k.p.c., zgodnie z którym podstawą zarzutu potrącenia może być tylko wierzytelność pozwanego z tego samego stosunku prawnego co wierzytelność dochodzona przez powoda, chyba że wierzytelność pozwanego jest niesporna lub uprawdopodobniona dokumentem niepochodzącym wyłącznie od pozwanego Mając to na uwadze zauważył, że nie została spełniona pierwsza z przesłanek dopuszczalności zarzutu potrącenia dotycząca tożsamości stosunku prawnego, z którego wynikają wierzytelności będące przedmiotem potrącenia, bowiem przedstawione do potrącenia roszczenie nie pochodzi z tego samego stosunku prawnego co roszczenie zgłoszone w pozwie. Według Sądu Okręgowego także nie zostały spełnione warunki zarzutu potrącenia co do objęcia nim wierzytelności mającej swoje źródło w różnych stosunkach prawnych, jeżeli złożenie tego oświadczenia jest dopuszczalne w świetle art. 498 k.c., w postaci jej niesporności, czy uprawdopodobniona dokumentem niepochodzącym wyłącznie od pozwanego. Wskazał tej Sąd, że wierzytelność nie może być uznana za niesporną, bowiem powódka zarówno przed procesem jak i w jego toku kwestionowała swoją odpowiedzialność z tytułu kary umownej. W ocenie Sądu Okręgowego zgromadzony materiał dowodowy nie uzasadnia również przyjęcia, że doszło do uprawdopodobnienia istnienia wzajemnej wierzytelności, objętej zarzutem potrącenia, dokumentem nie pochodzącym wyłącznie od pozwanego, zarówno co do zasady jak i co do wysokości. Odniósł się następnie Sąd I instancji do stanowiska pozwanej, która przekonywała, że uprawdopodobniła swoje roszczenie takimi dokumentami jak: umowa z 25 listopada 2020 r. podpisana przez obie strony, w której § 9 ust. 1 lit. a) określone zostały podstawy i sposób naliczenia kary umownej za opóźnienie; porozumienie z 21 stycznia 2021 r. oraz aneks nr (...) z 1 czerwca 2021 r. zmieniający termin zakończenia prac na 29 sierpnia 2021 r.; protokoły z rady budowy w formie tabelarycznej przedstawionej przez powódkę; nota księgowa nr (...) z 18 listopada 2021 r.; oświadczenie powódki o odstąpieniu od umowy z 22 listopada 2021 r., z którego ma wynikać, że w tym dniu nie ukończyła całości prac objętych umową, pozostając w opóźnieniu w oddaniu jej przedmiotu; wezwania do sporządzenia protokołu inwentaryzacyjnego z 26 listopada 2022 r.; protokół jednostronnego odbioru końcowego robót z 14 stycznia 2022 r. czy sporządzone przez powódkę notatki z odbiorów dokonanych 14 grudnia 2021 r., z których miałoby wynikać, że 22 listopada 2021 r. powódka nie wykonała całości prac objętych umową będąc tym samym w opóźnieniu skoro określony umową termin zakończenia prac przypadał na 29 sierpnia 2021 r. Zwrócił uwagę ten Sąd, że powódka nie kwestionowała, iż w chwili dokonywania przeglądów technicznych we wrześniu 2021 r. nie został zrealizowany element umowy, którym były kontenery socjalne, natomiast zasadnicza część prac została wykonana. Wykonanie prac budowlanych, z wyjątkiem zaplecza socjalnego, potwierdza dokument dziennika budowy, z którego wynika, że 16.09.2021 r. rozpoczęły się prace dotyczące instalacji maszyn, a więc wykonane musiały być prace dotyczące budynku. 5 października 2021 r. wpisano do dziennika budowy, że obiekt nadaje się do użytkowania, zaś 18 listopada 2021 r. uzyskano pozwolenie na użytkowanie obiektu. Zdaniem Sądu Okręgowego data uzyskania pozwolenia na użytkowanie świadczy również o tym, że procedura administracyjna w tym zakresie musiała zostać wszczęta wcześniej - z treści decyzji wynika, że pozwana złożyła wniosek 2 listopada 2021 r. - zatem prace musiały zostać zakończone przed upływem 17 listopada 2021 r. wskazanego jako data końcowa naliczonych w niniejszym procesie do potrącenia kar umownych. Jednocześnie Sąd Okręgowy dostrzegł, że z dokumentów powołanych przez pozwaną wynika, że użytkowane już było tymczasowe zaplecze socjalne. Wziął ten Sąd nadto pod uwagę, że po podpisaniu aneksu z 1 czerwca 2021 r. ustalono konieczność wykonania robót dodatkowych, poza tym konieczność prac zamiennych i wydanie w tym zakresie pozwolenia 24 września 2021 r. - co wynika z wpisu w dzienniku budowy, miało – w ocenie sądu I instancji - wpływ na czas wykonywania prac. W ocenie tego Sądu sama konieczność wykonania prac dodatkowych rodzi wątpliwość co do tego, czy powódka w pełnym zakresie odpowiada za niedochowanie terminu. Sąd Okręgowy wskazał także na wątpliwość co do zasadności naliczenia kary umownej z uwago na podnoszone przez powódkę uchylanie się przez pozwaną od odbioru prac wykonanych przez powódkę, co spowodowało ostatecznie jednostronne sporządzenie protokołów odbioru zarówno prac objętych umową jak i dodatkowych dopiero 14 stycznia 2022 r. Sąd ten zauważył, że z powołanej przez powódkę korespondencji elektronicznej oraz pism wynika, że informowała ona pozwaną o terminach odbioru, w tym w piśmie z 26 listopada 2021 r. o terminie sporządzenia protokołu inwentaryzacyjnego wyznaczonego na 3 grudnia 2021 r., jednak pozwana, mimo przyjęcia do wiadomości, odmawiała udziału w czynnościach (vide: korespondencja e-mail z grudnia 2021 r. oraz notatka z 3 grudnia 2021 r.). Jeśli chodzi o notatki sporządzone przez powódkę 14 grudnia 2021 r. Sąd Okręgowy wskazał, że wynika z nich, że prace zostały wykonane, w tym portiernia natomiast posiadają usterki, przy czym pozwana odmówiła uczestniczenia w odbiorze a w konsekwencji sporządzenia protokołu odbioru prac wykonanych przez powódkę. Sąd ten podkreślił przy tym, że istnienie usterek czy wad nie wyłącza automatycznie obowiązku po stronie inwestora/zamawiającego odbioru prac. Muszą to być wady na tyle istotne, że wykluczają możliwość użytkowania obiektu, a takie nie zaistniały skoro obiekt uzyskał stosowne pozwolenie już 18 listopada 2021 r. Sąd I instancji uznał, że w okolicznościach sprawy, w świetle naprowadzonych dowodów i twierdzeń w zakresie zarzutu potrącenia wymagane jest zbadanie okoliczności podnoszonych przez powódkę, takich jak brak zawinienia z uwagi na prace dodatkowe, kwestie związane z uchylaniem się pozwanej od odbioru, czy wreszcie rażące wygórowanie kary. Wskazał, że wprawdzie dowody w tym zakresie winna przedstawiać powódka, niemniej jednak już na podstawie tego, co zostało do akt złożone można przyjąć za prawdopodobne, że przynajmniej część zarzutów powódki okazałaby się zasadna, a więc nie można przyjąć, że sama umowa z aneksami oraz brak protokołu odbioru stanowią uprawdopodobnienie prawa pozwanej do naliczania kar umownych. Zdaniem Sądu Okręgowego wątpliwe jest także, czy prawo to istniało przez cały okres jaki przyjęła pozwana tj. od 31 sierpnia 2021 r. do 17 listopada 2021 r. skoro obiekt już 5 października 2021 r. nadawał się do użytkowania, kierownik budowy zgłaszał roboty do odbioru a inspektor nadzoru nie zgłaszał uwag co do tych robót, a wręcz potwierdził usunięcie usterek stwierdzonych we wcześniejszych protokołach odbioru. Sąd ten zauważył, że przy przyjęciu, że odbiór prac był rzeczywiście możliwy od 5 października 2021 r. (kiedy to obiekt nadawał się do użytkowania) ewentualne opóźnienie wynosiłoby 37 dni, kara umowna na kwotę 23.361,41 zł za każdy dzień opóźnienia wyniosłaby łącznie 864.372,17 zł i byłaby niższa, niż łącznie przedstawione do potrącenia wierzytelności powódki - 990.693,67 zł netto, 1.218.553,21 zł brutto. Sąd Okręgowy wskazał przy tym, że zaliczenie przy potrąceniu dokonuje się tak samo, jak przy zapłacie (art. 503 k.c.). Zatem zarówno zgodnie z kolejnością przyjętą w oświadczeniu o potrąceniu (w pierwszej kolejności faktura za roboty z umowy), jak i w świetle art. 451 § 3 k.c. umorzeniu uległaby tylko wierzytelność z faktury nr (...) wynosząca 917.326,21 zł brutto. Reasumując, zdaniem Sądu Okręgowego nie można przyjąć, że wierzytelność pozwanej została uprawdopodobniona dokumentami nie pochodzącymi od pozwanej, zarówno co do zasady, jak i co do wysokości. Konstatacja o niedopuszczalności zarzutu potrącenia zgodnie z art.
k.p.c. doprowadziła do pominięcia na podstawie art. 235 2 § 1 pkt 2 i 5 k.p.c. dowodu z zeznań świadków i opinii biegłego zgłoszonych na okoliczności związane z kwestiami bezspornymi (zakres i wartość prac dodatkowych) oraz roszczeniami przedstawionymi do potrącenia, o czym orzeczono w postanowieniu z 1 grudnia 2022 r. W świetle niedopuszczalności zarzutu potrącenia oraz stanowiska procesowego pozwanej w zakresie roszczeń powódki dowody zawnioskowane na okoliczność wykazania roszczeń zgłoszonych do potrącenia okazały się w ocenie Sądu Okręgowego nieistotne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, nadto zmierzałyby do nieuzasadnionego przedłużenia postępowania. Mając powyższe na uwadze powyższe Sad Okręgowy przyjął, że powódka dowiodła, że zaistniały przesłanki kreujące zobowiązanie po stronie pozwanej. W konsekwencji zasadne było żądanie kwoty 301.227,00 zł tytułem należności głównej. Oddaleniu podlega natomiast powództwo wykraczające poza odsetki ustawowe za opóźnienie, o czym orzeczono w pkt II sentencji wyroku. W przedmiocie kosztów Sąd I instancji przyjął, że zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik postępowania odpowiada pozwana, jako strona przegrywająca sprawę, toteż stosownie do art. 98 § 1 k.p.c. obowiązana jest zwrócić powódce koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw. Apelację od powyższego wyroku wniosła pozwana zaskarżając wyrok w części uwzględniającej powództwo i rozstrzygającej o kosztach postępowania, tj. w zakresie pkt I i III. Wyrokowi zarzuciła: 1. naruszenie przepisów prawa procesowego, które miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, tj.: - art.
poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że: - znajduje on zastosowanie także do zarzutu wygaśnięcia zobowiązania w wyniku złożonego przez pozwaną przed doręczeniem jej odpisu pozwu oświadczenia o potrąceniu, a także, że - przedstawione do potrącenia roszczenie nie pochodzi z tego samego stosunku prawnego, co roszczenie zgłoszone w pozwie, podczas gdy roszczenie dochodzone w niniejszym postępowaniu jest nierozerwalnie związane z podstawowym przedmiotem Umowy wykonywanym przez powódkę, - art.
w zw. z art. 243 k.p.c. i w zw. z art. 6 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że nie doszło do uprawdopodobnienia dokumentem istnienia wierzytelności przedstawionej do potrącenia zarówno co do zasady, jak i wysokości, - art. 233 § 1 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i dokonanie błędnej, uchybiającej zasadom logiki oraz wybiórczej oceny dowodów i: - pominięcie pełnej treści protokołu przekazania obiektu hali do wykonania prac związanych z technologią zakładu i podłączeniem maszyn i urządzeń przez dodatkowy podmiot, który został sporządzony - jak wskazuje sam tytuł tego dokumentu - celem przekazania obiektu hali do wykonania prac przez podmiot trzeci, jak również załączonych do niego protokołów technicznych, obrazujących szereg wykrytych i nieusuniętych usterek w wykonanych robotach, - pominięcie pełnej treści wpisu do dziennika budowy z dnia 16.09.2021 r., z którego wynika, że rozpoczęły się prace dotyczące instalacji zasilania maszyn i urządzeń, - pominięcie, że w Załączniku nr 3 do Umowy (tj. zakresie rzeczowo-finansowym robót) łączna wartość prac zewnętrznych (pkt 5), instalacji zewnętrznych (pkt 6), kontenerów socjalnych (pkt 2 tiret 6), które nie stanowiły przedmiotu w/w protokołu przekazania obiektu hali, a które wówczas nie były wykonane, wynosi blisko 2 miliony złotych (tj. ok. 25% wartości Umowy), - pominięcie pełnej treści Umowy stron, z której wprost wynika, iż uzyskanie pozwolenia zamiennego (z dnia 24.09.2021 r.) dotyczyło wyłącznie zmiany sposobu użytkowania hali, nadto zostało przewidziane przez strony w Umowie, podczas określenia jej przedmiotu (§ 1 ust. 3, 9 i 10 Umowy) i - zgodnie z oświadczeniem powódki - nie wymagało wykonania przez nią żadnych dodatkowych prac (§ 2 ust. 3 Umowy), - pominięcie treści protokołu ze spotkań, w którym uwzględnione zostały notatki z rad budowy, w tym wpisów z dni 10 i 24.09.2021 r., 1, 8, 15 i 22.10.2021 r., z których wprost wynika brak wykonania przedmiotu Umowy przez powódkę, jak również wpisu z 10.09.2021 r., w którym wykonawca przekazał pozwanej podsumowanie poszczególnych robót dodatkowych, - pominięcie, że pozwolenie na użytkowanie wydane w dniu 18.11.2021 r. było pozwoleniem częściowym, w którym zastrzeżono, że pozostałe roboty związane z budową zaplecza socjalnego dla pracowników i przebudową stawu przejmującego wody opadowe należy kontynuować zgodnie z warunkami decyzji o pozwoleniu na budowę, - pominięcie treści oświadczenia powódki o odstąpieniu od umowy, z której wynika, że powódka w dniu 22.11.2021 r. odstąpiła od Umowy na przyszłość w zakresie niezrealizowanej części, tj. w zakresie dostawy kontenerów socjalnych oraz w zakresie objętym projektowanym aneksem, nadto wezwała pozwaną do dokonania odbioru robót, - pominięcie notatek/protokołów odbioru sporządzonych przez powódkę 14.12.2021 r., w których przystąpiła ona do odbioru prac od swoich podwykonawców, wykrywając w nich szereg usterek koniecznych do wykonania, - pominięcie treści protokołu końcowego odbioru robót z dnia 14.01.2022 r., z którego wynika, że gotowość do odbioru została zgłoszona przez wykonawcę 26.11.2021 r., a nadto nie zostały wykonane roboty o wartości 355.645,87 zł netto w zakresie zaplecza kontenerowego socjalnego, co doprowadziło do nieustalenia przez Sąd Okręgowy istotnych dla rozstrzygnięcia faktów (art. 368 § 1 1k.p.c), tj.: - opóźnienia powódki w oddaniu przedmiotu Umowy obejmującego m.in. okres od dnia 31.08.2021 r. do dnia 17.11.2021 r., uzasadniającego naliczenie przez pozwaną kary umownej przedstawionej do potrącenia, ujętej w nocie księgowej z dnia 18 listopada 2021 r. - oraz ustalenia przez Sąd Okręgowy niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy następujących faktów (art. 368 § 1 1 k.p.c): - wykonania przez powódkę zasadniczej części prac we wrześniu 2021 r., - rozpoczęcia prac dotyczących instalacji maszyn 16.09.2021 r., - zakończenia przez powódkę prac przed upływem 17.11.2021 r., - konieczności wykonania prac zamiennych celem uzyskania zamiennego pozwolenia na budowę, - uchylania się przez pozwaną od odbioru prac wykonanych przez powódkę, - istnienia ewentualnego opóźnienia powódki wynoszącego jedynie 37 dni które to naruszenia w konsekwencji doprowadziły do nierozpoznania istoty sprawy, uwzględnienia wytoczonego powództwa w całości i obciążenia pozwanej kosztami postępowania w całości. Pozwana wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części, tj. w zakresie: pkt I. przez oddalenie powództwa w całości oraz pkt III. poprzez obciążenie powódki kosztami procesu w całości i zasądzenie ich zwrotu w kwocie 64.834,- zł od powódki na rzecz pozwanej. Nadto wniosła o zasądzenie od powódki na rzecz pozwanej zwrotu kosztów postępowania w postępowaniu apelacyjnym, w tym kosztów zastępstwa procesowego w kwocie 48.600,- zł. Wniosła również o przeprowadzenie rozprawy. W odpowiedzi na apelację powódka wniosła o jej oddalenie w całości oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki kosztów postępowania apelacyjnego wraz z kosztami zastępstwa adwokackiego w stawce podwójnej. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje Apelacja pozwanej doprowadziła do konieczności wydania wyroku o charakterze kasatoryjnym. Wprawdzie we wnioskach apelacji nie sprecyzowano żądania uchylenia zaskarżonego wyroku, jednakże brak tego żądania nie uniemożliwia takiego uchylenia, o ile zachodzą przesłanki z art. 386 § 4 k.p.c. To przepisy ustawy określają, jakiego rodzaju orzeczenie wydaje sąd odwoławczy po rozpoznaniu apelacji, toteż wnioski apelacji, w których skarżący wskazuje jakiego orzeczenia się domaga, nie są wiążące dla sądu II instancji. Niezależnie od tego skarżący w niniejszej sprawie zarzucił Sądowi I instancji nierozpoznanie istoty sprawy, co samo w sobie może prowadzić do uchylenia zaskarżonego wyroku, a nie koniecznie do jego zmiany (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 2019 roku, II CZ 49/08). Zgodnie z ugruntowanym w orzecznictwie poglądem nierozpoznanie istoty sprawy oznacza zaniechanie przez sąd pierwszej instancji zbadania materialnej podstawy żądania pozwu albo pominięcie merytorycznych zarzutów pozwanego (por. wyroki Sądu Najwyższego z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC z 2000 r. z. 1, poz. 22 , z 17 listopada 1999 r., III CKN 450/98, OSNC z 2000 r. z. 5, poz. 97 oraz z 13 lutego 2014r., II PK 129/13). Zgodnie z art. 386 § 4 k.p.c. w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy sąd odwoławczy może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania. Treścią normy prawnej zawartej w tym przepisie jest upoważnienie do wydania przez sąd odwoławczy orzeczenia kasatoryjnego w określonych sytuacjach procesowych, jako wyjątku od zasady orzekania co do meritum sporu w postępowaniu odwoławczym. W sytuacji, gdy sąd pierwszej instancji zaniechał rozważenia poddanych przez strony pod osąd żądań i twierdzeń celowym staje się wydanie orzeczenia przewidzianego w art. 386 § 4 k.p.c., gdy ocena taka, dokonana byłaby przez sąd II instancji po raz pierwszy, co sprzeciwiałoby się potrzebie zapewnienia stronom prawa do dwuinstancyjności postępowania sądowego. Należy podkreślić, że merytoryczny charakter postępowania odwoławczego nie oznacza, że sąd drugiej instancji pełni taką samą rolę, jak sąd orzekający w postępowaniu pierwszoinstancyjnym. Nie można pomijać, że postępowanie apelacyjne, będąc postępowaniem merytorycznym, ma przede wszystkim charakter kontrolny. Rozstrzyganie zatem po raz pierwszy określonych kwestii, stanowiących istotę sprawy, dopiero przez sąd odwoławczy, prowadzi do pozbawienia stron możliwości zgłoszenia ewentualnych zarzutów, dopuszczalnych tylko w ramach zaskarżenia w toku postępowania dwuinstancyjnego. Odnosząc powyższe do niniejszej sprawy należy wskazać, że stwierdzenie nierozpoznania przez sąd I instancji istoty sprawy jest wynikiem nie podzielenia przez tutejszy Sąd odwoławczy przyjęcia przez Sąd Okręgowy, że podniesiony przez pozwaną zarzut potrącenia wzajemnej wierzytelności był niedopuszczalny w rozumieniu art.
k.p.c. Zgodnie z art.
w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 lipca 2023 roku, a więc właściwym dla niniejszej sprawy. podstawą zarzutu potrącenia mogła być tylko wierzytelność pozwanego z tego samego stosunku prawnego co wierzytelność dochodzona przez powoda, chyba że wierzytelność pozwanego jest niesporna lub uprawdopodobniona dokumentem niepochodzącym wyłącznie od pozwanego. Zauważyć należy, że przepis art.
określa wyłącznie procesowe warunki dopuszczalności zarzutu potrącenia, a nie podstawy oceny, czy wierzytelność wskazana w ramach tego zarzutu faktycznie istnieje. Należy więc odróżnić materialnoprawne warunki skuteczności potrącenia ( art. 498 k.c. i n.), od kwestii procesowej możliwości powołania się na potrącenie, czy jego zgłoszenia w ramach zarzutu procesowego. Oznacza to, że w razie podniesienia zarzutu potrącenia sąd w pierwszej kolejności przeprowadza kontrolę, czy zarzut ten jest formalnie (procesowo) dopuszczalny. W razie negatywnej oceny sąd pomija ten zarzut jeżeli natomiast okaże się, że procesowe warunki dopuszczalności zarzutu potrącenia są spełnione, to sąd dokonuje jego merytorycznej oceny, w tym w sprawie istnienia wierzytelności objętej tym zarzutem, często po przeprowadzeniu postępowania dowodowego (tak: J. Gołaczyński, D. Szostek (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz do ustawy z 4.7.2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Warszawa 2019). Analiza treści uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego wskazuje, że Sąd ten utożsamił formalną dopuszczalność złożenia zarzutu potrącenia, o której mowa w ustawie procesowej (art.
k.p.c.), z koniecznością wykazania materialnoprawnych przesłanek skuteczności takiego zarzutu (art. 498 k.c. i nast.). Takie utożsamienie nie było prawidłowe i naruszało powołaną regulację. Sąd ten trafnie uznał, że wierzytelność objęta zarzutem potrącenia nie pochodzi z tego samego stosunku prawnego, co wierzytelność dochodzona przez powódkę, toteż bezzasadny jest zarzut strony skarżącej zasadzający się na twierdzeniu, że wierzytelność pozwanej należy sytuować w obrębie stosunku prawnego, będącego podstawą roszczenia powódki. Nie ulega wątpliwości, że powódka dochodziła wynagrodzenia za roboty dodatkowe, które nie były objęte pisemną umową, natomiast podstawą wierzytelności objętej zarzutem potrącenia była zawarta na piśmie umowa stron z dnia 25 listopada 2020 roku. Bezzasadny okazał się także zarzut naruszenia art.
przez przyjęcie, że przepis ten ma zastosowanie także do zarzutu wygaśnięcia zobowiązania w wyniku złożonego przez pozwaną przed doręczeniem jej pozwu oświadczenia o potrąceniu. Przyjęcie to jest słuszne, bowiem treść powołanego przepisu nie wskazuje na konieczność powiązania zarzutu procesowego z oświadczeniem materialnoprawnym (nie ma tu mowy o przedstawieniu wierzytelności do potrącenia), zatem zarzutem potrącenia może być także powołanie się na potrącenie dokonane wcześniej (por. uzasadnienie uchwały Sądy Najwyższego z dnia 13 października 2005 roku, III CZP 56/05, OSNC 2006, nr 7-8, poz. 119). Zasadny okazał się natomiast zarzut naruszenia powołanego przepisu poprzez przyjęcie, że nie doszło do uprawdopodobnienia wierzytelności strony pozwanej dokumentem niepochodzącym wyłącznie od tej strony. Sąd Okręgowy dostrzegł dokumenty, które nie pochodziły wyłącznie od pozwanej, a przywołane zostały przez nią w celu uprawdopodobnienia wierzytelności objętej zarzutem potrącenia, natomiast przyjął, że nie świadczą one o istnieniu tej wierzytelności, będącej karą umowną za opóźnienie w wykonaniu robot na podstawie powołanej wyżej umowy. Wskazał przy tym na wątpliwości co do faktów, na które dokumenty te wskazują, czy mogą wskazywać, co w ogóle w postępowaniu cywilnym nie powinno mieć miejsca – ustalenia faktyczne, czy to co do ich stwierdzenia, czy prawdopodobieństwa, powinny być wyrażone stanowczymi konkluzjami, a jeżeli takich nie można przedstawić, to postępowanie sądowe powinno być kontynuowane. Uprawdopodobnienie, o którym mowa w art.
243 k.p.c., to zaś oznacza, że do jego wypełnienia nie jest konieczne zachowanie przepisów o postępowaniu dowodowym, w tym w zakresie dowodów z dokumentów. Należy przyjąć, że wierzytelność jest uprawdopodobniona, jeżeli istnieje, bez głębszego wnikania we wszystkie możliwe aspekty faktyczne i prawne sprawy, znaczna szansa, że w świetle przedłożonych dokumentów (niepochodzących wyłącznie od pozwanego) przysługuje ona uprawnionemu. Powyższe oczywiście nie wyklucza, że w wyniku dalszego postępowania okaże się, że wierzytelność ta nie istnieje, bądź nie może być potrącona. Mając na uwadze powyższe strona pozwana składając zarzut potrącenia nie musi powoływać pełnej podstawy faktycznej i dowodowej wskazanego zarzutu, a zatem wszelkich faktów i dowodów, które mogą okazać się konieczne dla wykazania zasadności zarzutu potrącenia. Na powyższe wskazuje także posłużenie się formułą uprawdopodobnienia, co przecież zakłada, że w razie przyjęcia, że zarzut potrącenia jest dopuszczalny, dojdzie do merytorycznej oceny skuteczności potrącenia, we wszystkich tego aspektach. Jak widać, wstępna formalna analiza dopuszczalności zarzutu potrącenia w świetle art.
k.p.c. nie jest równoznaczna z uznaniem skuteczności takiego zarzutu w świetle przepisów prawa materialnego (zob. A. Olaś, Komentarz do art.
– tezy 319 i 320 [w:] P. Rylski [red.] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2023). O uprawdopodobnieniu wierzytelności z tytułu kary umownej, którą została obciążona powódka na podstawie § 9 ust. 1 a) zawartej przez strony umowy oraz § 3 aneksu nr (...) do umowy, tj. w związku z opóźnieniem w oddaniu przedmiotu umowy zamawiającemu zgodnie z ustalonym ostatecznym terminem realizacji, co najmniej do dnia 18 listopada 2021 roku (opóźnienie o 80 dni), świadczy chociażby powołany przez samą powódkę dokument wydruku tabeli odzwierciedlającej ustalenia Rad Budowy (k. 77-83). Wysokość kary umownej, która odpowiadałaby takiemu opóźnienie zgodnie z powołaną umową z pewnością przekracza kwotę żądaną przez powódkę w niniejszej sprawie. Należy powtórzyć: prawdopodobieństwo istnienia wierzytelności, na której potrącenie powołała się powódka, nie oznacza przyjęcia jej istnienia, bowiem takie przyjęcie wymaga przeprowadzenia jego oceny merytorycznej, czego Sąd Okręgowy, wobec uznania, że zarzut potrącenia jest niedopuszczalny, zaniechał, a przez to nie rozpoznał istoty sprawy. Z treści umowy o roboty budowlane nr 01/11/2020 z dnia 25 listopada 2020 r. wynika, że strony uzgodniły ostateczny termin wykonania prac na dzień 15 maja 2021 r. Następnie porozumieniem z dnia 21 stycznia 2021 r. termin ten został zmieniony i ustalony na dzień 15 czerwca 2021 r. Kolejno aneksem nr (...) do umowy zawartym w dniu 1 czerwca 2021 r. strony określiły ostateczny termin realizacji prac do dnia 29 sierpnia 2021 r. W powołanym wyżej dokumencie obejmującym wspólne ustalenia stron, np. w części dotyczącej spotkania nr 26 z dnia 27.08.2021 r. które odbyło się przy udziale wykonawcy (powódki – określanej jako (...)) odnotowano „GW informuje, że portiernia, kontenery zostaną dostarczone i zamontowane do dnia 6.09.2021 NIEDOSTARCZONO”. „Wstępnie uzgodniono terminy odbioru hali na przyszły tydzień”. Wskazano, że w dniu 2-3 września dokonane zostaną odbiory technicznego (k. 82). W odniesieniu do kolejnego spotkania nr 28 z dnia 10 września 2021 r. odnotowane zostało, że według deklaracji dostawcy kontenery zaplecza socjalnego i portierni zostaną dostarczone w dniu 14.09.2021 r. Przewidywany okres montażu 1-2 dni robocze. Po montażu uzupełniona zostanie kostka przy strefie portierni, zasilanie, montaż furtki, barierki i uruchomienie bramy nastąpi w okresie do dnia 17.09.2021 r. (k. 82). W protokole ze spotkania nr 29 w dniu 24 września 2021 r. ponownie odnotowano, że kontenery zostaną dostarczone i zamontowane według harmonogramu przedstawionego przez dostawcę firmę (...). Termin zakończenia do 5.10.2021 r. Prace przy strefie portierni zostaną zakończone do 5.10.2021 r. – uzupełnienie ogrodzenia i furtki oraz uruchomienie bramy. Zapisano, że termin ostatecznego odbioru zostanie uzgodniony w dniu 28.09.2021 r. Wyznaczenie terminu uwarunkowane jest rozpoczęciem dostaw kontenerów socjalnych (k. 82v). W protokole z kolejnego spotkania nr 30 w dniu 1 października 2021 r. wskazano, że mimo opóźnienia w dostawie kontenerów wykonawca podtrzymuje wcześniej deklarowany termin realizacji tj. 5.10.2021 r. Odnotowano, że termin ostatecznego odbioru zostanie uzgodniony w dniu 5.10.2021 r. Wyznaczenie terminu uwarunkowane jest zakończeniem montażu kontenerów socjalnych. W dniu 5.10.2021 r. po montażu kontenerów przygotowane zostaną niezbędne dokumenty w celu złożenia zgłoszenia do służb (...) i Sanepidu oraz zgłoszenia do PINB. Dalej w protokole odnotowano, że KONTENERÓW NIE DOSTARCZONO (k. 82v). W opisie następnego spotkania nr 31 z dnia 8 października 2021 r. wskazano, że opóźnienia w dostawie kontenerów wykonawca nie dotrzymał deklarowanego terminu realizacji tj. 5.10.2021 r. GW przedstawił plan dostaw rozpoczęcie w dniu 8.10.2021 zakończenie dostaw i montażu w dniu 13.10.2021 r. (k. 82v). W ramach spotkania nr 32 z dnia 15 października 2021 r. odnotowano „KONTENERY SOCJALNE - w związku z faktem, że po raz kolejny GW nie wywiązał się z deklarowanych terminów w zakresie dostawy kontenerów socjalnych GW wprowadza rozwiązanie zastępcze umożliwiające uzyskanie warunkowego pozwolenia na użytkowanie w postaci dostawy i montażu tymczasowych używanych kontenerów z wynajmu ułożonych na przygotowanym placu (termin dostawy 18-19.10.2021 r.). Tymczasowe zaplecze zapewni warunki socjalne przy założeniu, że w hali zatrudnieniu będą tylko mężczyźni (k. 83). Odnośnie kolejnego spotkania nr 33 w dniu 22 października 2021 r. wskazano „Kontenery socjalne. GW dostarczył tymczasowe używane kontenery z wynajmu ułożone na przygotowywanym placu niezbędne do uzyskania warunkowego pozwolenia na użytkowanie. Zaplecze socjalne docelowe zostanie dostarczone po weryfikacji i akceptacji inwestora. Dostarczone 3 szt. kontenerów nie spełniają wymogów specyfikacji (brak instalacji, brak podłóg, standard wykończenia itp.). Inwestor nie wyraża zgody na dostawę kontenerów do wykonania zaplecza jeżeli są w takim standardzie wykonania jak zostały dostarczone dotychczas” (k. 83) Poprzestanie, jako wystarczające, na opisie wskazanego wyżej dokumentu nie zaprzecza temu, że także inne dokumenty i oświadczenia, także samej powódki (np. o odstąpieniu od umowy), uprawdopodobniają wierzytelność pozwanej, wiązaną wszak z opóźnieniem wykonania robót w stosunku do terminu umownego, na które dokumenty te wskazują. Warto dodać, że powódka nie zaprzeczała chociażby temu, że nie zostało do dnia terminu umownego wykonane zaplecze socjalne zgodnie z umową, a jedynie zapewniono tymczasowo zastępcze kontenery. Powołanie się przez powódkę na okoliczności leżące po stronie podwykonawcy nie niweczą same w sobie przyjęcia stanu zawinionego opóźnienia powódki w stosunku do terminu umownego. Zupełnie odrębną kwestią jest sprawa istnienia takiego zawinienia w powstaniu opóźnienia, czy w ogóle możliwość jego stwierdzenia w oparciu o treść umowy, np. § 10 ust. 3 pkt 3, natomiast należy to do sfery oceny merytorycznej zarzutu potrącenia, czego dokonania, wobec przyjęcia niedopuszczalności tego zarzutu, Sąd Okręgowy zaniechał. Jak widać, w związku z uprawdopodobnienia wierzytelności pozwanej dokumentem, o którym mowa w art.
k.p.c., a więc przyjęciem, odmiennie niż Sąd Okręgowy, dopuszczalności zarzutu potrącenia, zachodzi konieczność dokonania merytorycznej oceny skuteczności tego zarzutu w świetle przepisów prawa materialnego. Badanie dopiero w postępowaniu apelacyjnym istnienia wierzytelności objętej dopuszczalnym zarzutem potrącenia, a więc zasadności tego zarzutu, ograniczałoby prawa obu stron do zachowania prawa do instancji odwoławczej. Dla urzeczywistnienia więc tego prawa koniecznym było uchylenie zaskarżonego orzeczenia w zakresie jego zaskarżenia (pkt I. i III.) i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. Ponownie rozpoznając sprawę Sąd Okręgowy powinien odnieść się merytorycznie do roszczeń powódki po dokonaniu oceny zgłoszonego przez pozwaną dopuszczalnego zarzutu potrącenia, zarówno na podstawie dotychczasowych dowodów, jak i po rozważeniu rozszerzenia materiału dowodowego, przy uwzględnieniu rozkładu ciężaru dowodów zgodnie z art. 6 k.c., a następnie dokonać oceny dowodów poprzedzającej ocenę prawną odnoszoną do zarzutu potrącenia, który – wobec niesporności co do kwoty wynagrodzenia za roboty dodatkowe wskazane w pozwie, określa istotę sprawy. Kwestia kosztów postępowania apelacyjnego, zgodnie z art. 108 § 2 k.p.c., pozostaje do rozstrzygnięcia przez Sąd I instancji. Tomasz Sobieraj Leon Miroszewski Artur Kowalewski
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.