Wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 14 marca 2024 r., sygn. akt XII K 226/23

Sygn. akt XII K 226/23 WYROK ŁĄCZNY W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 14 marca 2024 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie XII Wydział Karny w składzie:

Przewodnicząca: SSO Katarzyna Stasiów Protokolant: Katarzyna Hydzik przy udziale prokurator Renaty Zielińskiej po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 marca 2024 r. sprawy E. G. , urodzonego w dniu (...) w N., syna J. i M., skazanego prawomocnymi wyrokami:

1)Wojskowego Sądu Garnizonowego w Warszawie z dnia 8 września 2003 roku sygn. akt SG 340/03, za czyny:

a)z art. 338 § 1 k.k., popełnione w okresie od 2 października 2001 roku do 14 listopada 2001 roku, na karę 3 miesięcy pozbawienia wolności;

b)z art. 338 § 1 k.k., popełnione w okresie od 20 listopada 2001 roku do 13 lutego 2002 roku, na karę 4 miesięcy pozbawienia wolności;

c)z art. 338 § 1 k.k. popełnione w okresie od 17 lutego 2002 roku do 16 maja 2003 roku, na karę 10 miesięcy pozbawienia wolności, wobec którego łącząc jednostkowe kary pozbawienia wolności na podstawie art. 85 k.k. i art. 86 § 1 k.k., orzeczono karę łączną 1 roku pozbawienia wolności, a jej wykonanie na postawie art. 69 § 1 i § 2 k.k. oraz art. 70 § 2 k.k. warunkowo zawieszono na okres próby wynoszący 3 lata, oddając oskarżonego w okresie próby pod dozór kuratora sądowego i zobowiązując do powstrzymywania się od nadużywania alkoholu oraz używania innych środków odurzających, przy czym Wojskowy Sąd Garnizonowy w Warszawie postanowieniem z dnia 23 czerwca 2005 roku zarządził wykonanie w/wym. kary 1 roku pozbawienia wolności, a postanowieniem z dnia 17 listopada 2005 roku zaliczył na jej poczet okres rzeczywistego pozbawienia wolności w sprawie od 13 do 14 lutego 2002 roku oraz od 16 maja do 11 lipca 2003 roku; karę wykonano;

2)Sądu Rejonowego w Nowym Dworze Mazowieckim z dnia 14 listopada 2007 roku sygn. akt II K 297/03, zmienionym wyrokiem Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie z dnia 16 maja 2008 roku sygn. akt VI Ka 190/08 oraz wyrokiem Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie z dnia 19 grudnia 2008 roku sygn. akt VI Ka 1222/08, za czyn z art. 158 § 1 k.k., popełniony w dniu 27 grudnia 2002 roku, na karę 1 roku pozbawienia wolności, wobec którego na podstawie art. 47 § 1 k.k. orzeczono nawiązkę w wysokości 500 złotych na rzecz (...) Komitetu (...); karę pozbawienia wolności wykonano;

3)Sądu Rejonowego w Nowym Dworze Mazowieckim z dnia 1 grudnia 2011 roku sygn. akt II K 299/10, za czyn z art. 177 § 2 k.k., popełniony w dniu 23 grudnia 2009 roku, na karę 2 lat i 1 miesiąca pozbawienia wolności, wobec którego na podstawie art. 42 § 1 k.k. i art. 43 § 1 pkt 1 k.k. orzeczono zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych na okres 4 lat; karę pozbawienia wolności wykonano;

4)Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie z dnia 9 lipca 2012 roku sygn. akt V K 129/11, zmienionego wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 19 grudnia 2012 roku sygn. akt II AKa 372/12, za czyn z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 148 § 1 k.k. w zb. z art. 157 § 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k., popełniony w dniu 27 marca 2011 roku, na karę 11 lat pozbawienia wolności, zaliczając na jej poczet okres rzeczywistego pozbawienia wolności w sprawie od dnia 22 kwietnia 2011 roku do dnia 5 maja 2011 roku, od dnia 15 maja 2011 roku do dnia 17 maja 2011 roku oraz od dnia 1 czerwca 2011 roku do dnia 4 listopada 2011 roku;

5)Sądu Rejonowego dla Warszawy-Woli w Warszawie z dnia 21 lutego 2017 roku sygn. akt V K 889/13, utrzymanym wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 18 września 2017 roku sygn. akt IX Ka 727/17, za czyn z art. 226 § 1 k.k., popełniony w dniu 23 listopada 2012 roku, na karę 7 miesięcy ograniczenia wolności z obowiązkiem wykonywania nieodpłatnej kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 20 godzin w stosunku miesięcznym;

6)Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 15 marca 2017 roku sygn. akt XII K 177/12, utrzymanym w mocy co do skazanego E. G. wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 23 stycznia 2019 roku sygn. akt II AKa 198/18, za czyny: a) z art. 56 ust. 1 i 3 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii w zw. z art. 65 § 1 k.k., popełniony w okresie od stycznia 2009 roku do października 2010 roku, na karę 3 lat pozbawienia wolności i karę grzywny w wymiarze 250 stawek dziennych po 100 złotych każda; b) z art. 263 § 2 k.k., popełniony w połowie 2010 roku, na karę 2 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności, wobec którego łącząc jednostkowe kary pozbawienia wolności na podstawie art. 85 k.k. i art. 86 § 1 k.k. w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 2015 roku w zw. z art. 4 § 1 k.k., orzeczono karę łączną 4 lat pozbawienia wolności; początek wykonywania kary oznaczono na dzień 10 listopada 2024 roku, a koniec na dzień 9 listopada 2028 roku;

7)Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie z dnia 28 grudnia 2018 roku sygn. akt V K 79/18, utrzymanym w mocy wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 14 czerwca 2019 roku sygn. akt II AKa 136/19, którym na podstawie art. 568a § 1 pkt 2 k.p.k., art. 569 § 1 i § 2 k.p.k. oraz art. 85 k.k. i art. 86 § 1 k.k. w brzmieniu k.k. obowiązującego przed dniem 1 lipca 2015 roku w zw. z art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 20 lutego 2015 roku o zmianie ustawy Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw w zw. z art. 4 § 1 k.k.: a) połączono kary jednostkowe pozbawienia wolności orzeczone wyrokiem Wojskowego Sądu Garnizonowego w Warszawie z dnia 8 września 2003 roku sygn. akt SG 340/03 oraz wyrokiem Sądu Rejonowego w Nowym Dworze Mazowieckim z dnia 14 listopada 2007 roku sygn. akt II K 297/03, i wymierzono mu karę łączną 2 lat pozbawienia wolności (pierwsza kara łączna); na poczet tej kary łącznej zaliczono skazanemu okres rzeczywistego pozbawienia wolności w sprawie od dnia 13 lutego 2002 roku godz. 12:20 do dnia 14 lutego 2002 roku, od dnia 16 maja 2003 roku godz. 14:10 do dnia 11 lipca 2003 roku oraz od dnia 29 listopada 2005 roku do dnia 30 września 2006 roku w sprawie o sygn. SG 340/03 oraz od dnia 04 listopada 2011 roku do dnia 04 listopada 2012 roku i pierwszą karę łączną pozbawienia wolności uznano za wykonaną w całości; b) połączono kary jednostkowe pozbawienia wolności orzeczone wyrokiem Sądu Rejonowego w Nowym Dworze Mazowieckim z dnia 1 grudnia 2011 roku sygn. akt II K 299/10 oraz wyrokiem Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie z dnia 9 lipca 2012 roku sygn. akt V K 129/11, i wymierzono mu karę łączną 12 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności (druga kara łączna); na poczet tej kary łącznej zaliczono skazanemu okres rzeczywistego pozbawienia wolności w sprawie od dnia 4 listopada 2012 roku do dnia 4 grudnia 2014 roku w sprawie o sygn. II K 299/10 oraz od dnia 22 kwietnia 2011 roku do dnia 5 maja 2011 roku, od dnia 15 maja 2011 roku do dnia 17 maja 2011 roku, od dnia 1 czerwca 2011 roku do dnia 4 listopada 2011 roku oraz od dnia 4 grudnia 2014 roku do dnia 28 grudnia 2018 roku w sprawie o sygn. V K 129/11; kara zostanie wykonana dnia 10 listopada 2024 roku;

I. na podstawie art. 85 § 1 i 2 k.k. i art. 86 § 1 k.k. w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 lipca 2015 roku do dnia 23 czerwca 2020 roku łączy skazanemu E. G. kary pozbawienia wolności orzeczone wyrokami Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 15 marca 2017 roku sygn. akt XII K 177/12 (opisanym w pkt. 6) oraz wyrokiem łącznym Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie z dnia 28 grudnia 2018 roku sygn. akt V K 79/18 (opisanym w pkt. 7) i wymierza skazanemu karę łączną 15 (piętnastu) lat pozbawienia wolności;

II. na podstawie art. 577 k.p.k. na poczet orzeczonej w pkt I kary łącznej pozbawienia wolności zalicza skazanemu okres rzeczywistego pozbawienia wolności od dnia 22 kwietnia 2011 roku do dnia 5 maja 2011 roku, od dnia 15 maja 2011 roku do dnia 17 maja 2011 roku, od dnia 1 czerwca 2011 roku do dnia 4 listopada 2011 roku oraz od dnia 4 listopada 2012 roku do dnia 14 marca 2024 roku;

III. ustala, że w pozostałej części połączone wyroki podlegają odrębnemu wykonaniu;

IV. umarza postępowanie w pozostałym zakresie;

V. zasądza od Skarbu Państwa na rzecz adw. S. C. kwotę 360 (trzystu sześćdziesięciu) złotych + VAT tytułem wynagrodzenia za obronę E. G. z urzędu;

VI. na podstawie art. 624 § 1 k.p.k. zwalnia skazanego od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, obciążając wydatkami Skarb Państwa.

UZASADNIENIE Formularz UWŁ Sygnatura akt XII K 226/23 Jeżeli został złożony wniosek o uzasadnienie wyroku jedynie co do rozstrzygnięcia o karze i o innych konsekwencjach prawnych, można wypełnić część 3–8 formularza USTALENIE FAKTÓW Wyroki wydane wobec skazanego Lp.

Sąd, który wydał wyrok albo wyrok łączny Data wyroku albo wyroku łącznego Sygnatura akt sprawy 1.

Wojskowy Sąd Garnizonowy w Warszawie 8 września 2003 roku SG 340/03 2.

Sąd Rejonowy w Nowym Dworze Mazowieckim 14 listopada 2007 roku II K 297/03 3.

Sąd Rejonowy w Nowym Dworze Mazowieckim 1 grudnia 2011 roku II K 299/10 4.

Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie 9 lipca 2012 roku V K 129/11 5.

Sąd Rejonowy dla Warszawy-Woli w Warszawie 21 lutego 2017 roku V K 889/13 6.

Sąd Okręgowy w Warszawie 15 marca 2017 roku XII K 177/12 7.

Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie – wyrok łączny 28 grudnia 2018 roku V K 79/18 1.2. Inne fakty 1.2.1. Fakty uznane za udowodnione Lp.

Fakt oraz czyn, do którego fakt się odnosi Dowód Numer karty Dotychczasowe zachowanie skazanego i jego postawa podczas odbywania kary pozbawienia wolności.

Opinia o skazanym k. 63-64 Wielokrotna karalność Karta karna k. 84-88 1.2.2. Fakty uznane za nieudowodnione Lp.

Fakt oraz czyn, do którego fakt się odnosi Dowód Numer karty brak Ocena Dowodów Dowody będące podstawą ustalenia faktów Lp. faktu z pkt 1.2.1 Dowód Zwięźle o powodach uznania dowodu 1.2.1.

Wyroki, dane o karalności, opinia o skazanym Dokumenty pochodziły od uprawnionych podmiotów, przyjęły właściwą formę, ich rzetelność nie była kwestionowana w toku procesu, żadna ze stron nie zgłaszała zastrzeżeń co do ich treści ani też Sąd nie powziął wątpliwości co do ich autentyczności.

2.2. Dowody nieuwzględnione przy ustaleniu faktów (dowody, które sąd uznał za niewiarygodne oraz niemające znaczenia dla ustalenia faktów) Lp. faktu z pkt 1.2.1 albo 1.2.2 Dowód Zwięźle o powodach nieuwzględnienia dowodu PODSTAWa KARY ŁĄCZNEJ Lp.

Sąd, który wydał wyrok albo wyrok łączny, data wydania wyroku albo wyroku łącznego i sygnatura akt sprawy Kary lub środki karne podlegające łączeniu 1.

Sąd Okręgowy w Warszawie, 15 marca 2017 roku, sygn. akt XII K 177/12 Kara łączna 4 lat pozbawienia wolności 2.

Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie, 28 grudnia 2018 roku, sygn. akt V K 79/18 Kara łączna 12 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności, a jeżeli chodzi o dolną granicę kary łącznej – kary jednostkowe pozbawienia wolności objęte tym wyrokiem łącznym Zwięźle o powodach połączenia kar lub środków karnych z wyjaśnieniem podstawy prawnej Wydanie niniejszego wyroku łącznego stało się konieczne z uwagi na ostateczne uprawomocnienie się wyroku w sprawie XII K 177/12 dopiero 1 czerwca 2023 r. – już po wydaniu wyroku łącznego w sprawie V K 79/18.

Wydając wyrok łączny w niniejszej sprawie, sąd orzekał na podstawie przepisów kodeksu karnego w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 lipca 2015 r. do dnia 23 czerwca 2020 r. Sąd uznał, że w przedmiotowej sprawie należy stosować przedmiotowe przepisy, gdyż są one względniejsze dla skazanego. Zgodnie z art. 4 § 1 k.k. jeżeli w czasie orzekania obowiązuje ustawa inna niż w czasie popełnienia przestępstwa, stosuje się ustawę nową, jednakże należy stosować ustawę obowiązującą poprzednio, jeżeli jest względniejsza dla sprawcy.

Stosownie do treści art. 85 k.k. obowiązującego od dnia 1 lipca 2015 r. do dnia 24 czerwca 2020 r., jeżeli sprawca popełnił dwa lub więcej przestępstw i wymierzono za nie kary tego samego rodzaju albo inne podlegające łączeniu, sąd orzeka karę łączną, biorąc za podstawę kary wymierzone i podlegające wykonaniu w całości lub w części. Podstawą orzeczenia kary łącznej są wymierzone i podlegające wykonaniu w całości lub w części kary lub kary łączne. Art. 86 § 1 k.k. stanowił natomiast, że sąd wymierza karę łączną w granicach od najwyższej z kar wymierzonych za poszczególne przestępstwa do ich sumy, nie przekraczając jednak 810 stawek dziennych grzywny, 2 lat ograniczenia wolności albo 20 lat pozbawienia wolności. Sąd uwzględnił treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 18 kwietnia 2019 r. K 14/17, który uznał za niezgodne z konstytucją unormowanie pozwalające w takiej sytuacji jak w niniejszej sprawie na uznaniu, że dolna granica kary łącznej to najwyższa kara łączna czyli kara 12 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności.

W przypadku skazanego E. G., biorąc pod uwagę fakt wykonania albo niewykonania kary, węzłem kary łącznej pozbawienia wolności mogły być objęte kary pozbawienia wolności orzeczone wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 15 marca 2017 r., sygn. akt XII K 177/12 oraz wyrokiem łącznym Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie z dnia 28 grudnia 2018 r., sygn. akt V K 79/18.

Mając na uwadze, że wszystkie czyny popełnione zostały przed dniem 1 lipca 2015 r., zaś wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 15 marca 2017 r., sygn. akt XII K 177/12, uprawomocnił się już po 24 czerwca 2020 r., sąd badał sytuację E. G. również w oparciu o przepisy obowiązujące w brzmieniu sprzed 1 lipca 2015 r. oraz w brzmieniu od 24 czerwca 2020 r. Biorąc pod uwagę przepisy obowiązujące przed 1 lipca 2015 r. i od 24 czerwca 2020 r., sąd nie mógłby połączyć wyroku Wojskowego Sądu Garnizonowego w Warszawie z dnia 8 września 2003 roku sygn. akt SG 340/03 i wyroku Sądu Rejonowego w Nowym Dworze Mazowieckim z dnia 14 listopada 2007 roku sygn. akt II K 297/03 z uwagi na wystąpienie powagi rzeczy osądzonej, jako że taka kara łączna została już orzeczona w wyroku Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie z dnia 28 grudnia 2018 roku, sygn. akt V K 79/18.

Z kolei połączenie wyroku Sądu Rejonowego w Nowym Dworze Mazowieckim z dnia 1 grudnia 2011 roku sygn. akt II K 299/10, Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie z dnia 9 lipca 2012 roku sygn. akt V K 129/11 oraz Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 15 marca 2017 roku sygn. akt XII K 177/12 byłoby mniej korzystne niż połączenie kar przy zastosowaniu przepisów w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 lipca 2015 roku do dnia 23 czerwca 2020 roku. Korzyść dla skazanego polega przede wszystkim na łączeniu dwóch kar łącznych, a nie kar jednostkowych, przy uwzględnieniu najwyższej kary jednostkowej odnośnie dolnej granicy wymiaru kary łącznej – zgodnie z korzystnym dla skazanych brzmieniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego.

Po uwzględnieniu wszystkich wskazanych powyżej okoliczności i dokładnej analizie sytuacji skazanego, sąd uznał, iż w przypadku E. G. najkorzystniejsze będzie zastosowanie przepisów kodeksu karnego w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 lipca 2015 r. do dnia 23 czerwca 2020 r. Dodatkowo, zwrócić uwagę należy na fakt, iż prokurator wnosił o wydanie wyroku łącznego przy zastosowaniu przepisów obowiązujących od 1 lipca 2015 r. do 23 czerwca 2020 r., natomiast obrońca skazanego nie zakwestionował reżimu prawnego zaproponowanego przez prokuratora.

WYMIAR KARY Przytoczyć okoliczności, które sąd uwzględnił przy wymiarze kary łącznej Orzekając w przedmiocie wymiaru kary, sąd kierował się treścią art. 86 § 1 k.k. oraz wszelkimi okolicznościami, które miały wpływ na jej ukształtowanie. W myśl obowiązującego od dnia 1 lipca 2015 r. do dnia 24 czerwca 2020 r. art. 86 § 1 k.k., sąd wymierza karę łączną w granicach od najwyższej z kar wymierzonych za poszczególne przestępstwa do ich sumy, nie przekraczając jednak 810 stawek dziennych grzywny, 2 lat ograniczenia wolności albo 20 lat pozbawienia wolności; karę pozbawienia wolności wymierza się w miesiącach i latach.

Sąd, wymierzając E. G. karę, zastosował zasadę asperacji (wymiar kary w granicach od jednostkowej kary najsurowszej do sumy kar jednostkowych). Możliwe było wymierzenie kary pozbawienia wolności w przedziale od 11 lat (kara jednostkowa w sprawie V K 129/11 uwzględniona w wyroku łącznym V K 79/18) do sumy dwóch kar łącznych 4 lat i 12 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności, czyli 16 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności.

Sąd wymierzył skazanemu karę łączną 15 lat pozbawienia wolności, biorąc pod uwagę wysoką społeczną szkodliwość czynów, za które E. G. został skazany wyrokami XII K 177/12 i V K 79/18, zwłaszcza usiłowania zabójstwa i wielokrotną karalność E. G.. Stanowi to dostateczny argument, by uznać, że jest on osobą zdemoralizowaną i nie zasługuje na daleko idące premiowanie jego łącznej działalności przy orzekaniu kary łącznej. Zgodnie z opinią o skazanym prezentuje on zachowanie przeciętne. Na korzyść sąd uwzględnił wielokrotne (kilkadziesiąt razy) nagradzanie, ale na niekorzyść: ośmiokrotne ukaranie dyscyplinarne, fakt udziału w bójce na terenie zakładu karnego, silną deklarację przynależności do podkultury przestępczej tzw. grypsujących, niewykonywanie poleceń przełożonych, posiadanie nielegalnego kontaktu ze współosadzonymi.

Nie zachodzą przesłanki do kumulacji kar - przez wzgląd na wspomniane wielokrotne nagradzanie skazanego czy też jego pracę, naukę i udział w programach resocjalizacyjnych, które zawierają pozytywne aspekty dotyczące zachowania skazanego w warunkach izolacji penitencjarnej. Sprawiedliwa jest jednakże kara bliska zasadzie kumulacji. Jest ona adekwatna do ilości, rodzaju i charakteru popełnionych przez skazanego przestępstw oraz jego warunków osobistych. Spełnia też wymogi prewencji ogólnej i szczególnej oraz może zapewnić prawidłową resocjalizację skazanego. Wymierzenie kary łącznej 14 lat pozbawienia wolności, zgodnie z wnioskiem skazanego, stanowiłoby zbytnie premiowanie go w powołanych powyżej okolicznościach.

Wymiar Środka karnego Przytoczyć okoliczności, które sąd uwzględnił przy łącznym wymiarze środka karnego Inne ROZSTRZYGNIĘCIA Zawarte w WYROKU łĄCZNym Zwięźle o powodach uzasadniających inne rozstrzygnięcia z wyroku łącznego, w tym umorzenie postępowania, zaliczenie okresów na poczet kary łącznej Punkt rozstrzygnięcia z wyroku Przytoczyć okoliczności II Na podstawie art. 577 na poczet orzeczonej kary łącznej pozbawienia wolności Sąd zaliczył skazanemu E. G. okres rzeczywistego pozbawienia wolności od dnia 22 kwietnia 2011 roku do dnia 5 maja 2011 roku, od dnia 15 maja 2011 roku do dnia 17 maja 2011 roku, od dnia 1 czerwca 2011 roku do dnia 4 listopada 2011 roku oraz od dnia 4 listopada 2012 roku do dnia 14 marca 2024 roku.

III Sąd orzekł, iż w pozostałej części połączone wyroki podlegają odrębnemu wykonaniu.

IV Sąd umorzył postępowanie o wydanie wyroku łącznego w pozostałym zakresie wobec wykonania poszczególnych kar.

KOszty procesu Punkt rozstrzygnięcia z wyroku Przytoczyć okoliczności V Zasądzono od Skarbu Państwa na rzecz adw. S. C. kwotę 360 (trzystu sześćdziesięciu) złotych + VAT tytułem wynagrodzenia za obronę E. G. z urzędu, wedle obowiązujących w tym zakresie przepisów.

VI Na podstawie art. 624 § 1 k.p.k. zwolniono skazanego od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, obciążając wydatkami Skarb Państwa.

PODPIS

Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.