Sygn. akt I ACa 562/23 WYROK WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 4 lipca 2023 r. Sąd Apelacyjny w Krakowie – I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Zygmunt Drożdżejko (spr.) Sędz

2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r. sygn. akt III CZP 6/21). Wypracowana w orzecznictwie, dominująca linia wskazuje na konieczność zastosowania zasady dwóch kondykcji do wzajemnego rozliczenia stron w związku z nieważnością umowy, na podstawie strony te spełniały świadczenia. Powodowie – co wynikało ze przedłożonych zaświadczeń i historii operacji – wpłacili w wykonaniu przedmiotowej umowy kredytu w okresie do 18 grudnia 2019 r. dokonali całkowitej spłaty kredytu. W wykonaniu umowy nr (...) z dnia 30 sierpnia 2005 r. uiścili na rzecz pozwanej kwotę 261.057,49 zł. Mając zatem na względzie zakres okoliczności bezspornych, dowody zgormadzone w sprawie oraz treść art. 321 kpc, należało – w związku z przyjęciem, że umowa kredytu jest nieważna, zasądzić na rzecz powodów żądane przez nich kwotę 183.836,90 zł. Odnośnie daty wymagalności roszczenia, opierając się na stanowisku Sądu Najwyższego wyrażonym w uchwale z dnia 7 maja 2021r. sygn. akt III CZP 6/21, że wymagalność roszczeń związanych z nieważnością kredytu nastąpi dopiero z chwilą podjęcia przez kredytobiorcę wiążącej decyzji co do ewentualnego sanowania niedozwolonej klauzuli i co do zaakceptowania konsekwencji całkowitej nieważności umowy oraz sprzeciwienia się udzieleniu mu ochrony przed tymi konsekwencjami przez wprowadzenie regulacji zastępczej „dopiero wtedy można uznać, że brak podstawy prawnej świadczenia stał się definitywny, podobnie jak w przypadku condictio causa finita, a strony mogły zażądać skutecznie zwrotu nienależnego świadczenia”. Mając na uwadze pouczenie kredytobiorców – powodów i złożenie przez nich oświadczenia o odmowie potwierdzenia postanowień umownych (w konsekwencji – żądania uznania umowy za nieważną) na piśmie, które doręczone zostały pozwanej w dniu 4 kwietnia 2022 r., zasadnym było przyjęcie, że dopiero z tą chwilą możliwe było skuteczne żądanie spełnienia świadczenia przez powodów, dopiero wówczas roszczenie stało się definitywne wymagalne, ewentualne odsetki za opóźnienie w spełnieniu świadczenia mogłyby zatem zostać zasądzone od dnia następnego po złożeniu wskazanego oświadczenia – tj. od 5 kwietnia 2022 r. Z uwagi na powyższe orzeczono jak w punkcie I. wyroku oddalając dalej idące żądanie w punkcie II. Wyroku wydanego na posiedzeniu niejawnym zgodnie z przytoczoną powyżej regulacją zawartą w art. 15 zzs2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. Na wypadek stwierdzenia nieważności umowy strona pozwana podniosła zarzut potrącenia wierzytelności powodów z wzajemną wierzytelnością strony pozwanej o zwrot kwoty udzielonego powodom kredytu, tj. kwoty 147.000,00 zł oraz wierzytelnością strony pozwanej z tytułu wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z kapitału w kwocie 81.355,29 zł. Zarzut powyższy jest zarzutem i materialnoprawnym, stąd do ich złożenia (chodzi o wywołanie skutków materialnoprawnych a nie procesowych) nie jest wystarczające pełnomocnictwo procesowe. Jednocześnie odpowiedź na pozew zawierająca oświadczenie o potrąceniu została także skierowana bezpośrednio na adres zamieszkania powodów i zgodnie z przedstawionymi wydrukami z systemu śledzenia przesyłek została odebrana pod tym adresem w dniu 14 grudnia 2021 r. Dla skuteczności złożenia oświadczenia o potrąceniu – m.in. konieczne jest, aby obydwie wierzytelności w chwili złożenia tego oświadczenia były wymagalne. Wierzytelność powoda stała się jednak wymagalna dopiero po złożeniu oświadczenia o braku akceptacji klauzul abuzywnych. Oświadczenie o potrąceniu zostało złożone przed tą datą i nie zostało powtórzone później, a zatem było ono bezskuteczne. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 100 k.p.c., zgodnie z którym w razie częściowego tylko uwzględnienia żądań koszty będą wzajemnie zniesione lub stosunkowo rozdzielone. Sąd może jednak włożyć na jedną ze stron obowiązek zwrotu wszystkich kosztów, jeżeli jej przeciwnik uległ tylko co do nieznacznej części swego żądania albo gdy określenie należnej mu sumy zależało od wzajemnego obrachunku lub oceny sądu. Sąd przyjął, że powodowie wygrali proces prawie w całości tj. w całości – co do wysokości roszczenia, ulegli jedynie w nieznacznym zakresie w odniesieniu do zakresu żądanych odsetek za opóźnienie, tj. w zakresie poniżej 5% dochodzonych roszczeń, należało zatem na ich rzecz zasądzić całość kosztów procesu. Na koszty procesu złożyły się: koszty zastępstwa procesowego powodów – w kwocie 5.400 zł, wynikającej z § 2 pkt 6 Rozporządzenia Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych, opłata od pozwu w kwocie 1.000 zł (k. 3); opłata skarbowa od pełnomocnictw w łącznej kwocie 102 zł. Wskazane wyżej koszty sumują się do kwoty 6.502,00 zł. W na skutek oczywistej omyłki pisarskiej w wyroku zasądzono kwotę 6052,00 zł - w punkcie IV. wyroku tytułem zwrotu kosztów procesu, co zostało sprostowane postanowieniem z dnia 13 grudnia 2022 r. Odnosząc się do wniosku pełnomocnika strony powodów o zasadzenie kosztów jego wynagrodzenia w podwójnej wysokości w ocenie tut. Sądu brak było przesłanek do jego uwzględnienia. Sprawa, której przedmiotem jest ważność kredytu indeksowanego czy denominowanego walutą obcą jest standardowym rodzajem postępowania, który aktualnie dominuje w sądach powszechnych. Co więcej zarówno pozew jak i odpowiedź na pozew są sporządzone w niniejszej sprawie według wypracowanego w orzecznictwie wzorca. Wobec czego brak jest przesłanek wskazujących na ponadstandardową pracę wykonaną przez pełnomocnika strony powodowej. W tym zakresie stawka podstawowa jest właściwa do nakładu pracy włożonej przez pełnomocnika powodów w prowadzenie z ich ramienia niniejszego postępowania. Apelację od powyższego wyroku złożył pozwany. Został od w części uwzględniającej powództwo oraz w zakresie rozstrzygnięcia o kosz­tach procesu, tj. co do pkt I. i III. Wyroku i wniesiono o zmianę wyroku i oddalenie powództwa oraz zasądzenie kosztów procesu Wyrokowi zarzucono: naruszenie przepisów prawa materialnego, a to: 1) art. 65 §

§ 2k.c.

, w zw. z art. 56 k.c. poprzez błędne wyłożenie treści oraz skutków oświadczeń woli stron zawartych w: a. § 2 ust. 1 Umowy (udzielenie kredytu); b. § 3 ust. 2 Umowy (wypłata kredytu); c. § 5 ust. 5 Umowy (spłata kredytu) i niesłuszne wyprowadzenie wniosku, że brak zawarcia w Umowie matematycznego, sztywnego algorytmu wyliczania kursów waluty obcej prowadzi do sytuacji, w której bank miał dowolność w zakresie ustalania świadczenia kredytobiorcy - podczas gdy z prawi­dłowo wyłożonej Umowy wynika stan przeciwny:

1. a)kurs sprzedaży - kluczowy dla kredytobiorcy (gdyż stosowany przez kilkadzie­siąt lat przez bank względem klienta] - jest sztywno związany z kursem ustalo­nym i opublikowanym przez NBP;
2. b)kurs kupna - stosowany tylko przy wypłacie kredytu, który klient może zweryfi­kować na chwilę zawierania Umowy - bank jest zobowiązany ustalić na zwy­kłym, rzeczywistym, aktualnym rynkowym poziomie i nie ma prawa go „na­ginać" na niekorzyść konsumenta; 2] art. 385 1 § 1 k.c. w zw. z art. 385 z k.c. poprzez oparcie twierdzenia o abuzywności klau­zuli umownej dotyczącej kursu kupna, na konstatacji, że bank miał swobodę w zakresie ustalania kursu waluty, w sytuacji gdy:
3. a)brak opisania w umowie sposobu obliczania kursu nie wpływa na to, że bank był zobowiązany ustalić rzetelnie i wskazać w swej tabeli rynkowy kurs kupna;
4. b)niewłaściwe, nierzetelne ustalenie kursu nie miałoby żadnej podstawy umownej i mieściłoby się w sferze wykonania (nieprawidłowego) umowy, a nie jej treści;
5. c)bank mógłby „naginać" kursy w swojej tabeli, także wtedy, gdyby w treści umowy wprowadził sztywny algorytm wyliczania kursu, oparty choćby o średni kurs NBP z poprzedniego dnia, czy też kurs opublikowany przez agencję (...) o konkret­nej godzinie;
6. d)wykroczenie przez bank poza ścisły algorytm, tak samo jak wykroczenie poza zo­bowiązanie do publikowania w tabeli rzeczywistego aktualnego kursu rynkowego - prowadziłoby do powstania po stronie konsumenta dokładnie takiego samego roszczenia o prawidłowe wykonanie umowy;
7. e)transparentność w zakresie wykonywania umowy nie ma nic wspólnego z zawar­ciem sztywnego algorytmu w treści umowy, lub brakiem takowego, niezależnie od treści umowy, konsument może chronić się przed nadużyciami ze strony banku tylko i wyłącznie porównując kursy z tabeli banku, z kursami rynkowymi albo kur­sami NBP; 3] art. 65 §

§ 2k.c.

w zw. z art. 358 § 1 k.c. w zw. z art. 56 k.c. poprzez bezpodstawne przyjęcie, że strony jakiegokolwiek stosunku cywilnoprawnego muszą zawrzeć w treści swojej umowy sposób obliczania wartości wybranego przez nie perse obiektywnego mier­nika wysokości ich świadczeń, co miałoby prowadzić do nieważności całej umowy, w sy­ tuacji gdy w rzeczywistości umówienie się na rozliczenie się wg aktualnych kursów kupna/sprzedaży franka szwajcarskiego jest samoistnie w pełni wystarczające do stworzenia w pełni ważnej, jasnej i korzystającej z ochrony prawnej klauzuli waloryzacyj­nej - a skutkiem tego było bezpodstawne ustalenie, że umowa jest nieważna bez odwoła­nia do tabeli ogłaszanej przez bank; 4] art. 58 § 2 k.c. w zw. z art. 385 1 § 1 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie i niesłuszne przyjęcie, że o sprzeczności z dobrymi obyczajami lub zasadami współżycia społecznegomoże przesądzać to, że Powodów nie uprzedzono dostatecznie dobitnie o tym, że kursy walut obcych względem złotego mogą się zmieniać i to drastycznie na przestrzeni dekad, w sytuacji gdy nie jest to materia umowna, ani „bankowa" lub w ogóle w jakikol­wiek sposób „profesjonalna", a absolutnie powszechna wiedza społeczno-ekono­miczna (którą każda osoba o pełnej zdolności do czynności prawnych nabywa na etapie podstawowej, obowiązkowej edukacji) - a Pozwany w całym procesie zawierania Umowy zwracał uwagę Powodów na istnienie ryzyka kursowego; 5] art. 65 §

§ 2k.c.

w.zw z art. 498 § 1 k.c. w zw. z art. 455 k.c. poprzez błędną wykładnię materialnoprawnego oświadczenia o potrąceniu i zarzutu potrącenia (zawartego na s. 2 i 3 Odpowiedzi na pozew) i niesłuszne przyjęcie, że przedstawione do potrącenia wierzy­telności Pozwanego nie były wymagalne, w sytuacji gdy termin zapłaty i początek wy­magalności to całkowicie odrębne kategorie prawne i przy kondykcjach termin za­płaty nie ma nic wspólnego z datą wymagalności. Sąd Apelacyjny zważył co następuje: Apelacja nie jest uzasadniona. Sąd Apelacyjny nie podziela poglądu Sądu Okręgowego, że przedmiotowa umowa miała w istocie charakter zakładu o to, jaka będzie wysokość kursu waluty w przyszłości. Nie ma wystarczających dowodów na to. Bank jako instytucja finansowa raczej idzie w kierunku pewnego zysku, a nie zakładu. Owszem występuje pewien element losowości, ale gdyby bank przewidywał istotny spadek kursu waluty to nigdy nie udzielałby takich kredytów. Z drugiej strony konsumenci zawierali te umowy z uwagi na niższe koszty obsługi długu i w ogóle nie kalkulowali istotnej zmiany kursu waluty. Co więcej zawierali je dlatego, że byli utwierdzani w przekonaniu, że kurs waluty będzie stabilny. Trudno więc tutaj mówić o tym, że to był jakiś zakład, a w każdym razie argumentacja Sądu Okręgowego w tym zakresie nie jest wystarczająca do przyjęcia takiej tezy. W pozostałym zakresie Sąd podziela ustalenia stanu faktycznego dokonane przez Sąd Okręgowy oraz przedstawioną argumentację prawną – z pewnym zastrzeżeniem co do abuzywności tabel przy obliczaniu wypłaty kredytu (co zostanie omówione w dalszej części uzasadnienia) - dotyczącą nieważności umowy kredytu i samej zasady należności zwrotu uiszczonych wpłat. Zarzuty dotyczące naruszenia art. 385 1 kc, art. 385 2 kc, art. 358 kc i art.56 kc, 58 kc, art. 65 kc, 498 kc i art. 455 kc nie są uzasadnione. Przedmiotowa sprawa dotyczyła umowy o kredyt w PLN który był przeliczony na CHF. Kwota kredytu miała być wypłacana w PLN ale wyrażana w CHF, a przeliczenie było dokonywane wg. kursu kupna waluty obowiązującego w pozwanym banku (§ 3 umowy). Spłata kredytu miała następować, według harmonogramu wyrażonego w walucie obcej, ale w PLN jako równowartość kwoty wyrażonej w CHF (wg. kursu sprzedaży waluty obcej ustalanego przez NBP) (§ 5 umowy). Istota roszczenia powodów sprowadzała się do zakwestionowania sposobu wyliczenia rat tj. wyrażenia ich w walucie CHF i wyliczania raty w PLN jako równowartości kwoty wyrażonej w CHF wg. kursu w dniu spłaty. W oparciu o te zarzuty zostało zgłoszone roszczenie o zapłatę i o stwierdzenie nieważności umowy. W pierwszej kolejności należało więc ustalić, czy te zarzuty są słuszne. W przypadku uznania ich za niezasadne brak jest podstaw do zasądzenia jakiegokolwiek roszczenia. Dopiero w przypadku uznania ich zasadności można rozważać zasadność roszczenia. Generalnie co do zasady Sąd Apelacyjny uznał, że konstrukcja umowy polegająca na tym, że kwota kredytu wyrażona jest w CHF, ale wypłata kredytu następuje w PLN i jest przeliczana wg. kursy kupna zgodnie z wewnętrznymi tabelami banku, a następnie kredyt spłacany jest w ratach w PLN, ale wysokość raty ustalana jest jako równowartość raty wyrażonej w CHF i ta wysokość jest przeliczana na PLN wg. kursu sprzedaży obowiązującego w NBP stanowi niedozwolone postanowienie umowne. W pierwszej kolejności należy poczynić pewną ogólną uwagę. Pojęcie postanowienia umownego należy rozumieć w ujęciu normatywno-językowym w myśl którego postanowienie umowy to każde uzgodnione przez strony – a zatem wyrażone językowo w ramach oświadczenia woli (zgodnych oświadczeń) – rozstrzygnięcie dotyczące jakiejś dającej się wyodrębnić, normatywnie relewantnej kwestii. Ujęcie takie umożliwia ograniczenie kontroli prawidłowości i ewentualnego zastosowania sankcji także do części jednostek redakcyjnych wzorców umów (i zwykłych umów) – pojedynczych zdań, a nawet słów – które ucieleśniają w odrębnym językowo fragmencie decyzję stron co do jakiejś normatywnie relewantnej kwestii. Pojęcia postanowienia umownego nie można ograniczać tylko i wyłącznie do jednostki redakcyjnej. Zatem przy badaniu niedozwolonego postanowienia umownego należy poszukiwać niedozwolonej normy, która może wynikać bądź z jednej jednostki redakcyjnej, z części jednostki redakcyjnej, ale może też wynikać z kilku (razem wziętych) jednostek redakcyjnych, nawet w sytuacji, gdy każdej z osobna jednostce redakcyjnej nie można przypisać abuzywności (por. R. Trzaskowski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania. Część ogólna, wyd. II, red. J. Gudowski, Warszawa 2018, art. 385