ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16 z 1964 r., poz. 94 ze zm.), który stanowi, że przepisy Kodeksu cywilnego o uznaniu za zmarłego stosuje się także do zaginionych przed dniem wejścia kodeksu w życie, jednakże chwilę domniemanej śmierci zaginionych przed dniem 1 października 1950 r. oznacza się według przepisów dekretu z dnia 29 sierpnia 1945 r. – Prawo osobowe (Dz. U. Nr 40 z 1945 r., poz. 223). Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd odczytał tę normę jako obligującą go do stosowania w sprawie niniejszej przepisów powyższego dekretu także do określania długości terminów, po upływie których może nastąpić uznanie za zmarłego oraz momentu ich rozpoczęcia – bo te właśnie zagadnienia unormowane są w art. 14 dekretu z dnia 29 sierpnia 1945 r. – Prawo osobowe (Dz. U. Nr 40 z 1945 r., poz. 223) – podczas gdy w rzeczywistości art.
– Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16 z 1964 r., poz. 94 ze zm.) jednoznacznie odsyła wyłącznie do stosowania art. 18 tego dekretu, gdzie unormowano oznaczenie chwili domniemanej śmierci zaginionych. O ile więc chwilę tę w przypadku osoby zaginionej, jak D. T., przed dniem 1 października 1950 r., należy istotnie określić stosownie do wymogów art. 18 dekretu z dnia 29 sierpnia 1945 r. – Prawo osobowe (Dz. U. Nr 40 z 1945 r., poz. 223), o tyle jest to jedyny wyjątek od wynikającej z art.
– Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16 z 1964 r., poz. 94 ze zm.) reguły, że do wszelkich pozostałych zagadnień materialnoprawnych związanych z uznaniem za zmarłego pod rządami Kodeksu cywilnego należy stosować przepisy tego Kodeksu z uwzględnieniem ich uzupełnienia przez art. XXVII-XXXII ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16 z 1964 r., poz. 94 ze zm.) (tak np. Kłoda [w:] „Kodeks cywilny. Tom II. Komentarz do art. 450–1088. Przepisy wprowadzające” pod red. K. Pietrzykowskiego, Warszawa 2021, teza 1 i 2 do art.
z powołaniem się na J. Gwiazdomorskiego, „Międzyczasowe prawo prywatne”, „Nowe Prawo” Nr 6 i 7-8, s. 739-740). Oznacza to, że wobec faktu, iż ustalone w sprawie okoliczności zaginięcia D. T. wypełniały hipotezę art. XXIX ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16 z 1964 r., poz. 94 ze zm.), zastosować należy ten właśnie przepis i wynikający z niego termin roczny, po upływie którego zaginiony mógł zostać uznany za zmarłego. Nie oznacza to jednak, że na podstawie przywołanego przepisu należy określić także dzień będący początkiem biegu tego terminu. Dostrzec trzeba bowiem, że ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16 z 1964 r., poz. 94 ze zm.) zawiera normę szczególną regulującą tę kwestię w sposób odmienny od rozwiązania przewidzianego w art. XXIX ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16 z 1964 r., poz. 94 ze zm.), dotyczącego wszelkich wojen i działań wojennych, jeśli zaginięcie nastąpiło w związku z wojną 1939-1945. W takim wypadku art. XXXII przywołanej ustawy – który miał zresztą swój odpowiednik, w postaci art. XX dekretu z dnia 29 sierpnia 1945 r. – Przepisy wprowadzające prawo osobowe (Dz. U. Nr 40 z 1945 r., poz. 224 ze zm.), także na gruncie stanu prawnego przyjętego przez Sąd I instancji za podstawę rozstrzygania – stanowi, że bieg terminów, które w myśl unormowań ogólnych byłyby liczone – jak w art. XXIX – od końca roku kalendarzowego, w którym wojna lub działania wojenne zostały zakończone, rozpoczyna się z dniem 9 maja 1945 r. Podsumowując zatem te wywody, stwierdzić należy, że termin, po upływie którego uznanie D. T. za zaginionego stało się możliwe, rozpoczął się z dniem 9 maja 1945 r. i upłynął po roku od tego dnia, a zatem z upływem dnia 9 maja 1946 r. (art. 112 k.c.). Ponieważ słusznie Sąd meriti przyjął, że ustalone okoliczności sprawy nie dają wystarczających podstaw do określenia najbardziej prawdopodobnej chwili śmierci zaginionego, należy – jak tego wymaga art. 18 § 3 i 4 dekretu z dnia 29 sierpnia 1945 r. – Prawo osobowe (Dz. U. Nr 40 z 1945 r., poz. 223) w związku z art.
– Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16 z 1964 r., poz. 94 ze zm.) – za dzień jego śmierci przyjąć ostatni dzień terminu, po upływie którego może nastąpić uznanie go za zmarłego, tj. dzień 9 maja 1946 r., a za chwilę śmierci – koniec tego dnia, tj. godzinę 23:59. W efekcie konieczna okazała się zmiana zaskarżonego orzeczenia w zakresie rozstrzygnięcia o chwili śmierci D. T., a podstawą prawnoprocesową takiego decyzji jest art. 386 § 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Zmiana ta odbiega od treści wniosku apelacyjnego, jednak w postępowaniu nieprocesowym zastosowanie znajduje reguła, że w sytuacji i w zakresie, w którym o danej kwestii sąd orzeka z urzędu, tj. niezależnie od tego, czy i w jakim kształcie jest ona objęta żądaniem sformułowanym wnioskodawcę, nie zachodzi związanie treścią żądania, ani też nie obowiązuje wynikający z art. 384 k.p.c. zakaz reformationis in peius. Reguła ta wynika z założenia, że – zwłaszcza w systemie apelacji pełnej, w której sąd drugiej instancji kontynuuje rozpoznanie sprawy – sąd ten orzeka w granicach zaskarżenia w tym samym zakresie o danej kwestii z urzędu, w którym uczynił to sąd pierwszej instancji (tak np. w uchwale SN z dnia 19 października 2018 r., III CZP 1/18, „Monitor Prawniczy” Nr 22 z 2018 r., s. (...)). Związanie sądu granicami żądania nie obejmuje wskazania daty, która w orzeczeniu o uznaniu za zmarłego zostanie określona jako chwila śmierci zaginionego, gdyż przedmiotem postępowania jest ustalenie, czy doszło do spełnienia przesłanek uzasadniających uznanie za zmarłego i w razie, gdy zgromadzony materiał faktyczny i dowodowy pozwala na stwierdzenie, że zachodzą wymagane przesłanki do uznania za zmarłego z oznaczeniem chwili śmierci na inną datę niż wskazana we wniosku, sąd ma obowiązek oznaczyć chwilę śmierci zgodnie z nakazami art. 31 k.c. [a w sprawie niniejszej zgodnie z art. 18 dekretu z dnia 29 sierpnia 1945 r. – Prawo osobowe (Dz. U. Nr 40 z 1945 r., poz. 223) w związku z art.
– Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16 z 1964 r., poz. 94 ze zm.)]. Odmienne stanowisko prowadziłoby do konsekwencji, których nie sposób byłoby zaakceptować, gdyż sąd musiałby oddalać wniosek tylko na tej podstawie, że wynikająca z ustawy chwila domniemanej śmierci zaginionego nastąpiła w innej dacie niż wskazana we wniosku, chociaż z ustaleń wynikałoby, że zachodzą przesłanki do uznania danej osoby za zmarłą. Bezsprzecznie zatem zakres zaskarżenia apelacji może ograniczać się do rozstrzygnięcia Sądu I instancji oznaczającego chwilę śmierci zaginionego, niemniej jednak Sąd odwoławczy nie jest w żadnej mierze związany stanowiskiem skarżącego w tym zakresie i ma obowiązek, po dokonaniu oceny prawidłowości zaskarżonego rozstrzygnięcia, oznaczyć tę chwilę w sposób odpowiadający prawu.
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.