III AUa 688/22

(1987), starszy kapral MO

(1988). J. W. wniosła pozew o ustalenie treści stosunku służbowego pomiędzy nią a Wojewódzkim Urzędem Spraw Wewnętrznych, którego następcą prawnym jest Komendant Wojewódzki Komendy Wojewódzkiej Policji w G. – w zakresie zajmowanych stanowisk podczas pełnienia służby przez powódkę w okresie od września 1985 r. do 28 lutego 2012 r., a w szczególności ustalenie, że w okresie od 16 września 1985 r. do zmian ustrojowych w dniu 10 maja 1990 r. była funkcjonariuszem MO i nigdy nie była funkcjonariuszem SB w WUSW, a następnie od 10 maja 1990 r. do 28 lutego 2012 r. była funkcjonariuszem Policji. Wyrokiem z dnia 3 grudnia 2019 r., sygn. akt I C 63/18 Sąd Okręgowy w Gorzowie Wielkopolskim I Wydział Cywilny ustalił, że treść stosunku służbowego istniejącego pomiędzy J. W. a Komendantem Wojewódzkiego (...) Spraw Wewnętrznych, którego następcą prawnym jest Komendant Wojewódzki Komendy Wojewódzkiej Policji w G. – w zakresie przebiegu służby powódki i rzeczywistej treści obowiązków i zajmowanych przez nią stanowisk w czasie służby powódki, trwającej od 16 września 1986 r. do 31 lipca 1990 r. w ten sposób, że powódka: - wykonywała obowiązki funkcjonariusza Milicji Obywatelskiej – maszynistki na okres służby przygotowawczej, na wolnym etacie starszego inspektora z przydziałem pracy w Milicji Obywatelskiej Rejonowego (...) Spraw Wewnętrznych w S. w okresie od 16 września 1985 r. do 30 września 1986 r., - wykonywała obowiązki funkcjonariusza Milicji Obywatelskiej – maszynistki na wolnym etacie starszego inspektora z przydziałem pracy w Milicji Obywatelskiej Rejonowego (...) Spraw Wewnętrznych w S. w okresie od 1 października 1986 r. do 31 lipca 1989 r., - wykonywała obowiązki funkcjonariusza Milicji Obywatelskiej - maszynistki na wolnym etacie starszego inspektora z przydziałem pracy w Milicji Obywatelskiej Rejonowego (...) Spraw Wewnętrznych w S. w okresie od 1 sierpnia 1989 r. do 31 lipca 1990 r., oraz ustalił, że powódka w okresie pełnienia obowiązków służbowych od 16 września 1985 r. do 31 lipca 1990 r. nie była funkcjonariuszem Służby Bezpieczeństwa. W pozostałym zakresie umorzono postępowanie. W uzasadnieniu orzeczenia Sąd Okręgowy wskazał, iż rozległy materiał dowodowy, obejmujący zarówno dowody z dokumentów, jak również zeznania świadków i przesłuchanie samej J. W. wykazał, że powódka pracowała wyłącznie w Milicji Obywatelskiej. Wskazanie w rozkazie personalnym, iż służbę miała wykonywać w ramach „wolnego etatu” w SB wynikało natomiast ze stosowanej wówczas powszechnie praktyki tzw. podwieszania etatów osób wykonujących swoje obowiązki w ramach Milicji Obywatelskiej na wolne etaty w Służbie Bezpieczeństwa. Potrzeba stosowania takiego rozwiązania wynikała przede wszystkim z braku równowagi między potrzebami kadrowymi a liczbą wolnych etatów w służbach – zwłaszcza, gdy pojawiła się konieczność zatrudnienia kogoś z tzw. polecenia (jak było w przypadku J. W.). Sąd Okręgowy podkreślił, że fakt zatrudnienia powódki w ramach Służby Bezpieczeństwa miała charakter wyłącznie formalny, na potrzeby zatrudnienia – fikcyjny potwierdziły zeznania świadków, którzy zgodnie wskazali, że J. W. nie wykonywała żadnych czynności w pionie SB, nawet gdy pojawiła się potrzeba zastąpienia zatrudnionej tam maszynistki. Kolejne stopnie służbowe uzyskiwała jako funkcjonariusz Milicji Obywatelskiej, a nie SB. Wyrokiem z dnia 15 lipca 2021 roku, sygn. akt I ACa 271/20 Sąd Apelacyjny w Szczecinie oddalił apelację pozwanego Skarbu Państwa – Komendanta Wojewódzkiego Policji w G., podtrzymując stanowisko Sądu Okręgowego w Gorzowie Wielkopolskim. Pismem z dnia 04.10.2021 r., znak: BU Po III- (...)-7

(4)/21 Dyrektor Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w P. poinformował, że do zbioru dokumentów dotyczących J. W., znajdujących się w zasobie Archiwum IPN w P. i zarchiwizowane pod sygnaturą IPN Po 636/104 dołączono wyroki Sądu Okręgowego w Gorzowie Wielkopolskim I Wydział Cywilny, sygn. akt I C 63/18 z dnia 03.12.2019 r. oraz Sądu Apelacyjnego w Szczecinie Wydział I Cywilny, sygn. akt I ACa 271/20 z dnia 15.07.2021 r. wraz z uzasadnieniami. Poinformowano również, że dane już zawarte w dokumentach znajdujących się w zasobie IPN nie ulegają zmianie, jednakże w elektronicznych bazach IPN dokonano zmiany opisu akt osobowych J. W. o sygn. IPN Pa 625/75 w zakresie tytułu ww. jednostki archiwalnej (na „Akta osobowe funkcjonariusza MO”). W oparciu o wyżej ustalony stan faktyczny Sąd Okręgowy wskazał, że odwołania okazały się zasadne. Sąd Okręgowy stwierdził, że przedmiotem sporu było ustalenie, czy zaskarżonymi decyzjami prawidłowo określono wysokość renty inwalidzkiej wnioskodawczyni z tytułu zaliczenia do grupy trzeciej w kwocie 89,90 zł (z podwyższeniem do kwoty 750 zł, tj. kwoty odpowiedniego świadczenia w najniższej wysokości), a emerytury – w kwocie 2069,02 zł, opierając się na informacji IPN-u z 09.05.2017 r., zgodnie z którą wnioskodawczyni w okresie od 16.09.1985 r. do 31.07.1989 r. pełniła służbę na rzecz totalitarnego państwa. Sąd I instancji powoływał następnie podstawę prawną rozstrzygnięcia, tj. art. 13a i 13b, 15c ust. 1- 5 ustawy z 18.02.1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Agencji Wywiadu. Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 723 ze zm.) oraz § 14 ust. 1 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 18.10.2004 r. w sprawie trybu postępowania i właściwości organu w zakresie zaopatrzenia emerytalnego funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej oraz ich rodzin (t.j. Dz.U. z 2015 r., poz. 1148 z późn. zm.). Sąd Okręgowy wskazał, że przepis art. 22a ust. 1 przewiduje, że w przypadku osoby, która pełniła służbę na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b, rentę inwalidzką ustaloną zgodnie z art. 22 zmniejsza się o 10% podstawy wymiaru za każdy rok służby na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b. Przy zmniejszaniu renty inwalidzkiej okresy służby, o której mowa w art. 13b, ustala się z uwzględnieniem pełnych miesięcy. Zdaniem Sądu Okręgowego, by rozstrzygnąć, czy obniżenie wysokości świadczeń było zasadne, należało ustalić, czy wnioskodawczyni w spornym okresie wykonywała „służbę na rzecz totalitarnego państwa” w rozumieniu art. 13b ust. 1 ustawy. Wnioskodawczyni w swoim stanowisku procesowym podnosiła, że nigdy nie była funkcjonariuszem SB, a jej zatrudnienie faktycznie przebiegało w strukturach Milicji Obywatelskiej. Wskazała, że przez cały sporny okres pracowała jako maszynistka w sekretariacie (...) w S.. Sąd Najwyższego w uchwale z 16.09.2020 r., sygn. akt III UZP 1/20 wskazał, że kryterium „służby na rzecz totalitarnego państwa”, określone w art. 13b ust. 1 powinno być oceniane na podstawie wszystkich okoliczności sprawy, w tym także na podstawie indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka. Sąd Okręgowy w pełni podzielił treść i uzasadnienie powyższej uchwały. Sąd Okręgowy uznał, że wnioskodawczyni w spornym okresie od 16.09.1985 r. do 31.07.1989 r., wskazanym w informacji IPN-u nie pełniła „służby na rzecz totalitarnego państwa”. W niniejszej sprawie w zasadzie spór sprowadzał się do przydziału wnioskodawczyni do określonej formacji w spornym okresie. Z akt osobowych wnioskodawczyni wynika, że z dniem 16.09.1985 r. została przyjęta do służby w MO i mianowana funkcjonariuszem w okresie służby przygotowawczej na stanowisko maszynistki na wolnym etacie starszego inspektora Grupy III SB z przydziałem pracy w Służbie Bezpieczeństwa (...) Spraw Wewnętrznych w S.. Następnie od dnia 01.10.1986 r. pełniła obowiązki maszynistki na wolnym etacie starszego inspektora Grupy II (...) w L. z przydziałem pracy w (...) w S., a od 01.07.1987 r. zajmowała stanowisko maszynistki sekretariatu (...) w S. na wolnym etacie milicjanta D. Patrolowej (...) w S.. Od 11.02.1989 r. do 31.07.1989 r. J. W. przebywała na urlopie wychowawczym. W ocenie Sądu Okręgowego sam fakt stwierdzenia pełnienia służby od 22.07.1944 r. do 31.07.1990 r. w wymienionych instytucjach i formacjach nie jest wystarczający do uzyskania celu ustawy z 2016 r. Przez cały sporny okres, tj. od 16.09.1985 r. do 31.07.1989 r. wnioskodawczyni wykonywała obowiązki funkcjonariusza MO na stanowisku maszynistki w (...) w S.. Odwołująca nigdy nie pracowała w Służbach Bezpieczeństwa. W spornym okresie wykonywała czynności służbowe związane z obsługą MO, tj. rejestrowała pisma i sprawy w dzienniku korespondencyjnym, prowadziła skorowidze alfabetyczne, przekazywała pocztę do poszczególnych komórek organizacyjnych, które wchodziły w skład jednostki MO. Sporządzała na maszynie różnego rodzaju pisma, archiwizowała dokumentację poszczególnych komórek, przygotowywała dokumenty do wysłania. Wszystkie czynności wykonywane przez odwołującą były związane z obsługą sekretariatu. Nie dopuściła się naruszenia obowiązującego prawa i wykonywał swoje obowiązki służbowe w sposób nienaruszający praw i godności innych osób. Nie bez znaczenia w niniejszej sprawie pozostają ustalenia Sądu Okręgowy w Gorzowie Wielkopolskim w sprawie I C 63/18 z powództwa J. W. w zakresie przebiegu służby. Sąd ten na podstawie zebranego materiału dowodowego uznał, wnioskodawczyni pracowała wyłącznie w pionie Milicji Obywatelskiej. Wskazanie w rozkazie personalnym, iż służbę miała wykonywać w ramach „wolnego etatu” w SB wynikało natomiast ze stosowanej wówczas powszechnie praktyki tzw. podwieszania etatów osób wykonujących swoje obowiązki w ramach Milicji Obywatelskiej na wolne etaty w Służbie Bezpieczeństwa. W czasie kiedy J. W. starała się o pracę w MO nie było wolnych etatów dla kobiet, jednak dzięki wstawiennictwu znajomego ojca odwołującej udało się stworzyć dla niej stanowisko pracy. Jednakże z uwagi na brak wolnych etatów w MO, zatrudnienie ubezpieczonej było możliwe jedynie wyłącznie przy wykorzystaniu wolnego etatu SB. Jednak zatrudnienie to miało charakter formalny, bowiem jej przydział do służby zawarty w rozkazie personalnym nie odpowiadał zakresowi jej obowiązków i miejscu pracy. Wnioskodawczyni chcąc pracować w MO musiała się zgodzić na „podwieszenie” jej etatu w SB. Sąd Okręgowy zwrócił się do IPN-u o udzielenie informacji, w której jednostce organizacyjnej (albo w których jednostkach organizacyjnych) wnioskodawczyni pełniła służbę na rzecz totalitarnego państwa w rozumieniu art. 13b ustawy zaopatrzeniowej i która z okoliczności wskazanych w art. 13b ust. 1 i 2 tej ustawy stanowiła podstawę uznania, że wnioskodawczyni pełniła służbę na rzecz totalitarnego państwa, a także czy IPN dysponuje dokumentami świadczącymi o tym, że wnioskodawczyni w spornym okresie służby naruszała podstawowe prawa i wolności człowieka. W odpowiedzi IPN podporządkował wprawdzie sporny okres służby wnioskodawczyni pod konkretny przepis ustawy zaopatrzeniowej (art. 13b ust. 1 pkt 5 lit. a tiret 1), nie dokonał jednak analizy ani nie ocenił, jaki charakter miała służba tego konkretnego funkcjonariusza. Instytut stwierdził, że nie jest zobowiązany do poszukiwania i oceny dokumentów mogących potwierdzić popełnienie przez wnioskodawcę czynów określonych w zadanym przez sąd pytaniu. Instytut nie ocenia, jaki był zakres wykonywanych przez funkcjonariusza czynności i zadań służbowych. Nie zostało wykazane, aby jakiekolwiek czyny odwołującej skutkowały naruszeniem praw i wolności obywateli. Niezależnie od powyższego, na korzyść wnioskodawczyni działa też fakt, okres służby, który należy brać pod uwagę, przypada (w części wskazanej w informacji IPN-u) na okres od września 1985 r. do 1990 r., a więc na okres schyłkowy reżimu komunistycznego. Kolejną kwestią, na którą zwrócił uwagę skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, uzasadniając omówioną wyżej uchwałę, jest przebieg służby w Policji po 1990 r. Wnioskodawczyni w latach 1990-2012, a więc przez 12 lat był funkcjonariuszem Policji. Przed rozpoczęciem służby w Policji przeszła weryfikację ze skutkiem pozytywnym. Reasumując Sąd Okręgowy uznał, że ze wszystkich powyższych względów, a zwłaszcza z tego, że wnioskodawczyni w żadnym okresie swojej służby nie pełniła „służby na rzecz totalitarnego państwa”, zaskarżone decyzje okazały się błędne. Odwołująca wywodziła, że zaskarżone decyzje (przepisy, na podstawie których je wydano) są niezgodne z Konstytucją RP oraz Europejską Konwencją o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Zdaniem Sądu Okręgowego nie ma jednak potrzeby odwoływania się do kwestii zgodności bądź niezgodności ustawy zaopatrzeniowej z jakimkolwiek wzorcem kontroli. Już samo zastosowanie materialnoprawnych przepisów ustawy zaopatrzeniowej, przy prawidłowej ich wykładni, pozwala na rozstrzygnięcie sprawy. Niezależnie od tego, wyrokiem z 16.06.2021 r., sygn. P 10/20, Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 22a ust. 2 ustawy z 18.02.1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy jest zgodny z art. 2 oraz z art. 67 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 477 14 § 2 k.p.c., zmieniono zaskarżone decyzje i orzeczono jak w punktach I-II sentencji wyroku. O kosztach zastępstwa procesowego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 98 § 1 1 i art. 99 k.p.c. w zw. z § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22.10.2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 265). Apelację od powyższego wyroku, w całości, złożył pozwany, wnosząc o: 1) zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołań od decyzji Dyrektora Zakładu Emerytalno – Rentowego MSWiA o zmianie wysokości świadczeń emerytalno – rentowych oraz zasądzenie na rzecz organu rentowego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w wysokości według norm przepisanych; ewentualnie: 2) uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I Instancji do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi decyzję w zakresie zasądzenia na rzecz organu rentowego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za I instancję. W odpowiedzi na apelację odwołująca wniosła o jej oddalenie i zasądzenie od pozwanego na swoją rzecz zwrotu kosztów procesu. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja jako bezzasadna podlega oddaleniu. W ocenie Sądu Apelacyjnego, Sąd I instancji przeprowadził prawidłowe postępowanie dowodowe, a zebrany materiał poddał wszechstronnej ocenie z zachowaniem granic swobodnej oceny dowodów, przewidzianej przez art. 233 § 1 k.p.c. Na tej podstawie Sąd Okręgowy poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne, które tutejszy Sąd w pełni podziela i przyjmuje za własne. Istota sporu sprowadzała się do oceny zasadności zastosowania wobec ubezpieczonej przepisów art. 15 c i art. 22 a ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin, znowelizowanego w 2016 r. i w konsekwencji obniżenia wysokości przyznanych mu świadczeń emerytalno – rentowych. W świetle przepisu art. 15 c ust. 1 ustawy w przypadku osoby, która pełniła służbę na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b, i która pozostawała w służbie przed dniem 2 stycznia 1999 r., emerytura wynosi: - 0% podstawy wymiaru - za każdy rok służby na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b; - 2,6% podstawy wymiaru - za każdy rok służby lub okresów równorzędnych ze służbą, o których mowa w art. 13 ust. 1 pkt 1, la oraz 2-

1. Ponadto, jak wynika z treści ust. 3, wysokość emerytury ustalonej zgodnie z ust. 1 i 2 nie może być wyższa niż miesięczna kwota przeciętnej emerytury wypłaconej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ogłoszonej przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Natomiast zgodnie z treścią art. 22 a ust. 1 powołanej ustawy w przypadku osoby, która pełniła służbę na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b, rentę inwalidzka ustaloną zgodnie z art. 22 zmniejsza się o 10% podstawy wymiaru za każdy rok służby na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b. Wysokość renty inwalidzkiej, ustalonej zgodnie z ust. 1, nie może być wyższa niż miesięczna kwota przeciętnej renty z tytułu niezdolności do pracy wypłaconej przez ZUS. Istotą sporu było zatem ustalenie, czy odwołująca w okresie wskazanym w informacji IPN, tj. od 16.09.1985r. do 31.07.1989r. pełniła służbę na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b ustawy z 18 lutego 1994 roku o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz. U. z 2016 roku, poz. 708 ze zmianami). W tym miejscu przypomnieć należy, iż w przywołanej przez Sąd Okręgowy uchwale z dnia 16 września 2020 r. III UZP 1/20 Sąd Najwyższy stwierdził, że kryterium „służby na rzecz totalitarnego państwa” określone w art. 13 b ust. 1 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. powinno być oceniane na podstawie wszystkich okoliczności sprawy, w tym także na podstawie indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka. Zasadniczy zarzut apelującego sprowadzał się do argumentacji, że skoro z informacji IPN wynika, że odwołujący w ww. okresie pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b ustawy z 18 lutego 1994 roku, to automatycznie spełnione zostały warunki do ponownego przeliczenia jej świadczenia. Zdaniem pozwanego istotnym kryterium jest fakt pełnienia służby w okresie od dnia 22.07.1944 r. do dnia 31.07.1990r. w wymienionych w tym przepisie jednostkach organizacyjnych. W ocenie Sądu Apelacyjnego argumentacja apelującego nie jest uzasadniona. W orzecznictwie sądów powszechnych, sądów administracyjnych oraz Sądu Najwyższego ukształtował się jednolity pogląd, zgodnie z którym okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość mogą być udowadniane wszelkimi środkami dowodowymi przewidzianymi w Kodeksie postępowania cywilnego. Przeciwko informacji o przebiegu służby mogą być przeprowadzane przeciwdowody. Sąd Najwyższy (por. wyroki z 09.04.2009 r., I UK 316/08, z 06.09.1995 r., II URN 23/95, OSNAPiUS 1996 nr 5, poz. 77, z 08.04.1999 r., II UKN 619/98, OSNAPiUS 2000 nr 11, poz. 439, z 04.10.2007 r. I UK 111/07, z 02.02.1996 r., II URN 3/95, OSNAPiUS 1996 nr 16, poz. 239 oraz z 25.07.1997 r., II UKN 186/97, OSNAPiUS 1998 nr 11, poz. 342) na gruncie art. 473 k.p.c. wielokrotnie wypowiadał się, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych i prawa pracy w postępowaniu przed sądem nie obowiązują ograniczenia dowodowe. W postępowaniu przed sądem ubezpieczeń społecznych w sprawach o świadczenia emerytalno-rentowe prowadzenie dowodu z zeznań świadków lub z przesłuchania stron nie podlega żadnym ograniczeniom. Nie może zatem ulegać wątpliwości, że pracownik czy ubezpieczony ubiegający się o świadczenie z ubezpieczenia społecznego może w postępowaniu przed sądem pracy i ubezpieczeń społecznych wszelkimi dowodami wykazywać okoliczności, od których zależą jego uprawnienia z tytułu ubezpieczenia - także wówczas, gdy z dokumentu np. zaświadczenia o zatrudnieniu, wynika co innego. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 09.12.2011 r. sygn. akt II UZP 10/11 (OSNP 2012/23-24/298) przyjął, że sąd ubezpieczeń społecznych, rozpoznający sprawę w wyniku wniesienia odwołania od decyzji Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego MSWiA w W., w sprawie ponownego ustalenia (obniżenia) wysokości emerytury policyjnej byłego funkcjonariusza Służby Bezpieczeństwa, nie jest związany treścią informacji o przebiegu służby w organach bezpieczeństwa państwa przedstawionej przez Instytut Pamięci Narodowej zarówno co do faktów (ustalonego w tym zaświadczeniu przebiegu służby), jak i co do kwalifikacji prawnej tych faktów (zakwalifikowania określonego okresu służby jako służby w organach bezpieczeństwa państwa). Ww. postanowienie Sądu Najwyższego zapadło na tle obniżenia emerytury policyjnej w związku z pierwszą ingerencją ustawodawcy w świadczenia emerytalne funkcjonariuszy reżimu komunistycznego, kiedy to do ustawy z 18.02.1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy, wprowadzono dodatkowy art. 15b przewidujący, że obniża się emeryturę osobie, która pełniła służbę w organach bezpieczeństwa państwa, o których mowa w art. 2 ustawy z dnia 18.10.2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów i która pozostawała w służbie przed dniem 02.01.1999 r. Sąd Apelacyjny przypomina także treść powołanej wyżej uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 16 września 2020r. III UZP 1/
2. Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanej uchwały dotyczącej kwestii obniżania emerytur policyjnych na podstawie aktualnie obowiązujących przepisów potwierdził, że sądu powszechnego nie wiąże informacja o przebiegu służby wydana przez IPN w trybie art. 13a ust. 1 ustawy z 1994 r. Sąd Najwyższy zaakcentował, iż pojęcie „służby na rzecz totalitarnego państwa" należy odkodować jako punkt wyjścia do analizy sytuacji prawnej indywidualnych świadczeniobiorców. Tym samym nie można zgodzić się z założeniem, że sam fakt stwierdzenia pełnienia służby od dnia 22 lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r. w wymienionych instytucjach i formacjach jest wystarczający do uzyskania celu ustawy z 2016 r., w tym także aby wykluczone zostało prawo do dowodzenia, iż służba pełniona w tym czasie nie była służbą na rzecz totalitarnego państwa. Sąd Najwyższy podkreślił także, że nie można ograniczyć się do bezrefleksyjnej wykładni językowej art. 13b ustawy z 1994 r., bowiem zakodowane w nim pojęcie stanowi kryterium wyjściowe, a więc przybiera postać domniemania możliwego do obalenia w procesie cywilnym. Na powyższe stanowisko powołał się również Sąd Najwyższy w postanowieniu z 14.09.2021 r. sygn. akt USK 259/21 (w zakresie rozpoznania skargi kasacyjnej), wskazując, że sądu powszechnego nie wiąże informacja o przebiegu służby wydana przez IPN i w razie stosownego zarzutu przeciwko osnowie tej informacji, sąd będzie zobowiązany do rekonstrukcji jej przebiegu w konkretnym wypadku. Sąd Najwyższy uznaje zatem, że informacja IPN stanowi dowód, który nie jest jednak dowodem wyłącznym albo dowodem niepodważalnym, którym sąd byłby związany, bez możliwości jego oceny w ramach przysługującego sądowi prawa do swobodnej i wszechstronnej oceny dowodów (art. 233 § 1 k.p.c.). Inne rozumienie stanowiska Sądu Najwyższego dawałoby IPN przymioty organu rozstrzygającego arbitralnie kwestie wysokości świadczeń emerytalno-rentowych, bez potrzeby odwoływania się do sądu, a z sądu organ firmujący jedynie ustalenia zawarte w informacji IPN. Zdaniem Sądu Apelacyjnego - mając na uwadze wykładnię celowościową ustawy uznać należy, że istotne znaczenie dla interpretacji definicji „służby na rzecz totalitarnego państwa” ma rodzaj i zakres czynności wykonywanych w trakcie służby. Ustawa z 18.02.1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy (...) nie zawiera definicji „służby na rzecz totalitarnego państwa”. Celem odkodowania znaczenia tego sformułowania, odnieść się wypada do definicji zawartej w ustawie z 18.10.2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz o treści tych dokumentów (Dz.U. 2006 Nr 218, poz. 1592). Zgodnie z preambułą ww. ustawy służbą tego rodzaju jest „praca albo służba w organach bezpieczeństwa państwa komunistycznego lub pomoc udzielana tym organom przez osobowe źródło informacji, polegające na zwalczaniu opozycji demokratycznej, związków zawodowych, stowarzyszeń, kościołów i związków wyznaniowych, łamaniu prawa do wolności słowa i zgromadzeń, gwałceniu prawa do życia, wolności, własności i bezpieczeństwa obywateli, była trwale związana z łamaniem praw człowieka i obywatela na rzecz komunistycznego ustroju totalitarnego”. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, do zastosowania omawianych rygorów nie wystarczy zatem samo formalne pełnienie służby w jednostkach wymienionych w art. 13b ustawy w okresie od 22.07.1944r. do 31.07.1990r., ale pełnienie służby polegające na zwalczaniu opozycji demokratycznej, związków zawodowych, stowarzyszeń, kościołów i związków wyznaniowych, łamaniu prawa do wolności słowa i zgromadzeń, gwałceniu prawa do życia, wolności, własności i bezpieczeństwa obywateli, łamaniu praw człowieka i obywatela. Inna wykładnia przepisu art. 13b naruszałaby zasady sprawiedliwości społecznej, bowiem dotyczyłaby także osób, których pełniona funkcja czy charakter pracy nie miały charakteru operacyjnego, lecz charakter pomocniczy, techniczny, biurowy, porządkowy, niezwiązany z głównymi funkcjami organów bezpieczeństwa. Poza tym należy mieć na względzie, że wykonywanie „służby na rzecz państwa totalitarnego” było zindywidualizowane, mogło różnić się osobistym zaangażowaniem danej osoby i determinacją na realizowanie określonych zadań i funkcji. Działalność funkcjonariusza mogła być w różnym stopniu ukierunkowana na potrzeby, korzyści totalitarnego państwa. W związku z tym nie każde nawiązanie stosunku prawnego w ramach jednostek organizacyjnych, wskazanych w ustawie, musiało wiązać się ze służbą na rzecz totalitarnego państwa. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, nie można przyjąć a priori, że sam fakt stwierdzenia pełnienia służby w okresie od 22.07.1944 r. do 31.07.1990 r. w wymienionych w ustawie jednostkach organizacyjnych jest wystarczający do uznania, że dana osoba „pełniła służbę na rzecz totalitarnego państwa”. Służba (praca) takiej osoby powinna być oceniana na podstawie indywidualnych czynów, w oparciu o wszystkie okoliczności pełnionej służby. Nie można stosować mechanizmu odpowiedzialności zbiorowej, gdyż stosowanie takiego mechanizmu przybliżyłoby ten mechanizm do mechanizmów stosowanych w czasach państwa totalitarnego. Prezentowany przez Sąd Apelacyjny pogląd jest zatem w pełni zgodny z przywołaną uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 16.09.2020 r. sygn. akt III UZP 1/20 dotyczącą kwestii obniżania emerytur policyjnych. Tym samym nie można zgodzić się z zarzutem apelującego, że sam fakt stwierdzenia pełnienia służby od dnia 22 lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r. w wymienionych instytucjach i formacjach jest wystarczający do przesądzenia, że służba pełniona w tym czasie była służbą na rzecz totalitarnego państwa, zwłaszcza wykluczenia prawa do przeprowadzenia przeciwdowodu. Dlatego nie można ograniczyć się jedynie do wykładni językowej art. 13b ustawy z 1994 r., bowiem zakodowane w nim pojęcie stanowi kryterium wyjściowe, a więc przybiera postać domniemania możliwego do obalenia w procesie cywilnym. Pokreślenia wymaga, że taka wykładnia jest zgodna z jednolitym i utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, w szczególności Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. na przykład wyroki: z dnia 11 grudnia 2019 r., I OSK (...); I OSK (...), a także z dnia 4 czerwca 2019 r., (...)). Słuszne jest także stanowisko Sądu Okręgowego, że sądy powszechne nie są związane treścią informacji o przebiegu służby w organach bezpieczeństwa państwa przedstawionej przez Instytut Pamięci Narodowej zarówno co do faktów (ustalonego w tym zaświadczeniu przebiegu służby), jak i co do kwalifikacji prawnej tych faktów (zakwalifikowania określonego okresu służby jako służby w organach bezpieczeństwa państwa). Związanie to obejmuje jedynie organ emerytalny. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie dał podstaw by przyjąć, że w okresie od 16.09.1985r. do 31.07.1989r. odwołująca pełniła służbę na rzecz totalitarnego państwa. Jak trafnie ustalił Sąd Okręgowy w powyższym okresie, którego dotyczy informacja IPN, wnioskodawczyni wykonywała obowiązki funkcjonariusza MO na stanowisku maszynistki w (...) w S.. Odwołująca nigdy nie pracowała w Służbach Bezpieczeństwa. W spornym okresie wykonywała czynności służbowe związane z obsługą MO, tj. rejestrowała pisma i sprawy w dzienniku korespondencyjnym, prowadziła skorowidze alfabetyczne, przekazywała pocztę do poszczególnych komórek organizacyjnych, które wchodziły w skład jednostki MO. Sporządzała na maszynie różnego rodzaju pisma, archiwizowała dokumentację poszczególnych komórek, przygotowywała dokumenty do wysłania. Wszystkie czynności wykonywane przez odwołującą były związane z obsługą sekretariatu. Sąd I instancji trafnie powołał się także na ustalenia Sądu Okręgowego w Gorzowie Wielkopolskim w sprawie I C 63/18 z powództwa J. W. w zakresie przebiegu służby. Sąd ten na podstawie zebranego materiału dowodowego uznał, wnioskodawczyni pracowała wyłącznie w pionie Milicji Obywatelskiej. Wskazanie w rozkazie personalnym, iż służbę miała wykonywać w ramach „wolnego etatu” w SB wynikało natomiast ze stosowanej wówczas powszechnie praktyki tzw. „podwieszania etatów” osób wykonujących swoje obowiązki w ramach Milicji Obywatelskiej na wolne etaty w Służbie Bezpieczeństwa. Sąd Apelacyjny podzielił zatem ustalenie Sądu I instancji, że całokształt ustaleń dokonanych w sprawie prowadzi do wniosku, że wnioskodawczyni nie świadczyła „służby na rzecz totalitarnego państwa”. Żadne jej czyny nie prowadziły do naruszenia praw i wolności obywateli. Wnioskodawczyni nie była osobą decyzyjną, nie wykonywała działań związanych z przeciwdziałaniem opozycji, zwalczaniem kościoła, związków wyznaniowych czy zawodowych, a w szczególności nie łamała praw i wolności człowieka. Nie prowadziła żadnych czynności dochodzeniowo – śledczych czy operacyjno - rozpoznawczych w tym okresie. Ponadto ubezpieczona przeszła także pozytywnie weryfikację i przyjęta została do służby w Policji. Uznano więc, że nie wykonywała służby, która uniemożliwiałaby lub wzbudzała wątpliwości co do możliwości przyjęcia i pełnienia służby w Policji. Wnioskodawczyni w latach 1990-2012, a więc przez 12 lat była funkcjonariuszem Policji. Służba w Policji miała konsekwencje dla zdrowia wnioskodawczyni, bowiem uznano ją za inwalidę i zaliczono do trzeciej grupy pozostającej w związku ze służbą w Policji. Niezależnie od powyższego - nie wykazano, aby odwołująca w wykonywanych czynnościach w okresie wskazanym w informacji IPN stosowała jakiekolwiek niegodziwe praktyki w pełnionej służbie, a tym samym, aby jej działania naruszały podstawowe prawa i wolności człowieka bądź wypełniały znamiona czynów niedozwolonych. W realiach sprawy w postępowaniu sądowym dokonano zatem indywidualnej oceny charakteru zatrudnienia odwołującej i faktycznie wykonywanej przez nią pracy, mając na uwadze, że kryterium miejsca i czasu pełnienia służby nie powinno stanowić jedynego kryterium do oceny, czy odwołująca pełniła „służbę na rzecz totalitarnego państwa”, w rozumieniu art. 13b ust. 1 ustawy z 18.02.1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy. Kryteriami niezbędnymi do oceny czy pełniła ona „służbę na rzecz totalitarnego państwa” powinny być przede wszystkim: rodzaj wykonywanych czynności, sposób ich wykonywania, a w szczególności czy w okresie pełnienia służby (pracy) dopuszczała się naruszeń podstawowych praw i wolności człowieka. Sąd Apelacyjny podobnie jak Sąd Okręgowy w całości oparł się zatem na uchwale Sądu Najwyższego z dnia 16.09.2020r. III UZP 1/20 oraz podzielił w pełni stanowiska innych sądów powszechnych rozpoznających analogiczne sprawy. W tych orzeczeniach sądów powszechnych podniesiono m.in., że system emerytalny i kształtowane w jego ramach uprawnienia emerytalne nie mogą być elementem prowadzenia polityki represyjnej państwa, zwłaszcza że uprawnienia emerytalne nie są szczególnymi korzyściami, nawet w stosunku do służb mundurowych. W realiach sprawy wydanie decyzji obniżających odwołującej świadczenia emerytalno – rentowe nastąpiło bez uwzględnienia indywidualnego charakteru pracy. Z tych względów Sąd Apelacyjny uznał wszystkie zarzuty pozwanego za bezzasadne. W konsekwencji Sąd Apelacyjny podzielając ustalenia faktyczne i prawne Sądu I instancji, nie znalazł podstaw do wzruszenia kwestionowanego wyroku w kierunku postulowanym w apelacji. Zarzuty apelacji nie podważyły powyższych ustaleń, zaś apelacja stanowiła jedynie nieskuteczną polemikę z prawidłowymi ustaleniami i rozważaniami Sądu Okręgowego. Konkludując, Sąd Apelacyjny na mocy art. 385 k.p.c. apelację oddalił, nie znajdując podstaw do jej uwzględnienia. O kosztach postępowania apelacyjnego Sąd Apelacyjny orzekł zgodnie z ogólną zasadą odpowiedzialności za wynik postępowania na podstawie art. 98 § 1, 1 1 i 3 k.p.c. w zw. art. 99 k.p.c., art. 108 § 1 k.p.c. i § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych zasądzając od pozwanego Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w W. na rzecz odwołującej kwotę 480,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia uprawomocnienia się orzeczenia o kosztach procesu do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym. Wiesława Stachowiak