porozumieniu z innymi osobami, co do których postępowanie zostało umorzone, bez wyraźnego oznaczenia tych osób z imienia i nazwiska, wcale nie oznacza, że sąd meriti dopuszcza się naruszenia przepisu prawa procesowego, gdyż tego rodzaju opis czynu całkowicie odpowiada użytemu w art. 413 § 2 pkt 1 pojęciu dokładnego określenia przypisanemu oskarżonemu czynu (por. wyrok SA w Łodzi z 25.09.2012 r., II AKa 69/12, LEX nr 1237100). W świetle powyższego, wbrew zapatrywaniom skarżącego, Sąd Okręgowy nie tylko słusznie pominął w wyroku z imienia i nazwiska prawidłowo ustalonych współdziałających z M. W.

(1)w przestępstwie: J. G.

(1), T. P.

(1), B. P.

(1), S. M.

(2), M. B.

(2), ale i powinien był pominąć także: P. S.

(1), S. B.

(1), M. C.

(1), J. J.

(1)oraz T. S.

(1), co wręcz skłoniło sąd odwoławczy do dokonania korekty zaskarżonego wyroku w tym zakresie niezależnie od treści zarzutu, ale w granicach zaskarżenia i zgodnie z kierunkiem apelacji. Poza tym opis czynu przypisanego oskarżonemu W. odpowiadał wymogom art. 413 § 2 pkt 1 k.p.k., a przede wszystkim zawierał syntetyczne i unikające nadmiernej kazuistyki określenie tego kiedy, gdzie i w jaki sposób zostały zrealizowane poszczególne czynności sprawcze – znamiona typu czynu – naturalnie przy przyjęciu konstrukcji współsprawstwa. Jak bowiem prawidłowo sąd meriti ustalił, oskarżony własnoręcznie nie zrealizował znamion typu czynu. Skoro więc opis czynu nie był powodem wątpliwości co do rzeczywistej treści przypisanego oskarżonemu przestępstwa, nie godził w gwarancyjne funkcje prawa karnego. W tym miejscu podkreślić należy, że instytucja współsprawstwa poszerza zakres odpowiedzialności o te zachowania podejmowane przez inną współdziałającą osobę, które mieszczą się w ramach porozumienia spajającego zachowania poszczególnych osób. Stąd nie narusza art. 413 § 2 pkt 1 k.p.k. przypisanie oskarżonemu tych zachowań, które w ramach porozumienia podejmowali współdziałający z nim współoskarżeni (por. wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 17 października 2019 r., II AKa 325/19, LEX nr 2761619). ⚫ obraza art 424 § 1 pkt 1 k.p.k. w zw. z art. 410 k.p.k. poprzez brak oparcia zaskarżonego wyroku na całokształcie zebranych w sprawie dowodów, a także wadach pisemnego uzasadnienia wyroku, w szczególności w tzw. części ustaleniowej. W odwołaniu do wyżej poczynionych wywodów odnośnie art. 424 k.p.k., stwierdzić należy, iż jakkolwiek by nie ocenić jakości wywodów sądu orzekającego – które miejscami pozostaje lakoniczne - to ocenione kompleksowo, w powiązaniu z materiałem dowodowym zgromadzonym w sprawie i ujawnionym na rozprawie, pozwala na prześledzenie toku rozumowania sądu orzekającego, a w szczególności na ustalenie jakie fakty sąd uznał za udowodnione i na jakich w tej mierze oparł się dowodach, dlaczego nie uznał dowodów przeciwnych oraz jakie okoliczności miał na względzie przy wymiarze kary i ustaleniu obowiązku odszkodowawczego. Niewątpliwie takie sporządzenie uzasadnienia jest jego wadą i przyczynkiem do apelacji nie mniej jednak o zasadności podniesionego zarzutu nie może rozstrzygać wadliwa argumentacja pisemnych motywów wyroku, a treść dowodów ujawnionych w toku przewodu sądowego. Zgodnie bowiem z utrwalonymi w tej mierze poglądami, niespełnienie wymagań ustawowych w zakresie uzasadnienia nie może być utożsamiane z wadliwością rozstrzygnięcia. Formalnym tego potwierdzeniem jest treść obowiązującego art. 455a k.p.k. Pogląd ten wypowiadany był zresztą również na gruncie stanu prawnego obowiązującego przed jego wprowadzeniem do Kodeksu postępowania karnego, to jest przed dniem 1 lipca 2015 roku (naruszenie art. 424 nie może mieć wpływu na treść wyroku, gdyż dochodzi do niego już po jego wydaniu - por. wyr. SN z 10 II 1984 r., IV KR 261/83, OSNPG 1984, nr 7-8, poz. 85; wyrok SA w Warszawie z 2013-04-12, II AKa 95/13, LEX nr 1312112). Oceniając treść zarzutu z powyższego punktu widzenia stwierdzić należy, iż był on chybiony, nie tylko dlatego, że przedmiotem kontroli odwoławczej nie jest samo uzasadnienie, ale wyrok, wobec czego sporządzenie uzasadnienia w sposób odbiegający od wymagań art. 424 k.p.k. nie dyskredytuje wyroku, ale nade wszystko dlatego, że skarżący nie uprawdopodobnił wpływu tego uchybienia na wynik sprawy, co jest warunkiem skuteczności podniesionego przezeń zarzutu o charakterze względnym (art. 438 pkt 2 k.p.k.). I tak zgodzić należy się ze skarżącym, iż Sąd Okręgowy nie poczynił w pisemnych motywach wyroku szczegółowych ustaleń w kwestii tego, którzy współdziałający z M. W.

(1)fikcyjnie dzierżawili ziemię, a którzy ją fikcyjnie również nabywali, jakie dokumenty dokładnie podpisywali, jak również nie odniósł się do szeregu dokumentów zabezpieczonych w toku postępowania. Zauważyć jednak należy, że zawarł niezbędne wywody w kwestiach orzeczniczo relewantnych a stanowisko swoje w tym zakresie uzasadnił na tyle, iż możliwym było jego skontrolowanie w trybie odwoławczym. Sąd orzekający ustalił w szczególności, że współdziałający z M. W. - czyli formalni wnioskodawcy – składali wnioski o dopłaty z (...), oświadczając na piśmie, iż pozostają faktycznymi użytkownikami gruntów rolnych odnośnie, do których występowali o dopłaty, podpisując szereg niezbędnych dokumentów, mających wykazać ich uprawnienia do poszczególnych rodzajów dopłat w zależności od zadeklarowanych wariantów i programów. Z powyższego punktu widzenia zbędnym było szczegółowe ustalanie wszystkich dokumentów jakie poszczególni wnioskodawcy formalnie składali i podpisywali, naturalnie prócz wniosków o dopłaty czy świadczenia w ramach „Ułatwienia startu młodym rolnikom”, co uzasadniało uproszczoną ocenę szeregu dokumentów (jak wniosków o wycinkę drzew, zgody na zakup nasion, dowodów certyfikacji etc.). Tak samo zbytecznym było szczegółowe analizowanie formalnych tytułów prawnych osób współdziałających do ziem objętych wnioskami o dopłaty (właściciel, dzierżawca) w zakresie objętym oskarżeniem, skoro warunkiem uzyskania dopłat był nie formalny tytuł prawny a fakt rolniczego użytkowania gruntów przez wnioskodawcę, co Sąd Okręgowy uwzględnił w pisemnych motywach wyroku, należycie wykazując, iż wszystkie te grunty znajdowały się w faktycznym władaniu oskarżonego W., który je rolniczy użytkował, będąc faktycznym beneficjentem dopłat uzyskiwanych przez poszczególnych wnioskodawców, pełniących w wymyślnym przezeń procederze rolę tzw. słupów. Okoliczności te bowiem były wystarczające do wykazania wyczerpania znamion typu czynu przypisanego oskarżonemu w zaskarżonym wyroku. Sam natomiast fakt, że ustalenia w tym zakresie były syntetyczne bądź zamieszczone zostały w różnych częściach wyroku, niewątpliwe utrudniał krytykę odwoławczą, ale jej nie uniemożliwiał. Nadużyciem skarżącego było przy tym zarzucenie Sądowi Okręgowemu, że nie ustalił czy „W. nakłaniał wszystkich współoskarżonych i czy wszyscy >>nie mieli odwagi jemu odmówić<<” – wszak wywód ten dotyczył pracowników oskarżonego, a nie wszystkich współdziałających (vide: k. 3 uzasadnienia SO), do których należeli także członkowie jego rodziny, odnośnie których nie miał powodu wywierania presji w tym zakresie, a przynajmniej okoliczności takowych nie ujawniono. Analogicznie należało ocenić podniesiony w apelacji rzekomy brak odniesień do współdziałającego z M. W. J. B.

(1)w pisemnych motywach wyroku. Wbrew twierdzeniom zawartym w apelacji, że - „(…) w tzw. części ustaleniowej (…) nie ma w ogóle nazwiska J. B..” w świetle czego „Można zatem przyjąć, że brak jest jakichkolwiek ustaleń faktycznych w pisemnym uzasadnieniu co do zarzutu X aktu oskarżenia” - lektura pisemnych motywów wyroku przekonuje, że Sąd Okręgowy dokonał ustaleń odnośnie udziału J. B.

(1)w przypisanym oskarżonemu czynie w stanie faktycznym (vide: str. 5, 6), dokonując jego właściwej subsumpcji prawnej (vide: str. 50, 56-57), poprzedzonej oceną zgromadzonych w sprawie dowodów, na których się oparł, co czyniło ów zarzut wręcz gołosłownym. Oczywistym jest, że sąd, ferując wyrok, nie może opierać się na tym, co nie zostało ujawnione na rozprawie, jak również i to, że wyroku nie wolno wydawać na podstawie części ujawnionego materiału dowodowego, a musi on być wynikiem analizy całokształtu ujawnionych okoliczności, a więc i tych, które je podważają (por. wyrok SN z 15.12.(...) r., II KK 183/11, LEX nr 1108458). Nie sposób było jednak zarzucić Sądowi Okręgowemu, tak jak uczynił to apelujący, że pominął w pisemnych motywach wyroku dokumentację zabezpieczoną w czasie przeszukania pomieszczeń kancelarii Usługi (...) w N. S., skoro materiał dowodowy w tym zakresie został wyłączony do odrębnego postępowania (vide k. 2899 akt (...)) tudzież przekazany (...) w Z. (vide: k. 2060 ww. akt). Poza oceną sądu orzekającego - w świetle pisemnych motywów wyroku - pozostały natomiast dokumenty zabezpieczone w pomieszczeniach (...), w mieszkaniu i samochodzie oskarżonego W., liczne odpisy z ksiąg wieczystych czy dane teleinformatyczne odczytane z urządzeń elektronicznych zabezpieczonych w toku postępowania przez biegłego informatyka - tyle, że apelujący nawet nie próbował wykazać, że dowody te podważały prawidłowość poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych, koncentrując się na wadach pisemnego uzasadnienia wyroku a nie samego rozstrzygnięcia. W tym miejscu wskazać należy, iż przedmiotem oceny sądu powinny być tylko dowody istotne w sprawie, gdyż na rozprawie sąd powinien ujawnić tylko takie dowody, które dotyczą istotnych w danej sprawie okoliczności, ponieważ dowód na okoliczność, która nie ma znaczenia, podlega oddaleniu (art. 170 § 1 pkt 2 k.p.k.). Nawet więc ujawnienie na rozprawie dowodu nieistotnego nie wymaga jego oceny, a następnie przedstawienia jej w pisemnym uzasadnieniu wyroku. We wniosku tym utwierdza treść art. 410 k.p.k., który wymaga, aby podstawą wyroku był „całokształt”, czyli wszystkie okoliczności (dowody) ujawnione w toku rozprawy głównej. Przepis ten odczytany dosłownie nakładałby na sąd obowiązek wzięcia pod uwagę każdego ujawnionego na rozprawie dowodu i wynikających z niego okoliczności. Jednak okoliczności nieistotnych nie ma potrzeby ujawniać (a tym samym oceniać), skoro nie przeprowadza się dowodu na okoliczność niemającą znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. W świetle powyższego stwierdzić należy, iż znaczna część z zabezpieczonej w sprawie dokumentacji była orzeczniczo nieistotna - jak choćby zawartość treści telefonów komórkowych oskarżonego czy osób współdziałających; inne dotyczyły okoliczności niespornych - jak choćby posiadanych przez oskarżonego tytułów prawnych do poszczególnych nieruchomości; jeszcze inne zaś - nawet, jeśli dotyczyły okoliczności mających znaczenie dla ustalenia sprawstwa oskarżonego - to ustaleń sądu meriti co do zasady nie podważały, a wręcz je potwierdzały. Wśród dokumentacji zabezpieczonej w sprawie - w pomieszczeniach firmy oskarżonego - ujawniono bowiem w formie elektronicznej m.in. wnioski w sprawach o dopłaty na nazwiska: J. B., K. P., J. M., S. M., T. P., a w wersji papierowej: numery kont bankowych i telefonów - S. M., J. B., K. P., B. P., T. P., T. S., M. C., S. B., M. B., J. M., J. G., P. S. i szereg innych dokumentów dot. ww. osób jak - plany produkcji suszu, pokwitowania odbioru pieniędzy przez sprzedających susz, wykazy zakupionych gruntów i aktów notarialnych z osobami figurującymi jako ich właściciele (tzw. działek „przydzielonych” poszczególnym osobom), wyliczenie dochodu z tytułu dopłat w przeliczeniu na 1 ha gruntu, podsumowanie ilościowe powierzchni wszystkich gruntów z podziałem na kategorie, kalkulacja kosztów zakupu ziem i uzyskiwanych dopłat, dokumenty wydane przez firmę (...) w C. i opisane jako przyjęcie zewnętrzne z podpisami S. B., J. B.. Z kolei wśród danych zapisanych na dysku twardym jednostki centralnej komputera użytkowanego w pomieszczeniu biurowym firmy (...) ujawniono i zabezpieczono korespondencję mailową wysyłaną z adresu (...) oraz (...) wraz z załącznikami w formacie (...) w postaci potwierdzeń przelewów z (...) i firmy (...) na konto ww. oraz z konta ww. na rachunek M. W. (vide protokół oględzin wraz z załącznikami k. 2111- 2201, k. 20202- 2241 akt (...)), w światle których jawił się obraz oskarżonego W. jako osoby, która nadzorowała, kontrolowała nie tylko sprawy związane z rolniczym użytkowaniem gruntów objętych dopłatami, ale i wszystkie sprawy dotyczące dopłat oraz zysków z tego tytułu, i to w kilkuletnim okresie rozliczeniowym (vide: protokół oględzin wraz z załącznikami – k. 1902 – 1955 akt (...)), co potwierdzało ustaloną w postępowaniu rolę M. W.

(1)w wyłudzaniu dopłat z (...) na osoby tzw. słupów. O ile skarżący częściowo słusznie zarzucił Sądowi Okręgowemu zbyt lakoniczne sporządzenie uzasadnienia w pewnych obszarach, o tyle nie sposób zgodzić się z forsowaną w apelacji tezą o jego nadmiarowości w kwestiach niezwiązanych bezpośrednio z przedmiotem postępowania, a więc w ocenie skarżącego zbytecznych z merytorycznego punktu widzenia. Bezsprzecznie Sąd Okręgowy w pisemnych motywach wyroku poczynił ustalenia w kwestii naruszania praw pracowniczych oraz znęcania się nad pracownikami przez M. W., jednakże fakt ten podyktowany był nie tym, aby przedstawić oskarżonego w negatywnym świetle, lecz by ukazać motywację części współdziałających z nim w wyłudzaniu dopłat z (...) osób. Bezspornym wszak jest, że M. W. został prawomocnie skazany za przestępstwa m.in. z art. 207 § 1 k.k. oraz z art. 218 § 1 k.k. wyrokiem Sądu Rejonowego w Z. w sprawie (...) (k. 1762-1775 akt (...)), a więc w innym postępowaniu, z którego sprawa niniejsza została wyłączona do odrębnego prowadzenia i rozpoznania, jednakże okoliczność ta posłużyła Sądowi Okręgowemu do wykazania znikomego stopnia społecznej szkodliwości czynów popełnionych przez P. S., J. G., S. B., M. C., J J. oraz T. S. we współdziałaniu z oskarżonym, o czym wprost traktują pisemne motywy wyroku (vide: str. 53-55 uzasadnienia SO). Zestawiając powyższe fakty z tym, że M. W. przyznał się do czynów popełnionych na szkodę swoich pracowników oraz wyraził w tym zakresie skruchę, a nawet więcej, że dobrowolnie poddał się karze, co wynika także z treści protokołów wyjaśnień i zeznań osób przesłuchanych w niniejszym procesie a ujawnionych na rozprawie głównej, nie sposób uznać, że ustalenia faktyczne w tym zakresie czynione były w części motywacyjnej wyroku li tylko w celu napiętnowania oskarżonego, a więc niejako tendencyjnie, pod z góry założoną tezę, świadcząc - jak należy właściwie odczytywać intencje skarżącego – o naruszeniu zasady obiektywizmu przez sąd I instancji, czego jednak nie potwierdziła kontrola odwoławcza. Wbrew zarzutom apelacji uzasadnienie wyroku Sądu Okręgowego odnosiło się do kwestii szkody – jej wysokości i sposobu jej ustalenia ze wskazaniem dowodów, na podstawie których wyprowadzono w tym zakresie stosowne wnioski (vide: str. 48, 60-63). Wywody Sądu Okręgowego w tym względzie były nawet stosunkowo obszerne. Analiza treści zarzutów przez pryzmat ich uzasadnienia przekonywała jednak, że skarżący kwestionował nie tyle sposób sporządzenia pisemnych motywów wyroku (art. 424 k.p.k.), co ustalenia faktyczne leżące u podstaw przypisanej oskarżonemu szkody, zarzucając sądowi meriti jej błędne ustalenie na skutek niepełności postępowania dowodowego (tzw. błąd braku poprzez niesłuszne oddalenie w toku rozprawy głównej wniosków dowodowych o przesłuchanie świadka M. B.

(1)oraz przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu analizy ekonomicznej na okoliczność wysokości ewentualnej szkody poniesionej przez (...)) i przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów (tzw. błąd dowolności) poprzez nieprzestrzegania dyrektyw obowiązujących przy ocenie dowodów (w szczególności przedkładanych w toku postępowania przez (...) zestawień dopłat wypłaconych poszczególnym wnioskodawcom), zlekceważenia niektórych dowodów (prywatnej opinii autorstwa M. B.), bezpodstawnego pominięcia określonych twierdzeń dowodowych (stanowiska procesowego oskarżonego W. – vide zarzuty nr 1) podpunkt III oraz nr 2) petitum apelacji). Ponieważ tego rodzaju zarzuty zostały postawione w apelacjach innych obrońców oskarżonego zasadnym było ich łączne omówienie, co nastąpi w dalszej części niniejszych wywodów. Co do apelacja adw. W. M.: ⚫ obraza przepisów art. 6 k.p.k. w zw. z art. 117 § 2 k.p.k., w zw. z art. 390 § 1 k.p.k. polegająca na przeprowadzeniu czynności procesowej w dniu 12.12.2017 r. przez sąd I instancji w postaci rozprawy poprzedzającej wydanie wyroku, gdy w aktach sprawy brak było prawidłowego dowodu doręczenia zawiadomienia oskarżonego o wymienionej czynności a oskarżony w tym czasie przebywał w szpitalu w G. z rozpoznaniem choroby afektywnej dwubiegunowej. Przeprowadzone w fazie postępowania odwoławczego postępowanie dowodowe jednoznacznie wykazało, że rozprawa główna, która odbyła się przed Sądem Okręgowym w dniu (...) roku została przeprowadzona, pomimo braku dowodu prawidłowego powiadomienia oskarżonego o terminie rozprawy oraz pomimo tego, że ów w tym czasie ((...) r.) był hospitalizowany w szpitalu w G.. Na podstawie przeprowadzonych przez biegłego sądowego w dziedzinie badań pisma i dokumentów – P. L. badań graficzno-porównawczych ustalono bowiem, że na Elektronicznym Potwierdzeniu Odbioru ( (...)) przesyłki sądowej o numerze nadawczym (...) z dnia (...) r. (vide: k. 1470, t. (...) akt (...)) zapis daty o treści „(...)”, znajdujący się na ww. dokumencie, nie został nakreślony przez M. W.

(1), którego wzory pisma znajdujące się w materiałach sprawy stanowiły materiał porównawczy Wprawdzie, oprócz ww. (...), sąd I instancji dysponował także przesyłką sądową zawierającą zawiadomienia oskarżonego o terminie rzeczonej rozprawy, doręczoną w sposób zastępczy (w trybie art. 133 § 2 k.p.k.), jednakże została ona skierowana na adres w K. (vide: k. 1459 ww. akt), tj. stałego miejsca zameldowania oskarżonego, a nie dla doręczeń w L., wskazany w piśmie obrońcy M. W.

(1)z dnia (...) roku (vide: k. 491 ww. akt), który miał być jednocześnie miejscem zamieszkania oskarżonego (vide: pismo obrońcy z dnia (...) roku – k. 609 ww. akt oraz pismo K. w L. z dnia (...) roku – k. 610 ww. akt). W tej sytuacji, w świetle przepisów o dręczeniach (rozdział 15 k.p.k.), skuteczne mogło być tylko doręczenie zawiadomienia o terminie rozprawy skierowane na adres dla doręczeń. Te zaś, jak wykazała opinia biegłego grafologa, nie zostało wydane przez pracownika Poczty Polskiej S.A. w L. M. W.

(1). Wprawdzie z wyjaśnień Poczty Polskiej S.A. w sprawie prawidłowości doręczenia przesyłki dla M. W. w dniu (...) roku, w tym z Karty doręczeń przesyłek poleconych (vide: k. 2014, 2081, k. 2439-2440), wynika, iż przedmiotowa przesyłka została wydana jej adresatowi, jednakże M. W. nie pokwitował odbioru przesyłki ani na (...) (tablecie), ani na ww. Karcie doręczeń. W tej sytuacji dowody te należało uznać za niemiarodajne – dowodziły bowiem co najwyżej, że zawiadomienie o terminie rozprawy zostało wydane osobie podającej się za M. W.

(1), czego nie musiał mieć świadomości pracownik operatora pocztowego ani tym bardziej Sąd Okręgowy, który wszak dysponował (...), z którego wynikało, że odnośną przesyłkę odebrał M. W.

(1), aczkolwiek bez złożenia podpisu przez odbiorcę. Wprawdzie obrońcy oskarżonego W. obecni na rozprawie przed Sądem Okręgowym nie wnosili o odroczenie rozprawy z uwagi na brak dowodu prawidłowego powiadomienia oskarżonego o jej terminie, jak również nie podnosili faktu jego hospitalizacji - co równie dobrze mogło być elementem przyjętej strategii w procesie (zwłaszcza w kontekście zaledwie sześciodniowej hospitalizacji oskarżonego, niepotwierdzenia przez biegłych psychiatrów i psychologa w wydanej po przeprowadzeniu czterotygodniowej obserwacji sądowo-psychiatrycznej ww. opinii choroby afektywnej dwubiegunowej, jak i innych zakłóceń czynności psychicznych, które wyłączałyby lub ograniczały w stopniu znacznym poczytalność oskarżonego in tempore criminis, jak i in tempore processus, czy wreszcie aresztu poszukiwawczego zastosowanego w równolegle ówcześnie prowadzonej przeciwko M. W.

(1)sprawie pod sygn. akt (...) Sądu Okręgowego w Z. w celu przeprowadzenia badania sądowo–psychiatrycznego - vide: kopia kart 3357-3359 z akt postępowania (...) w Załączniku do sprawy (...)) - jednakże w świetle stanowiska procesowego oskarżonego W., który kwestionował nie tylko prawidłowość doręczenia, ale i fakt, że wiedział o terminie rozprawy w dniu (...) roku – zarówno poprzez swojego obrońcę, jak i osobiście na etapie postępowania odwoławczego, w tym w toku uzupełniających wyjaśnień złożonych przed Sądem Apelacyjnym na rozprawie w dniu (...) roku (k. 3754-3755) – uznać należało, iż brak było dowodów, które twierdzenia te skutecznie podważałyby. Tym samym zarzut obrazy art. 117 § 2 k.p.k. in principio okazał się trafny. Po myśli bowiem wskazanego przepisu: Czynności nie przeprowadza się, jeżeli osoba uprawniona nie stawiła się, a brak dowodu, że została o niej powiadomiona, oraz jeżeli zachodzi uzasadnione przypuszczenie, że niestawiennictwo wynikło z powodu przeszkód żywiołowych lub innych wyjątkowych przyczyn, a także wtedy, gdy osoba ta usprawiedliwiła należycie niestawiennictwo i wnosi o nieprzeprowadzanie czynności bez jej obecności, chyba że ustawa stanowi inaczej. Dodać jednak należy, że podważenie skuteczności zawiadomienia oskarżonego o terminie rozprawy nie stanowi przyczyny odwoławczej, o której mowa w art. 439 § 1 pkt 11 k.p.k. (bezwzględna przyczyna uchylenia orzeczenia), a jest uchybieniem o charakterze procesowym związanym z naruszeniem treści art. 117 § 2, ewentualnie także art. 6 k.p.k. (por. postanowienie SN z 23.08.2017 r., V KK 307/17, LEX nr 2340618). W obowiązującym stanie prawnym udział oskarżonego w rozprawie głównej jest bowiem jego prawem, a nie obowiązkiem, poza wyjątkami wskazanymi w ustawie (art. 374 § 1 k.p.k.). Naturalnie oskarżony ma prawo być obecny przy wszystkich czynnościach postępowania dowodowego (art. 390 § 1 k.p.k.), co stanowi przejaw realizacji zasady prawa do obrony (art. 6 k.p.k.) przez zagwarantowanie oskarżonemu udziału we wszystkich czynnościach postępowania dowodowego, jednakże tego rodzaju uchybienie procesowe dla skuteczności zarzutu odwoławczego wymaga również wykazania możliwego wpływu na treść orzeczenia. W ocenie Sądu Apelacyjnego, pomimo ewidentnego naruszenia przez sąd meriti ww. przepisów postępowania, skarżący i popierający jego apelację pozostali obrońcy oskarżonego W., ciężarowi temu nie podołali. Na wstępie stwierdzić należy, iż zasada prawa do obrony jest zarówno zasadą kodeksową, jak i konstytucyjną (art. 42 ust. 2 Konstytucji R.) oraz konwencyjną (art. 6 ust. 3 EKPC). W doktrynie i orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego oraz orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że prawo do obrony obejmuje dwa wymiary: materialny i formalny. Obrona materialna to możliwość bronienia przez oskarżonego jego interesów osobiście (np. prawo do odmowy składania wyjaśnień, prawo do wglądu w akta i składania wniosków dowodowych, kwestionowania na drodze prawnej wydawanych rozstrzygnięć). Obrona formalna to prawo do korzystania z pomocy obrońcy z wyboru lub z urzędu (por. Cezary Kulesza: Komentarz do art. 6 Kodeksu postępowania karnego. Stan prawny: 2018.08.15; komentarze LEX). W orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka akcentuje się, że prawo do obrony musi mieć wymiar realny, wskazując przykładowo w orzeczeniu z 13.05.1980 r., że „Celem Konwencji nie jest ochrona praw teoretycznych lub iluzorycznych, ale rzeczywistych i skutecznych. Uwaga ta odnosi się szczególnie do praw związanych z obroną, ze względu na ważną rolę prawa do rzetelnego procesu sądowego w demokratycznym państwie (…)” (vide: wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 13 maja 1980 r., (...), LEX nr 80808). Wtóruje temu orzecznictwo Sądu Najwyższego, w którym podkreśla się, iż: „(…) Możliwość prawidłowego korzystania z prawa do obrony zarówno w znaczeniu materialnym, jak i formalnym ma zasadnicze znaczenie z punktu widzenia realizacji postulatu rzetelnego procesu” (vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 2015 r., III KK 309/15, LEX nr 1943849). Przenosząc powyższe rozważania in concreto stwierdzić należy, iż analiza akt sprawy wskazuje, że nie doszło do naruszenia prawa oskarżonego do obrony w stopniu unicestwiającym to prawo w znaczeniu materialnym (oraz formalnym, albowiem te dwa pojęcia wzajemnie się przenikają - tak wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 1997 r., III KKN 168/97, Prok.i Pr.-wkł. 1998/4/7), co dopiero czyniłoby proces jako całość nierzetelnym. Bezspornym jest, że rozprawa przeprowadzona w dniu (...) roku była rozprawą poprzedzającą wydanie wyroku, na której sąd meriti ujawnił szereg dowodów z dokumentów, rozpatrzył wnioski dowodowe stron, uprzedził strony o możliwości zmiany kwalifikacji prawnej zarzuconych czynów, dając im możliwość wnioskowania o uzupełnienie postępowania dowodowego, po czym zamknął przewód sądowy, a po odebraniu głosów stron, udał się na naradę, odraczając ogłoszenie wyroku na okres 7 dni (vide: k. 1568-1575). Niewątpliwie nieuczestniczenie oskarżonego w tym terminie rozprawy pozbawiło go możliwości złożenia ewentualnych uzupełniających wyjaśnień, zgłoszenia potencjalnych wniosków dowodowych czy zabrania głosu w mowach końcowych przed wyrokowaniem w I instancji. Doniosłość tych czynności i korelujących z nimi uprawnień procesowych oskarżonego jest bezsporna, stąd ich pogwałcenie w orzecznictwie sądowym z reguły traktowane jest jako rażące i w sposób oczywisty mające wpływ na treść orzeczenia (por. wyrok SN z 7.05.(...) r. V KK 413/07, LEX nr 388671, wyrok SN z 18.05.(...) r. LEX nr 817548). Jednakże, jak o tym była mowa powyżej, zarzut obrazy przepisów prawa procesowego (error in procedendo), który stanowi względną przyczynę odwoławczą, skutecznie można podnieść tylko wówczas, gdy „mogła mieć wpływ na treść orzeczenia" (art. 438 pkt 2). Konsekwencją takiej regulacji prawnej dla uznania trafności zarzutu obrazy przepisów prawa procesowego jest ciążący na instancji ad quem obowiązek ustalenia zarówno faktu, że miało miejsce określone naruszenie prawa procesowego, jak i okoliczności, że mogło ono mieć wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia. Ustawa wymaga więc, by między uchybieniem procesowym a orzeczeniem zachodził związek przyczynowy, choć nie wymaga, by wpływ ten rzeczywiście zaistniał, wystarczy możliwość jego zaistnienia ( K. Marszał (w:) K. Marszał i in., Proces..., 2012, s. 233). S. stwierdza się w piśmiennictwie, że „wpływ uchybień proceduralnych na wynik postępowania zależy od konkretnego układu procesowego, wskutek czego to samo uchybienie może w pewnych sytuacjach mieć zasadniczy wpływ na treść orzeczenia, a w innych - żaden. Zrozumiałe jest zatem, że każda obraza przepisów postępowania (z wyjątkiem wymienionych w art. 388 - obecnie w art. 439 k.p.k. uwaga SA) wymaga oceny indywidualnej, dokonywanej na tle okoliczności konkretnego wypadku" (por. Z. Doda, A. Gaberle, Kontrola odwoławcza..., s. 112). Analiza okoliczności poddanego osądowi przypadku doprowadziła sąd odwoławczy do wniosku, że naruszenie przez Sąd Okręgowy uprawnień procesowych oskarżonego o charakterze gwarancyjnym nie mogło mieć wpływu na treść zaskarżonego wyroku. Po pierwsze, na rozprawie kończącej postępowanie w I instancji oskarżony był reprezentowany przez dwóch obrońców ustanowionych z wyboru – notabene oskarżony w każdej fazie toczącego się procesu korzystał z profesjonalnej pomocy prawnej świadczonej równocześnie przez co najmniej dwóch obrońców z wyboru. Również w literaturze przyjmuje się, że w sytuacji, gdy oskarżony miał obrońcę, który uczestniczył w rozprawie, wówczas uchybienie dotyczące rozpoznania sprawy pod nieobecność oskarżonego nie zawsze będzie rzutować negatywnie na prawo do obrony w znaczeniu materialnym (por. Świecki D. (red.), Augustyniak B., Eichstaedt K., Kurowski M.: Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz do art. 374, LEX/el., 2020). Naturalnie prawo do obrony formalnej nie pozbawia oskarżonego prawa do osobistego prowadzenia obrony, w tym osobistego udziału w rozprawie, z którego to uprawnienia oskarżony korzystał jednak wybiórczo. O ile bowiem przez pierwsze trzy lata procesu brał on udział w większości terminów rozprawy wyznaczonych w sprawie, o tyle po terminie rozprawy w dniu (...) roku zaniechał dalszego stawiennictwa na rozprawie. Oskarżony wprawdzie skorzystał w postępowaniu przed sądem I instancji z prawa do odmowy wyjaśnień i nie chciał ustosunkować się do wyjaśnień złożonych w postępowaniu przygotowawczym, oświadczając, iż „Będę się do tego ustosunkowywał w późniejszym okresie” (vide: k. 723-724), zauważyć jednak należy, iż możliwość taką uzyskał w postępowaniu odwoławczym. Zestawienie przy tym treści wyjaśnień oskarżonego ujawnionych w postępowaniu rozpoznawczym z treścią jego wyjaśnień złożonych na rozprawie w dniu (...) roku wskazuje, że w zasadzie nie ujawnił on żadnych nowych okoliczności. Wskazać bowiem należy, iż oskarżony de facto nie zakwestionował swojego udziału w uzyskiwaniu dopłat na współdziałające z nim w inkryminowanym procederze osoby (vide: k. 1190 akt (...) i 3754- (...) (...)), a zasadniczo wysokość szkody i sposób jej ustalenia, domagając się jej procesowej weryfikacji przy pomocy dowodu z opinii biegłego, o co w jego imieniu wystąpili ustanowieni przezeń obrońcy – tak w postępowaniu przed sądem meriti, jak i w postępowaniu odwoławczym. Wprawdzie oskarżony stwierdził, iż przed zamknięciem przewodu sądowego w I instancji chciał naprawić szkodę „w jakimkolwiek ujęciu”, ustosunkować się do przeprowadzonych dowodów, kiedy miał notatki i wiedzę z procesu „na świeżo”, jednak został tego pozbawiony przez brak możliwości udziału w rozprawie końcowej. Tezie o zamiarze prowadzenia aktywnej obrony osobiście przeczył jednak selektywny udział oskarżonego w rozprawach a w zasadzie zaniechanie w nich udziału na około rok przed końcem procesu w postępowaniu przed Sądem Okręgowym. Oskarżony był wprawdzie aresztowany ponownie od dnia zatrzymany przez Policję w dniu(...) roku, jednakże sprawa wraz z aktem oskarżenia wpłynęła do sądu (...) roku. Oskarżony miał zatem 5 lat na ewentualne naprawienie szkody, choćby w części, do czasu wyrokowania w I instancji. Oskarżony przed rozprawą odwoławczą miał nadto możliwość ponownego zapoznania się z aktami sprawy i odświeżenia swojej pamięci, mógł więc podjąć rzeczową polemikę z przeprowadzonymi w sprawie dowodami, tym bardziej, że składając uzupełniające wyjaśnienia posiłkował się sporządzonymi wówczas przez siebie notatkami. Na przeszkodzie temu nie stało z pewnością pouczenie oskarżonego na rozprawie odwoławczej przez skład orzekający odnośnie istoty prawa do wyjaśnień oraz składania wniosków i oświadczeń procesowych – nic bowiem nie ograniczało oskarżonego w swobodzie złożonych wyjaśnień. Oskarżony ustosunkował się bowiem do wszystkich kwestii orzeczniczo relewantnych z punktu widzenia jego sytuacji procesowej, w tym istoty kwestii kontrowersyjnych w niniejszym postępowaniu. Nie domagał się nadto przeprowadzenia nowych dowodów poza już zgłoszonymi przez obronę - także w postępowaniu przed sądem I instancji. Dodatkowo własną argumentacją poparł zarzuty apelacji, realizując tym samym w ocenie instancji odwoławczej prawo do obrony w sensie materialnym. W ocenie tej utwierdza okoliczność, że choć istotna część postępowania dowodowego została przeprowadzona w I instancji na rozprawie w dniu (...) roku, tj. pod nieobecność oskarżonego, to gros z tych czynności zostało powtórzonych na rozprawie odwoławczej, a więc w obecności M. W.

(1). I tak sąd odwoławczy przeprowadził dowód z prywatnej ekspertyzy sporządzonej przed dr M. B.

(1)z dnia (...). na okoliczność poprawności obliczeń w piśmie (...) z dnia (...) r., kompletności dokumentacji zgromadzonej w sprawie, prawidłowości obliczeń wypłaconych dotacji oraz kwot stanowiących podstawę zarzutów sformułowanych w akcie oskarżenia, który został bezpodstawnie pominięty przez Sąd Okręgowy jako niedopuszczalny, o czym poniżej; przeprowadził nadto dowody z dokumentów w postaci m.in. odpisów decyzji (...) w sprawie ustalenia kwot nienależnie pobranych płatności co do P. S., J. B., J. M., J. G. wraz z pismem przewodnim i informacją o dokonanych spłatach (k. 2166 – 2245) oraz z informacji (...) w sprawie ustalenia kwot nienależnie pobranych płatności co do T. S. i S. B. łącznie ze zaktualizowaną informacją o dokonanych wpłatach i wyegzekwowanych należnościach oraz odpisami decyzji ustaleniowych i dowodami dokonanych płatności (k. 3718-3744), o co bezskutecznie wnioskowała obrona na rozprawie końcowej przed Sądem Okręgowym. Wprawdzie niemożliwym było przesłuchanie w charakterze świadka autora prywatnej ekspertyzy z uwagi na jego zgon, jednakże celem tego dowodu było wykazanie potrzeby przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego, co stanowiło przedmiot osobnego zarzutu apelującego, jak i reszty skarżących obrońców, a niezależnie od tego wniosków dowodowych zgłoszonych w apelacjach i popartych przez pozostałych obrońców oskarżonego, których Sąd Apelacyjny nie uwzględnił z powodów, o których będzie mowa poniżej. Tym samym uchybienia proceduralne sądu I instancji o charakterze gwarancyjnym zostały de facto konwalidowane. Wprawdzie zgodnie z brzmieniem przepisu art. 452 § 1 k.p.k. w brzmieniu pierwotnym (obowiązującym aż do prawomocnego zakończenia postępowania zgodnie z treścią art. 36 pkt 2 ustawy z dnia (...) r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw - Dz.U. z 2013, poz. 1247) sąd odwoławczy nie może przeprowadzić postępowania dowodowego co do istoty sprawy, jednakże w myśl § 2 cytowanego przepisu sąd odwoławczy może jednak w wyjątkowych wypadkach, uznając potrzebę uzupełnienia przewodu sądowego, przeprowadzić dowód na rozprawie, jeżeli przyczyni się to do przyspieszenia postępowania, a nie jest konieczne przeprowadzenie na nowo przewodu w całości lub w znacznej części. Taka sytuacja bez wątpienia zaistniała w okolicznościach rozpatrywanej sprawy - również przez wzgląd na prawo do rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie oraz konieczność uwzględnienia prawnie chronionych interesów pokrzywdzonego, bez uszczerbku dla zasady prawdy materialnej i uprawnień gwarancyjnych oskarżonego. Nie deprecjonując wagi przeprowadzonych na rozprawie w dniu (...) roku czynności dowodowych, zaakcentować jednak należy, iż zdecydowana większość postępowania dowodowego została przeprowadzona przez Sąd Okręgowy na wcześniejszych etapach rozprawy, kiedy to nie tylko odebrano wyjaśnienia od oskarżonych oraz przesłuchano świadków oskarżenia i obrony (vide: zeznania E. K. i A. K. złożone na rozprawach w dniu (...) roku – k. 931-935 oraz w dniu (...) roku – k. 1043-1047), ale i rozpoznawano wnioski dowodowe stron, w tym obrońców oskarżonego W. o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego w dziedzinie ekonomii na okoliczność ewentualnej szkody (...), wokół której skoncentrowane było w zasadzie całe postępowanie dowodowe przeprowadzone w I jak i II instancji. Zauważyć przy tym trzeba, że wnioski dowodowe obrońców oskarżonego o powołanie biegłego z zakresu analizy ekonomicznej, w szczególności dopłat unijnych, na okoliczność m.in. kwot jakie miały być faktycznie wypłacone jako nienależne poszczególnym beneficjentom z tytułu płatności realizowanych przez (...) oraz hipotetycznej wielkości płatności jaka byłaby należna oskarżonemu M. W.

(1), gdyby wystąpił o dopłaty w odniesieniu do całości gruntów, których niniejsza sprawa dotyczy w imieniu własnym, przy uwzględnieniu najbardziej racjonalnego z ekonomicznego punktu widzenia wariantu płatności w okresie objętym oskarżeniem, zostały złożone na rozprawie w dniu (...) roku (vide: k. 1348), a na kolejnej w dniu (...) roku merytorycznie rozpoznane (vide: k. 1359). Dodatkowa argumentacja prawna jednego z obrońców oskarżonego, mająca przemawiać za ewentualną reasumpcją postanowienia oddalającego ów wniosek, wpłynęła zaś do akt postępowania w dniu (...) roku (vide: k. 1385-1391), przy czym nie stanowiła ona kolejnego wniosku dowodowego, lecz wyrażała stanowisko obrony w kwestii sposobu wyliczenia ewentualnej szkody (vide: k. 1407). Pomimo, iż od momentu oddalenia rzeczonego wniosku dowodowego upłynęło szereg miesięcy, ekspertyzę prywatną M. B.

(1)– sporządzoną jak wynika z jej treści na zlecenie M. W.

(1)w dniu (...) roku (vide: k. 1566) wraz z wnioskiem dowodowym o przeprowadzenie z niej dowodu oraz z przesłuchania jej autora w charakterze świadka, na okoliczność poprawności obliczeń w piśmie (...) z dnia (...) roku, kompletności dokumentacji zgromadzonej w sprawie, prawidłowości obliczeń wypłaconych dotacji oraz kwot stanowiących podstawę zarzutów sformułowanych w akcie oskarżenia, obrona złożyła dopiero na rozprawie w dniu (...) roku (vide: k. 1569-1570). Wprawdzie oskarżony mógł składać wnioski dowodowe osobiście tudzież poprzez ustanowionych w sprawie obrońców aż do momentu zamknięcia przewodu sądowego na rozprawie głównej, jednakże taki sposób postępowania dowodził ekstensywnego korzystania z przysługujących mu uprawnień procesowych, obliczonych na przedłużenie postępowania i takie jego ukształtowanie, aby to od oskarżonego zależało, kiedy nastąpi zakończenie procesu, a dokładnie by nastąpiło to w dogodnym dla niego momencie. Nie sposób wszak pominąć postawy oskarżonego w innych postępowaniach, co zostało szeroko udokumentowane w sprawozdaniu z czynności kontrolnych podjętych przez sędziego wizytatora w sprawach prowadzonych przeciwko M. W.

(1)(vide: k. 2139-2165), czy nawet w niniejszym postępowaniu, w którym oskarżony świadomie manipulował informacjami o stanie zdrowia psychicznego raz zaprzeczając leczeniu psychiatrycznemu, a innym razem wskazując na jego prowadzenie i to już od (...) roku. W tym miejscu podkreślić należy, iż prawo do rzetelnego procesu z art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (EKPC) nie jest prawem bezwarunkowym. Zatem to, co stanowi rzetelny proces, nie może podlegać jednej, niezmiennej regule, lecz musi zależeć od okoliczności konkretnej sprawy. Głównym względem, który Trybunał bierze pod uwagę w świetle art. 6 ust. 1 jest ocena ogólnej rzetelności całego postępowania karnego. Zgodność z wymogami rzetelnego procesu w każdej sprawie musi zostać zbadana z uwzględnieniem przebiegu całego postępowania, a nie na podstawie wyizolowanej analizy jednego konkretnego aspektu lub konkretnego zdarzenia, chociaż nie można wykluczyć, iż dany czynnik może być tak rozstrzygający, iż umożliwia ocenę rzetelności procesu na wcześniejszym etapie postępowania. Dokonując ogólnej oceny postępowania Trybunał będzie brał pod uwagę, w razie potrzeby, minimalne prawa wymienione w art. 6 ust. 3, które egzemplifikują wymogi rzetelnego procesu w odniesieniu do typowych sytuacji procesowych, pojawiających się w sprawach karnych. Mogą być one zatem postrzegane jako konkretne aspekty koncepcji rzetelnego procesu w postępowaniu karnym w art. 6 ust. 1. Jednakże takie prawa minimalne same w sobie nie są celami - ich rzeczywistym celem zawsze jest przyczynianie się do zapewnienia rzetelności postępowania karnego w jego całokształcie (wyrok (...) z (...) I. i inni v. Wielka Brytania, LEX nr 2106805). Reasumując, oceniając całość przeprowadzonego w sprawie postępowania przeciwko oskarżonemu - także w kontekście art. 6 EKPC - nie sposób uznać, że prawo do obrony M. W. doznało takiego uszczerbki, że mogło to mieć wpływ na treść zaskarżonego wyroku, czyniąc poprzedzające jego wydanie postępowanie nierzetelnym. ⚫ obraza art. 391 § 1 k.p.k. polegająca na ujawnieniu wyjaśnień złożonych przez S. M.

(2)i zaniechaniu wzywania świadka, skutkujące błędnym przyjęciem, iż świadkowi nie można było doręczyć wezwania ma rozprawę. Zgodzić należało się z apelującym, że Sąd Okręgowy, ujawniając na rozprawie w dniu (...) roku wyjaśnienia złożonego przez świadka S. M.

(2)z k. 680, 153 – 155 akt sprawy (...) oraz z k. 40-41 akt sprawy (...) (vide: (...)) naruszył brzmienie art. 391 § 1 k.p.k., a dokładnie art. 391 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.k., jednakże nie uprawdopodobnił, że uchybienie to mogło mieć wpływ na treść zaskarżonego wyroku. Przepis art. 391 § 1 k.p.k. wprowadza odstępstwo od zasady bezpośredniości przy przeprowadzaniu dowodu z zeznań świadka, gdyż wskazuje podstawy odczytania (ujawnienia) protokołów złożonych poprzednio przez niego zeznań. Jedna z nich wiąże się z niestawiennictwem świadka na rozprawę. Wtedy sąd zamiast dowodu z zeznań świadka przeprowadza dowód pochodny w postaci protokołu przesłuchania. Sąd może więc odstąpić od bezpośredniego przesłuchania świadka, jeśli zachodzi m.in. niemożność doręczenia mu wezwania. Chodzi tu o taką sytuację, gdy brak możliwości doręczenia ma charakter rzeczywisty i trwały, a nie przemijający. Z reguły jest to związane z nieprzebywaniem świadka pod wskazanym adresem i niemożnością ustalenia aktualnego miejsca jego pobytu. W takiej sytuacji sąd przed zastosowaniem ww. przepisu powinien podjąć czynności zmierzające do ustalenia miejsca przybywania świadka. Dopiero w wypadku ich niepowodzenia zachodzi podstawa odstąpienia od jego bezpośredniego przesłuchania (por. Świecki D. (red.), Augustyniak B., Eichstaedt K., Kurowski M.: Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz aktualizowany do art. 391. LEX/el., 2020). Analiza akt sprawy potwierdziła, że postępowanie Sądu Okręgowego - prowadzące do ustalenia, że świadkowi S. M.

(2)nie można było doręczyć wezwania na rozprawę - oparte zostało na błędnych przesłankach, które doprowadziły go do błędnych wniosków, a tym samym bezpodstawnego ujawniania zeznań świadka. Otóż, jeszcze w dniu (...) roku świadek M., która początkowo miała status współoskarżonej w sprawie, a po wyłączeniu jej sprawy do odrębnego postępowania, świadka odebrała wezwanie na przesłuchanie w trybie wideokonferencji mające się odbyć w dniu (...) roku, pod adresem P., ul. (...) (k. 1091). Jednakże pismem z dnia (...) roku usprawiedliwiała niemożność wzięcia udziału w przesłuchaniu z uwagi na wcześniej opłacony wyjazd rehabilitacyjny z dzieckiem, załączając kopię umowy o świadczenie usług turystycznych. W dokumentach tych jako miejsce zamieszkania świadka figurował już adres: P., ul. (...) (vide: k. 1109, 1110). W tych okolicznościach zlecony przez sąd orzekający wywiad policyjny potwierdził, zgodnie z treścią wskazanych dokumentów, że świadek S. M.

(2)nie zamieszkuje pod adresem P., ul. (...), co skutkowało zwrotem niedoręczonej świadkowie korespondencji w sprawie terminu jego przesłuchania w miejscu zamieszkania (vide: k. 1336, 1337), a w efekcie końcowym uznaniem na rozprawie, że świadkowi nie można było doręczyć wezwania i ujawnieniem protokołów jego wyjaśnień w trybie art. 391 § 1 k.p.k. w zw. z art. 182 § 3 k.p.k. w zw. z art. 394 § 2 k.p.k. (vide: k. 1346). To ewidentne uchybieniem procesowe zostało jednak sanowane przez sąd odwoławczy, który skutecznie wezwał S. M.

(2)na rozprawę. W jej toku świadek - po oświadczeniu, że aktualnie pozostaje w konkubinacie z oskarżonym - została pouczona o przysługującym jej jako osobie najbliższej dla oskarżonego prawie do odmowy zeznań, z czego świadek skorzystała (vide: k. 3755). Oczywistym jest, że świadek, któremu najpierw nie przysługiwało prawo do odmowy zeznań, może uzyskać je na dalszym etapie procesu. Jeśli doszło do tego i świadek – z zachowaniem terminu prekluzyjnego określonego przepisem art. 186 § 1 k.p.k. – oświadczy, że korzysta z prawa do odmowy złożenia zeznań, jego poprzednie zeznania nie mogą służyć za dowód ani być odtworzone. Wobec powyższego poprzednio złożone zeznania (wyjaśnienia) S. M.

(2)nie mogły służyć za dowód ani być odtworzone. Konkluzja ta nie oznaczała jednak tego jak suponuje skarżący, iż samo wprowadzenie przez Sąd Okręgowy do procesu protokołów wyjaśnień ww. z naruszeniem art. 391 k.p.k. mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Z treści pisemnych motywów wyroku wynika bowiem, że sąd orzekający dał wiarę relacjom procesowym S. M.

(2)w bardzo ograniczonym zakresie, a mianowicie odnośnie tego jak świadek i J. J.

(1)byli traktowani przez oskarżonego w czasie gdy świadczyli pracę w (...) (vide str. 46 uzasadnienia SO), które to okoliczności były niesporne i wynikły z całokształtu okoliczności ujawnionych w toku przewodu sądowego, a w tym zostały przyznane przez samego oskarżonego W.. ⚫ obraza prawa karnego materialnego tj. przepisu: art. 46 § 1 k.k. poprzez przyjęcie, iż pokrzywdzonym w sprawie jest Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa Oddział w Z.. Zarzut ten w apelacji skarżącego został w zasadzie jedynie zamarkowany, trudno bowiem uznać za jego uzasadnienie samo twierdzenie, iż „wymieniony podmiot jest tylko i wyłącznie dystrybutorem środków pochodzących z budżetu Wspólnoty Europejskiej, a tym samym nie doszło do pokrzywdzenia (...) Oddział Z.”, bez podania jakiejkolwiek argumentacji, z którą można by podjąć rzeczową polemikę. Niemniej, odczytując intencje skarżącego, uznać należało, iż kwestionował on nie tyle status (...) jako podmiotu uprawnionego do skutecznego złożenia wniosku o orzeczenie obowiązku naprawienia szkody w trybie 46 § 1 k.k., co uznanie tego podmiotu przez Sąd Okręgowy za beneficjenta obowiązku naprawienia szkody. Zarówno bowiem w obecnym stanie prawnym, jak i obowiązującym w czasie popełnienia przypisanego oskarżonemu przestępstwa przesłankami orzeczenia obowiązku naprawienia szkody były i są: skazanie za przestępstwo i wyrządzenie tym przestępstwem szkody. „Do orzeczenia obowiązku naprawienia szkody na podstawie art. 46 § 1 k.k. nie wystarcza skazanie za jakiekolwiek przestępstwo wymienione w tym przepisie, lecz nadto musi to być przestępstwo popełnione na szkodę osoby mającej wobec skazanego roszczenie o naprawienie szkody wynikającej z tego przestępstwa, czyli jest pokrzywdzoną przez przestępstwo, za które sprawca został skazany" (tak wyrok SN z 4.03.2003 r., III KK 127/02, LEX nr 76977). Beneficjentem obowiązku naprawienia szkody może być więc wyłącznie pokrzywdzony, tj. osoba, która doznała szkody. Materialną definicję pokrzywdzonego zawiera art. 49 § 1 k.p.k., wedle treści którego pokrzywdzonym jest osoba fizyczna lub prawna, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. To zaś oznacza, iż naruszone lub zagrożone przestępstwem dobro prawne pokrzywdzonego musi podlegać ochronie przez przepisy prawa karnego materialnego, nie zaś wyłącznie ochronie cywilnoprawnej czy też administracyjnoprawnej (tak A. M., Naprawienie..., s. 104-105). Nie jest pokrzywdzonym w rozumieniu art. 49 § 1 k.p.k. podmiot, którego dobro prawnie chronione zostało zagrożone lub naruszone, gdy pozostaje ono poza zakresem ustawowych znamion zarzuconego sprawcy przestępstwa (uchwała SN z dnia 15 września 1999 r., I KZP 26/99, OSNKW 1999, nr 11-12, poz. 69). W literaturze i orzecznictwie wskazuje się, że w art. 49 § 1 k.p.k. chodzi o indywidualny przedmiot ochrony tj. o dobro prawne, które chroni konkretny przepis prawa materialnego. O przyznaniu danemu podmiotowi statusu pokrzywdzonego decyduje zatem zespół znamion typu czynu zabronionego, z uwzględnieniem konstrukcji zbiegu przepisów, jak również czynów współukaranych uprzednich i następczych, chociażby naruszenie lub zagrożenie dobra prawnego nie wynikało bezpośrednio z opisu czynu i jego kwalifikacji (por. T. Grzegorczyk, Kodeks..., s. 201; por. także Z. Gostyński (w:) J. Bratoszewski, L. Gardocki, Z. Gostyński (red.), S.M. Przyjemski, R.A. Stefański, S. Zabłocki, Kodeks..., t. 1, s. 278 i n.; uchwała połączonych Izb Karnej i Wojskowej z dnia 26 listopada 1976 r., VI KZP 11/75, OSNKW 1977, nr 1, poz. 1; uchwała SN z dnia 15 września 1999 r., I KZP 26/99). Wymóg bezpośredniości naruszenia lub zagrożenia dobra prawnego odróżnia karnoprocesowe pojęcie pokrzywdzonego od cywilnoprawnego pojęcia poszkodowanego, czyli osoby, która doznała szkody (zarówno bezpośredniej, jak i pośredniej) w zakresie swoich dóbr prawnie chronionych na skutek zdarzenia szkodzącego. Bezpośredniość ta występuje wówczas, gdy "pomiędzy czynem zawierającym przedmiotowe znamiona przestępstwa, a naruszeniem lub zagrożeniem dobra danego podmiotu nie ma ogniw pośrednich" (P. Hofmański (w:) P. Hofmański (red.), E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks..., t. 1, (...), s. 283). Czyn sprawcy musi uderzać w dobro prawne pokrzywdzonego lub zagrażać mu wprost, nie zaś za pośrednictwem godzenia w inne dobro. Każdorazowo konieczne jest zbadanie, czyje indywidualne dobro prawne zostało naruszone przez konkretny czyn sprawcy (za Wróbel W. (red.), Zoll A. (red.), Barczak-Oplustil A., Bielski M., Bogdan G., Ćwiąkalski Z., Dąbrowska-Kardas M., Górowski W., Iwański M., Jakubowski M., Jodłowski J., Kardas P., Majewski J., Małecki M., Plich A., Pyrcak-Górowska M., Raglewski J., Szewczyk M., Tarapata S.: Kodeks karny. Część ogólna. Tom I. Część I. Komentarz do art. 46. WK, 2016). Oskarżonemu przypisano popełnienie w warunkach współsprawstwa oszustwa, którego istota sprowadzała się do wyłudzenia dopłat bezpośrednich do rolnictwa pod postacią płatności obszarowych, płatności obszarowych z uzupełniającą płatności obszarową, płatności z tytułu gospodarowania na terenach o niekorzystnych warunkach oraz tzw. płatności rolnośrodowiskowych, a niezależnie od tego środków finansowych wypłaconych w ramach programu „Ułatwienie startu młodym rolnikom”, za pomocą wprowadzenia w błąd pracowników (...) odnośnie uprawnień do ich otrzymania poprzez złożenie poświadczających nieprawdę dokumentów i nierzetelnych oświadczeń, z których wynikało, że formalni wnioskodawcy faktycznie użytkują rolniczo grunty objęte wnioskami, co nie odpowiadało prawdzie i w rezultacie doprowadziło ww. Agencję do niekorzystnego rozporządzenia mieniem poprzez wypłatę nienależnych dopłat, czyli przestępstwa kwalifikowanego m.in. z art. 286 § 1 k.k. Indywidualnym przedmiotem ochrony przestępstwa oszustwa jest "mienie" - używane w znamionach tego przestępstwa jako synonim majątku, a więc całokształtu sytuacji majątkowej danego podmiotu, obejmującej wszelkie prawa, zarówno rzeczowe, jak i obligacyjne (por. postanowienie SN z dnia 15 czerwca (...) r., I KZP 13/07). Składniki majątku to wszystkie poszczególne prawa majątkowe, które przysługują danemu podmiotowi. W szczególności są to prawa rzeczowe (własność i ograniczone prawa rzeczowe), wierzytelności, prawa spadkowe, a także prawa na dobrach niematerialnych (prawa autorskie, wynalazcze, prawa dotyczące wzorów zdobniczych i znaków towarowych, prawa do firmy i nazwy przedsiębiorstwa, tzw. prawa do klienteli, tajemnic przedsiębiorstwa itp.), pod warunkiem że mają charakter praw majątkowych (zob. szerzej S. Grzybowski (w:) System Prawa Cywilnego..., t. 1, 1974, s. 223 i n.). Termin „mienie” odnosi się wprost do kolejnego znamienia przedmiotowego oszustwa jakim jest rozporządzenie. Pojęcie rozporządzenia mieniem trzeba rozumieć na gruncie art. 286 § 1 k.k. autonomicznie jako obejmujące czynności o skutkach rzeczowych jak i obligacyjnych, a także czynności nieuregulowane przez przepisy prawa cywilnego, lecz określone w innych dziedzinach prawa. Będą to więc wszelkie czynności prowadzące do zmiany stanu majątkowego, w szczególności zmiany we władaniu mieniem, w tym czynności faktyczne w postaci przeniesienia posiadania (por. O. Górniok, D. Pleńska (w:) System Prawa Karnego..., t. 4, s. 419; J. Bednarzak, Przestępstwo oszustwa..., s. 70-74; E. Pływaczewski (w:) Prawo karne. Zagadnienia teorii i praktyki..., 1986, s. 389; T. Oczkowski, Oszustwo jako przestępstwo..., s. 61 i n.; W. Cieślak, Rozporządzenie mieniem..., s. 53). Przedstawione wyżej rozważania dotyczące interpretacji pojęcia „rozporządzenia” oraz „mienia” łącznie charakteryzują skutek zachowania przestępnego kwalifikowanego jako oszustwo z art. 286 § 1 k.k. pod postacią "niekorzystnego rozporządzenia mieniem". W doktrynie i orzecznictwie dominuje szerokie ujęcie znamienia "niekorzystnego rozporządzenie mieniem", które odnosi się do takiej zmiany sytuacyjnej dotyczącej majątku stanowiącego przedmiot rozporządzenia, która polega na pogorszeniu sytuacji majątkowej uprawnionego, objawiającej się co najmniej stworzeniem określonego rodzaju ryzyka wystąpienia negatywnych konsekwencji majątkowych w postaci powstania rzeczywistego uszczerbku lub nieuzyskania spodziewanych korzyści. N. nie oznacza bowiem ani konieczności wyrządzenia rzeczywistej szkody, ani też jej niepowetowalności. Niekorzystne rozporządzenie mieniem to pojęcie szersze od terminów "szkoda" i "strata" (por. wyrok SA w Łodzi z dnia 29 stycznia 2001 r., II AKa 74/01, Prok. i Pr.-wkł. 2002, nr 10, poz. 16; postanowienie SN z dnia 15 czerwca (...) r., I KZP 13/07). Taka konstrukcja art. 286 § 1 k.k. przesądza, iż w każdym przypadku sąd zobowiązany jest do precyzyjnego ustalenia, na czym polegało niekorzystne rozporządzenie mieniem, tj. ustalenia, czy miało ono postać pogorszenia sytuacji majątkowej pokrzywdzonego niepowiązanego z powstaniem szkody majątkowej, czy też polegało na wyrządzeniu takiej szkody w wyniku rozporządzenia mieniem. Ustalenie tej okoliczności ma zasadnicze znaczenie, m.in. dlatego, że determinuje możliwości orzeczenia obowiązku naprawienia szkody, który możliwy jest jedynie w sytuacji, gdy niekorzystne rozporządzenie mieniem polega na wyrządzeniu szkody majątkowej w jednej z relewantnych także na gruncie prawa karnego postaci, tj. damnum emergens lub lucrum cessans. Przenosząc powyższe rozważania na grunt poddanego osądowi przypadku, stwierdzić należy, iż wbrew twierdzeniom apelującego w pełni zasadnie Sąd Okręgowy uznał (...) za pokrzywdzonego przypisanym oskarżonemu przestępstwem oszustwa, albowiem to oskarżony we współdziałaniu z innymi osobami doprowadził ww. Agencją do niekorzystnego rozporządzenia mieniem pod postacią konkretnego uszczerbku majątkowego, działając w sposób opisany w art. 286 § 1 k.k. Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z siedzibą w W. ma status państwowej osoby prawnej powołanej ustawą z dnia 29 grudnia 1993 r. o utworzeniu Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w celu wspierania rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich. Obecnie działa na podstawie ustawy z dnia (...) r. o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (Dz.U. z 2019 r. poz. 1505 – t.j.). Agencja prowadzi samodzielną gospodarkę finansową. Przychodami Agencji są m.in. środki budżetowe określone corocznie w ustawie budżetowej w formie dotacji podmiotowych i dotacji celowych (art. 21 ww. ustawy, aczkolwiek środki pochodzące z funduszy Unii Europejskiej są gromadzone, wydatkowane i ewidencjonowane w sposób określony w odrębnych przepisach i umowach międzynarodowych zgodnie z rozporządzeniem Ministra Finansów z dnia 28 stycznia (...) r. w sprawie szczegółowych zasad gospodarki finansowej Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa). Agencja (...) została wyznaczona przez R. Rzeczpospolitej Polskiej do pełnienia roli akredytowanej agencji płatniczej i jako taka zajmuje się wdrażaniem instrumentów współfinansowanych z budżetu Unii Europejskiej oraz udziela pomocy ze środków krajowych. Agencja, jako wykonawca polityki rolnej, ściśle współpracuje z Ministerstwem Rolnictwa i Rozwoju Wsi, podlegając jednocześnie nadzorowi Ministerstwa Finansów w zakresie gospodarowania środkami publicznymi. Do jej zadań należy wypłacanie środków uczestnikom poszczególnych mechanizmów Wspólnej Polityki Rolnej ( (...)) i krajowej, wydawanie indywidualnych decyzji adresowanych do beneficjentów mechanizmów zarządzanych przez (...) lub prowadzenie działań kontrolnych w zakresie ustalania uprawnień do wypłacanych środków. (...) zarządza więc i systemem dopłat bezpośrednich w Polsce - na Agencji spoczywa ogólna odpowiedzialność w tym zakresie, a w tym dokonywanie płatności na rzecz beneficjentów, kontrola legalności i prawidłowości transakcji ( (...) W świetle powyższego nie sposób uznać, że środki wypłacane przez (...) beneficjentom (...) a finansowane ze źródeł unijnych, nie stanowią mienia Agencji, w tym sensie, iż nie przysługują jej żadne uprawnienia o charakterze majątkowym, skoro to Agencja faktycznie nimi włada, tj. przyznaje je i wypłaca, kontroluje prawidłowość ich wykorzystania oraz ustala kwoty nienależnie lub nadmiernie pobranych środków oraz dochodzi ich zwrotu w imieniu własnym, oczywiście zgodnie z zakresem zadań i posiadanych umocowań określonych w ustawodawstwie krajowym i unijnym. Potwierdzeniem powyższego jest art. 6b. obowiązującej ustawy o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, wedle którego „Agencja wykonuje zadania i czynności państwa członkowskiego, właściwego organu państwa członkowskiego lub agencji interwencyjnej w zakresie określonym przepisami rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr (...) z dnia(...) r. ustanawiającego wspólną organizację rynków produktów rolnych oraz uchylającego rozporządzenia Rady (EWG) nr 922/72, (EWG) nr 234/79, (WE) nr 1037/2001 i (WE) nr 1234/(...) (Dz. Urz. UE L 347 z 20.12.2013, str. 671, z późn. zm.), przepisami Unii Europejskiej wydanymi w trybie tego rozporządzenia oraz innymi przepisami Unii Europejskiej dotyczącymi rynków rolnych w ramach Wspólnej Polityki Rolnej, chyba że ustawa lub przepisy odrębne stanowią inaczej”. Zresztą środki wypłacane przez (...) w formie dopłat bezpośrednich czy innych instrumentów finansowych w ramach (...) pochodzą także z budżetu Państwa. I tak wszystkie uzupełniające płatności obszarowe finansowane są ze środków krajowych. Potwierdza to treść decyzji zwrotowych wydanych w niniejszej sprawie (vide: decyzja (...) w N. S. o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego względem T. S.

(1)z dnia (...) r., w której wprost stwierdza się, iż: „wypłacone nienależne środki publiczne z tytułu jednolitej płatności obszarowej pochodzą z (...) Funduszu Rolniczego (...), a z tytułu uzupełniającej płatności obszarowej do powierzchni grupy upraw podstawowych ze środków krajowych, przeznaczonych na współfinansowanie wydatków realizowanych z funduszu Unii Europejskiej” - k. 3721 akt (...)). Zatem wyłudzenie przez oskarżonego dopłat bezpośrednich oraz środków wypłaconych z tytułu „Ułatwienia startu młodym rolnikom” w ramach (...) umniejszało stan posiadanych przez (...) środków finansowych - niezależnie od źródeł ich finansowania - a nadto generowało dodatkowe koszty z tytułu konieczności ich dochodzenia (przynajmniej w części przypadków) jako nienależnie wypłaconych, co powodowało, że dokonane rozporządzenie tymi środkami przez (...) było dlań niekorzystne i skutkowało szkodą majątkową pod postacią straty jako sumy nienależnie wypłaconych współdziałającym z oskarżonymi osobom środków. W tym stanie rzeczy w pełni zasadnie Sąd Okręgowy uznał (...) jako taką za pokrzywdzonego przypisanym oskarżonemu przestępstwem. Zauważyć jednak należy, iż struktura (...) jest trzypoziomowa i tworzą ją - Centrala, 16 Oddziałów Regionalnych oraz 314 Biur Powiatowych. Oddziały (...) stanowią m.in. (...) Odział (...) w P. oraz (...) Odział (...) w Z.. W ramach pierwszego działa Biuro Powiatowe (...) w P., zaś w ramach tego drugiego Biuro Powiatowe (...) w N. S.. W świetle ustawy o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa jej Oddziały (...) czy Biura Powiatowe nie mają odrębnej osobowości prawnej a tylko Agencja jako taka. Zatem i ona jest w istocie pokrzywdzoną a nie jej jednostki strukturalne pomimo, że te zajmowały się przyznawaniem i wypłatą wyłudzonych w sprawie dopłat bezpośrednich i innych środków wypłaconych w ramach (...). Z tych względów (...) Odział (...) w Z., a dokładnie jego pełnomocnika należało uznać jedynie za reprezentanta wykonującego w niniejszym postępowaniu prawa pokrzywdzonego, czyli (...) w W., której Prezes umocował rad. pr. P. S.

(3)- reprezentującego (...) Oddział (...) w Z. - do działania w imieniu i na rzecz ww. Agencji (vide: k. 3267 akt (...)), czemu sąd odwoławczy dał wyraz zmieniając w taki sposób zaskarżony wyrok, by jednoznacznym było, że to (...) w W. jest pokrzywdzonym przypisanym oskarżonemu przestępstwem oraz beneficjentem orzeczonego obowiązku naprawienia szkody. ⚫ obraza art. 4 k.k. poprzez jego niezastosowanie i niewskazanie, jakie przepisy obowiązujące w czasie, sąd I Instancji przyjął w wyroku. I ten zarzut miał charakter niejako „blankietowy”, albowiem skarżący w ogóle go nie rozwinął, ograniczając całą argumentację do podania, że sąd I instancji pouczył strony o możliwości zastosowania art. 4 k.k. na rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku. Tymczasem obraza prawa materialnego (error iuris) polegać może na błędnej wykładni przepisu, zastosowaniu nieodpowiedniego przepisu lub zastosowaniu go w niewłaściwy sposób, zastosowaniu danego przepisu, mimo zakazu określonego rozstrzygania lub niezastosowaniu normy, której stosowanie było obowiązkowe. Skarżący nawet nie usiłował wskazać, która z konkurencyjnych ustaw byłaby dla oskarżonego ewentualnie względniejsza. Właściwie odczytując intencje autora apelacji, stwierdzić należy, iż pozostawał on w niepewności co do tego na jakim stanie prawnym Sąd Okręgowy wydał zaskarżony wyrok, tj. czy zastosował ustawę obowiązującą w czasie orzekania, czy w czasie popełnienia przypisanego oskarżonemu czynu tudzież ustawę pośrednią, obowiązującą w okresie pomiędzy datą czynu a chwilą orzekania w I instancji. Zgodnie z treścią art. 4 § 1 k.k., jeżeli w czasie orzekania obowiązuje ustawa inna niż w czasie popełnienia przestępstwa, stosuje się ustawę nową, jednakże należy stosować ustawę obowiązującą poprzednio, jeżeli jest względniejsza dla sprawcy. Z powyższego wynika zasada stosowania ustawy nowej, a więc obowiązującej w czasie orzekania, tj. w chwili wydawania decyzji procesowej (por. wyrok SN z dnia (...) (...) r., V KK 414/04, Prok. i Pr.-wkł. 2005, nr 12, poz. 2). Wydając wyrok na podstawie ustawy nowej, sąd nie musi w podstawie skazania podawać przepisu art. 4 § 1 k.k. Ustawa nowa jest bowiem prawem obowiązującym w czasie orzekania i nie wymaga wskazywania szczególnego przepisu jako podstawy jej stosowania. W razie więc zastosowania ustawy, która nie obowiązuje już w chwili orzekania, konieczne jest powołanie w podstawie rozstrzygnięcia przepisu art. 4 § 1 k.k., jest on bowiem podstawą stosowania uregulowań, które już nie obowiązują. W przypadku wyroku skazującego przepis ten należy powołać zarówno w podstawie skazania, jak i w podstawie wymiaru kary. Ponieważ Sąd Okręgowy nie wskazał w podstawie zaskarżonego rozstrzygnięcia art. 4 § 1 k.k., oczywistym pozostaje konstatacja, że wydał wyrok na bazie stanu prawnego obowiązującego w chwili orzekania. We wniosku tym utwierdza treść rozstrzygnięć odnoszących się do współoskarżonych - w szczególności J. B.

(1)i K. P.

(1), gdzie jako podstawę orzeczenia o warunkowym zawieszeniu wykonania kary wskazano przepisy obowiązujące w chwili orzekania (vide: punkty IV i VII wyroku). O słuszności powyższego wnioskowania przekonuje także apelacja innego obrońcy oskarżonego adw. M. G. oraz stanowisko procesowego popierających ją aktualnych obrońców oskarżonego, odwołujących się do treści art. 46 § 1 k.k. w brzmieniu obowiązującym od 1 lipca 2015 roku. Nie budziło zatem wątpliwości, wbrew zapatrywaniom skarżącego, jaką ustawę Sąd Okręgowy zastosował, wydając kontestowany wyrok - tyle, że stanowiska swojego w tym zakresie nie uzasadnił, tj. nie wykazał, dlaczego ustawodawstwo poprzednio obowiązujące nie znalazło zastosowania wobec oskarżonego W., choć bez wątpienia miał w polu widzenia treść art. 4 § 1 k.k., skoro uprzedził o możliwości tego zastosowania w toku przewodu sądowego. Nie uczynił tego także autor skargi, co czyniło podniesiony przezeń zarzut li tylko polemicznym. Powyższe nie oznaczało jednak, że Sąd Okręgowy postąpił zasadnie stosując ustawę obowiązującą w chwili orzekania w I instancji. Ostatecznie Sąd Apelacyjny uznał bowiem za względniejszy dla oskarżonego stan prawny obowiązujący w chwili popełnienia czynu, uczynił to jednak z urzędu również względem współoskarżonych z powodów, o których będzie mowa poniżej. W tym miejscu wskazać jedynie należy, iż pojęcie orzekania jest szersze od pojęcia wyrokowania, zatem na gruncie przepisu art. 4 § 1 k.k. chodzi o nową ustawę obowiązującą podczas wydawania wyroku zarówno w I instancji, jak i II instancji. ⚫ obraza art. 393 § 3 k.p.k. polegająca na odmowie ujawnienia i zaliczenia w poczet materiału dowodowego ekspertyzy sporządzonej przez dra M. B.

(1)z dnia (...) r. – zarzut wspólny dla apelacji adw. W. M. i adw. M. G. oraz związany z nim zarzut obrazy art. 167 k.p.k. w zw. z art. 193 § 1 k.p.k., poprzez oddalenie na tej podstawie wniosku o przesłuchanie w charakterze świadka dra M. B.

(1)(pośrednio także w apelacji adw. K. J.). Zgodzić należało się z apelującymi, że Sąd Okręgowy z obrazą art. 393 § 3 k.p.k. odmówił ujawnienia i zaliczenia w poczet materiału dowodowego dowodu z ekspertyzy prywatnej sporządzonej przez dra M. B.

(1)z dnia (...) r. (vide: k. 1566 akt (...)), wyrażając to słowami Przewodniczącej składu orzekającego w ten sposób, że: „(…) przedłożona w dniu dzisiejszym ekspertyza jest dokumentem prywatnym sporządzonym w postępowaniu karnym a więc na podstawie art. 393 § 3 k.p.k. nie może zostać ujawniona i zaliczona w poczet materiału dowodowego jako dokument, nie spełnią również cech opinii biegłego. Ekspertyza zostanie załączona do akt sprawy w charakterze pisma zawierającego stanowisko strony” (vide: k. 1570-1571). Sąd odwoławczy podzielił stanowisko skarżących, iż znowelizowane od dnia 1 lipca 2015 roku brzmienie art. 393 § 3 k.p.k. uprawniało do odczytania na rozprawie wszelkich dokumentów prywatnych powstałych poza postępowaniem karnym. W przepisie tym wymieniono przykładowo takie dokumenty, jak: oświadczenia, publikacje, listy i notatki. Będą to dokumenty prywatne powstałe na zlecenie strony lub sporządzone przez stronę dla celów tego postępowania. Artykuł 393 § 3 dopuszcza wprowadzenie do postępowania karnego dokumentów prywatnych będących dowodami z przeznaczenia, tzn. wytworzonymi wyłącznie na potrzeby procesu. W ten sposób ustawodawca rozszerzył możliwość wykorzystania w procesie karnym dokumentów prywatnych jako dowodów, które powstały w wyniku tzw. pryw