Sygn. akt IA Ca 327/22 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 22 grudnia 2022 r. Sąd Apelacyjny w Poznaniu I Wydział Cywilny i Własności Intelektualnej w składzie: Przewodniczący: Sędzia Krzys

§ 2k.c.

stanowiący, że jeżeli szkoda została wyrządzona przez wydanie prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji, jej naprawienia można żądać po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu ich niezgodności z prawem, chyba że przepisy odrębne stanowią inaczej. Odnosi się to również do wypadku, gdy prawomocne orzeczenie lub ostateczna decyzja zostały wydane na podstawie aktu normatywnego niezgodnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą. Na podstawie zaś art. 424 1b k.p.c. można domagać się odszkodowania z tytułu szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem od którego skarga nie przysługuje, chyba że strona nie skorzystała z przysługujących jej środków prawnych. Ciężar wykazania wszystkich przesłanek warunkujących odpowiedzialność odszkodowawczą na podstawie powołanych przepisów spoczywa na powodzie zgodnie z regułą dowodową określoną w art. 6 k.c. Sąd Okręgowy stwierdził, że analiza przepisów art. 417 § 1 k.c. i art. 424 1b k.p.c. prowadzi do wniosku, że przepisy te warunkują powstanie roszczenia odszkodowawczego (i możliwość jego dochodzenia wprost) od wydania i uprawomocnienia się wyroku niezgodnego z prawem. Sąd Okręgowy dokonał następnie analizy pojęcia niezgodności z prawem z konstytucyjnego punktu widzenia (zwłaszcza art. 77 ust. 1 Konstytucji RP), wskazując, że oznacza ono zaprzeczenie postępowania organu władzy publicznej uwzględniającego nakaz albo zakaz wynikający z normy prawnej. Niezgodność ta musi być przy tym rozumiana ściśle – czyli zgodnie z konstytucyjnym zbiorem źródeł prawa (art. 87 – 94 Konstytucji RP). Ogranicza się zatem jedynie do norm wynikających z ustanowionych aktów prawnych (bez zasad współżycia społecznego czy dobrych obyczajów). Konkludując Sąd Okręgowy stwierdził, że w sytuacji istnienia normy kompetencyjnej organu władzy publicznej, która to połączona jest z wolnością wykonania określonej czynności konwencjonalnej, jakiekolwiek zachowanie się tegoż organu pozostające w graniach przyznanej wolności (a zatem nieobjęte jakimkolwiek nakazem albo zakazem) nie jest zachowaniem bezprawnym (niezgodnym z prawem). Dalej Sąd Okręgowy wskazał, że rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. (Dz. U. 2018, poz. 265) reguluje dwie sytuacje przyznawania kosztów zastępstwa procesowego. Pierwsza uregulowana w § 15 dotyczy sytuacji zasądzenia kosztów zastępstwa procesowego w sytuacji braku oświadczenia o wysokości takich kosztów złożonego przez stronę. Z kolei § 16 Rozporządzenia reguluje sytuację kiedy zostało złożone oświadczenie o wysokości poniesionych kosztów zastępstwa procesowego. Zgodnie z brzmieniem § 16 wniosek o zasądzenie kosztów zastępstwa prawnego może zawierać oświadczenie o wysokości kosztów obciążających stronę z tytułu wynagrodzenia radcy prawnego. W braku takiego oświadczenia, opłatę ustala się w wysokości odpowiadającej stawce minimalnej, chyba że okoliczności określone w § 15 ust. 3 przemawiają za innym jej ustaleniem. Zdaniem Sądu Okręgowego § 16 nie stanowi lex specialis w stosunku do § 15 i nie wyłącza jego stosowania. Świadczy o tym literalne brzmienie obu przepisów. Oba przepisy dotyczą przypadków zastosowania przez Sąd wyższej niż minimalna stawki wynagrodzenia radcy prawnego i co do obu tych przepisów zgodnie z dyspozycją art. 233 § 1 k.p.c. winny być stosowane te same kryteria ściśle określone w § 15 ust.

1. Sąd Okręgowy zgodził się ze stanowiskiem pozwanego, iż interpretacje przepisów przedstawiona przez powoda prowadziłaby do sytuacji, kiedy bez względu na nakład pracy pełnomocnika, wynagrodzenie zasądzone od strony przeciwnej należne byłoby w wysokości określonej w umowie zawartej pomiędzy stroną, a takim pełnomocnikiem bez możliwości modyfikacji tej wysokości przez Sądy, co w sposób oczywisty pogarszałoby sytuacje strony zobowiązanej do zwrotu kosztów stronie przeciwnej, jednocześnie czyniąc wprowadzone przez ustawodawcę ograniczenia tych kosztów iluzorycznymi. Zauważyć przy tym należy, że § 15 ust. 3 zawiera elementy składające się na normę kompetencyjną. Przy czym norma ta jest połączona z nakazem („ustala się”) zasądzenia kosztów zastępstwa w wysokości wyższej niż minimalna, lecz nie większej niż sześciokrotność, w ściśle określonych tam wypadkach (wymienionych także w części faktycznej uzasadnienia). Wystarczające do powstania normy kompetencyjnej jest przy tym ziszczenie się choć jednego ze zdarzeń o których mowa w pkt. 1 – 4 § 15 ust. 3 rozporządzenia. W rozpoznawanej sprawie, jak ustalił Sąd Okręgowy w Gdańsku, a następnie Sąd Apelacyjny w Gdańsku, w sprawie o sygn. XV C 107/19 nie wystąpiła żadna okoliczność aktualizująca ww. normę kompetencyjną. Analiza akt sprawy Sądu Okręgowego w Gdańsku w sprawie o sygn. akt XV C 107/19 prowadzi przy tym do wniosku, że nie ma możliwości postawienia innego twierdzenia, jak to które sformułowały sądy apelacji gdańskiej. Kluczowe przy tym jest, że twierdzenie to nie jest efektem oceny czy wnioskowania, a jedynie prawdziwego opisu stanu faktycznego, a tym samym dotyczy okoliczności obiektywnych. Bezsporne wszak jest, że w sprawa XV C 107/19 nie była skomplikowana (zawierała jedynie roszczenie o odsetki od zapłaconego świadczenia, które to nota bene zostało uwzględnione), odbył się zaledwie jeden termin rozprawy, zaś pełnomocnik powoda złożył cztery krótkie pisma procesowe, w tym jedno o merytorycznym charakterze. Również wartość przedmiotu sporu była stosunkowo niska, a materiał sprawy niezbyt obszerny (niecałe II tomy). Nie budzi wątpliwości Sądu Okręgowego, że nakład pracy pełnomocnika powoda nie był w ww. sprawie ponadprzeciętny. Konkludując Sąd I instancji wskazał, że § 16 ww. rozporządzenia wprowadza jedynie możliwość złożenia oświadczenia o kosztach zastępstwa obciążających stronę wraz z wnioskiem o przyznanie tych kosztów. Złożenie takiego oświadczenia jest niejako alternatywą dla ustalenia wynagrodzenia pełnomocnika w sposób opisany w § 15 ust. 3 aktu wykonawczego. Oznacza to, że pełnomocnik może żądać przyznania podwyższonego wynagrodzenia bądź to na podstawie oświadczenia (§ 16 zd. 1), bądź to na podstawie § 15 ust.
2. Przy czym to okoliczności o których mowa w § 15 ust. 3 rozporządzenia stanowią podstawę od przyznania stronie podwyższonych kosztów zastępstwa (również na podstawie oświadczenia). W tym stanie rzeczy nie doszło do powstania po stronie Sądów orzekających w sprawie o sygn. akt. XV C 107/19 (Sądu I i II instancji) obowiązku przyznania pełnomocnikowi powoda podwyższonego wynagrodzenia, a zatem nie może być mowy o działaniu tego organu sprzecznym z normą postępowania (niezgodnym z prawem) gdyż nie istniał nakaz takowego zachowania się. W konsekwencji, nie została spełniona pierwsza z przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej z art. 417 § 1 k.c. tj. niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej, co czyniło zbytecznym rozważania w przedmiocie pozostałych przesłanek. W konsekwencji Sąd Okręgowy oddalił powództwo w całości. Sąd Okręgowy orzekł o kosztach postępowania na podstawie art. 98 § 1 k.p.c. i art. 98 1 § 1 k.p.c. oraz art. 99 k.p.c. w zw. z § 2 pkt. 1 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie. Apelację od powyższego wyroku złożył powód, w całości, zarzucając:
3. Naruszenie art. 227 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie;
4. Naruszenie art. 92 Konstytucji RP poprzez jego nieprawidłowe zastosowanie;
5. Naruszenie § 16 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych z dnia 22 października 2015 r. poprzez jego niezastosowanie;
6. Naruszenie art. 4 1 k.p.c. oraz art. 5 k.c. w zw. z § 16 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych z dnia 22 października 2015r. poprzez ich pominięcie. W oparciu o wyżej sprecyzowane zarzuty powód wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia poprzez zasądzenie zgodnie z żądaniem pozwu, względnie uchylenie zapadłego rozstrzygnięcia i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia, a także obciążenie strony pozwanej kosztami postępowania w tym kosztami zastępstwa według norm przepisanych. W odpowiedzi na apelację pozwany wniósł o jej oddalenie i zasądzenie od powoda na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym wg norm przepisanych. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja jest bezzasadna. Sąd Okręgowy na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne oraz trafnie określił ich prawne konsekwencje. Powyższe ustalenia i ich prawną ocenę Sąd Apelacyjny w pełni podziela i przyjmuje jako własne, uznając zarzuty apelacji za pozbawione uzasadnionych racji. W niniejszej sprawie Sąd Apelacyjny - opierając się na całokształcie materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie - uznał, że Sąd Okręgowy w sposób prawidłowy ustalił stan faktyczny i ocenił zgromadzony materiał dowodowy. Wobec tego Sąd Apelacyjny ustalenia te w pełni podziela i uznaje, że ocena materiału dowodowego odpowiada warunkom ustanowionym przez prawo procesowe oraz odzwierciedla - przy zastosowaniu wymagań przewidzianych w art. 233 § 1 k.p.c. - tok rozumowania sądu orzekającego. Na wstępie wskazać należy, że podstawą prawną powództwa były przepisy art. 417

§ 2

k.c., niezbędnego do dochodzenia odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa w odrębnym postępowaniu. W odniesieniu do prawomocnych orzeczeń, od których skarga nie przysługuje, odszkodowania z tytułu szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem można domagać się bez uprzedniego stwierdzenia niezgodności orzeczenia z prawem w postępowaniu ze skargi, chyba że strona nie skorzystała z przysługujących jej środków prawnych (art. 424 1b k.p.c.). Sąd Apelacyjny podzielając zaprezentowane wyżej stanowisko Sądu Najwyższego wskazuje zatem, że orzeczenie niezgodne z prawem to orzeczenie niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami albo wydane w wyniku szczególnie rażąco błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa, które jest oczywiste i nie wymaga głębszej analizy prawnej. Odnosząc się do argumentacji apelującego, wskazać należy, że zasadniczy zarzut powoda zawarty w apelacji związany był z naruszeniem § 16 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych poprzez jego niezastosowanie, w sytuacji, gdy zdaniem powoda koszty zastępstwa procesowego powinny być przyznane w wysokości wynikającej z przedłożonego oświadczenia o wysokości kosztów obciążających stronę. Podstawą ustalenia wysokości opłaty za czynności radców prawnych jest rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych, w którym wprost wskazano, że określa ono stawki minimalne i wysokość opłat za czynności radców prawnych przed organami wymiaru sprawiedliwości (§1). Stawki minimalne wskazane zostały w § 2, zaś wysokość opłat, które stanowią podstawę zasądzenia kosztów zastępstwa prawnego i kosztów określa § 15, gdzie wskazano, że opłaty stanowiące podstawę zasądzania kosztów zastępstwa prawnego ustala się z uwzględnieniem stawek minimalnych określonych w rozdziałach 2-4 (ust.1); opłatę w sprawach niewymagających przeprowadzenia rozprawy ustala się w wysokości równej stawce minimalnej (ust. 2), zaś zgodnie z ust. 3 opłatę w sprawach wymagających przeprowadzenia rozprawy ustala się w wysokości przewyższającej stawkę minimalną, która nie może przekroczyć sześciokrotności tej stawki, ani wartości przedmiotu sprawy, jeśli uzasadnia to: 1) niezbędny nakład pracy radcy prawnego, w szczególności poświęcony czas na przygotowanie się do prowadzenia sprawy, liczba stawiennictw w sądzie, w tym na rozprawach i posiedzeniach, czynności podjęte w sprawie, w tym czynności podjęte w celu polubownego rozwiązania sporu, również przed wniesieniem pozwu; 2) wartość przedmiotu sprawy; 3) wkład pracy radcy prawnego w przyczynienie się do wyjaśnienia okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, jak również do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia istotnych zagadnień prawnych budzących wątpliwości w orzecznictwie i doktrynie; 4) rodzaj i zawiłość sprawy, w szczególności tryb i czas prowadzenia sprawy, obszerność zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego lub biegłych sądowych, dowodu z zeznań świadków, dowodu z dokumentów, o znacznym stopniu skomplikowania i obszerności. Przepis § 16 ww. rozporządzenia stanowi, że wniosek o zasądzenie kosztów zastępstwa prawnego może zawierać oświadczenie o wysokości kosztów obciążających stronę z tytułu wynagrodzenia radcy prawnego. W braku takiego oświadczenia, opłatę ustala się w wysokości odpowiadającej stawce minimalnej, chyba że okoliczności określone w § 15 ust. 3 przemawiają za innym jej ustaleniem. Przepis § 16 ww. rozporządzenia przewiduje zatem w zdaniu pierwszym, iż wniosek o zasądzenie kosztów zastępstwa prawnego może zawierać oświadczenie o wysokości kosztów obciążających stronę z tytułu wynagrodzenia radcy prawnego. Wymaga jednak jednoczesnego uwypuklenia, że zdanie drugie przepisu § 16 ww. rozporządzenia rozumieć należy w ten sposób, iż sąd może określić wysokość kosztów zastępstwa prawnego powyżej stawki minimalnej wtedy, gdy strona złoży wniosek o przyznanie jej zwrotu kosztów procesu w wyższej wysokości, a także uwzględniających wynagrodzenie pełnomocnika obliczone jako wielokrotność stawki minimalnej. A zatem w przypadku pozytywnego żądania strony o podwyższenie opłaty radcowskiej sąd może badać, czy „okoliczności określone w § 15 ust. 3 przemawiają za innym jej ustaleniem”. Sąd nie jest natomiast władny z własnej inicjatywy ustalić wysokości wynagrodzenia pełnomocnika na poziomie przekraczającym wartość jednokrotnej stawki minimalnej w przypadku braku wniosku bądź zażądania zasądzenia zwrotu kosztów zastępstwa prawnego „w wysokości według norm przepisanych”. Tego rodzaju żądanie w istocie uniemożliwia sądowi przyznanie wynagrodzenia w wysokości wyższej, albowiem byłoby to de facto jednoznaczne z orzekaniem ponad żądanie (art. 321 § 1 k.p.c.). Jeżeli bowiem koszty procesu podlegają zwrotnemu zasądzeniu na wniosek (art. 98 § 1 k.p.c.), a jednokrotność stawki minimalnej jest punktem wyjścia dla rozstrzygnięcia w tym przedmiocie, to a fortiori wniosek o przyznanie wynagrodzenia wyższego uznany musi zostać za warunek sine qua non takiego orzeczenia (por. argumentację wyrażoną w postanowienie SN z dnia 5 września 2012 r., IV CZ 47/12, LEX nr 1227194, na gruncie badania spisu kosztów). Wniosek taki musi również zostać uzasadniony, a pełnomocnik żądający przyznania mu wynagrodzenia w wysokości przewyższającej stawkę minimalną powinien przytoczyć argumenty przemawiające w jego ocenie za taką potrzebą. Sąd Apelacyjny – wbrew zarzutom powoda - podziela zatem pogląd Sądu Okręgowego, zgodnie z którym fakt złożenia oświadczenia o wysokości kosztów obciążających stronę z tytułu wynagrodzenia pełnomocnika, nie obliguje sądu do zasądzenia kosztów zastępstwa procesowego w wysokości określonej w tymże oświadczeniu, natomiast sąd powinien ocenić, czy sprawa jest zawiła lub obszerna, a nakład pracy pełnomocnika w związku z występowaniem w przedmiotowej sprawie istotnie uzasadnia zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego w wysokości wyższej od stawki minimalnej. Nie jest zatem tak, jak przedstawia to powód, że sąd orzekający nie ma podstaw do weryfikacji żądania, jeśli strona przedstawia oświadczenie o wysokości kosztów za usługę prawną. Rację ma Sąd I instancji, że § 16 ww. rozporządzenia wprowadza jedynie możliwość złożenia oświadczenia o kosztach zastępstwa obciążających stronę wraz z wnioskiem o przyznanie tych kosztów. Złożenie takiego oświadczenia jest niejako alternatywą dla ustalenia wynagrodzenia pełnomocnika w sposób opisany w § 15 ust. 3ww. rozporządzenia. Przy czym to okoliczności o których mowa w § 15 ust. 3 cyt. rozporządzenia stanowią podstawę do przyznania stronie podwyższonych kosztów zastępstwa procesowego. Argumentacja zawarta w apelacji powoda powiela zatem te same zarzuty prezentowane przed Sądem I instancji, jak i w toku postępowania zażaleniowego zainicjowanego zażaleniem powoda na rozstrzygniecie o kosztach postępowania w sprawie XV C 107/19, toczącego się przed Sądem Apelacyjnym w Gdańsku w sprawie I ACz 136/20. Uzasadnienie apelacji zawiera zatem ponownie subiektywne stanowisko powoda odnośnie do korzystnej dla niego wykładni przepisów § 15 i 16 rozporządzenia w sprawie opłat za czynności radców prawnych, przy czym skarżący wykazuje się niezrozumieniem instytucji przewidzianej w art.

§ 2k.c.

w zw. z art. 424 1b k.p.c., a stanowiącej w istocie podstawę prawną powództwa w niniejszej sprawie. Jak już bowiem wskazywano na to obszernie powyżej - o niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia może być mowa jedynie wówczas, gdy orzeczenie, które stanowi źródło szkody pozostaje w sposób oczywisty i rażący sprzeczny z prawem, a zatem jest to wadliwość orzeczenia o zasadniczym i ewidentnym charakterze. Zdaniem Sądu Apelacyjnego – odosobniony pogląd powoda co do wykładni § 16 rozporządzenia w sprawie opłat za czynności radców prawnych, niepoparty choćby poglądami wyrażonymi w doktrynie prawa czy judykaturze, trudno uznać za przesłankę niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia w niniejszej sprawie. Reasumując wszystkie zarzuty sprecyzowane w apelacji nie były zasadne, a tym samym Sąd II instancji oddalił apelację na podstawie art. 385 k.p.c. O kosztach w postępowaniu apelacyjnym Sąd Apelacyjny rozstrzygnął w pkt 2 wyroku, zasądzając od powoda na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej kwotę 120 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu odwoławczym, o czym orzeczono zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik postępowania na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c. i art. 108 § 1 k.p.c. Krzysztof Józefowicz Niniejsze pismo nie wymaga podpisu na podstawie § 100a ust. 1-3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 czerwca 2019 r. - Regulamin urzędowania sądów powszechnych jako właściwie zatwierdzone w sądowym systemie teleinformatycznym. st. sekr. sądowy Ewa Gadomska