Sygn. akt III AUa 26/22 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 20 października 2022 r. Sąd Apelacyjny w Białymstoku, III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: sędzia Sławomir Bagiński Protokolant: Anna Niemyjska-Bocian po rozpoznaniu na rozprawie 27 września 2022 r. w B. sprawy z odwołania M. Ś., Naukowej i Akademickiej Sieci Komputerowej- Państwowego Instytutu (...) przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w W. o podleganie obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym na skutek apelacji M. Ś. od wyroku Sądu Okręgowego w Białymstoku V Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 15 listopada 2021 r. sygn. akt V U 587/21 I. oddala apelację; II. zasądza od M. Ś. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w W. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za II instancję z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty. Sygn. akt III AUa 26/22 UZASADNIENIE Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w W. decyzją z 9 lutego 2021 r. na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 68 ust. 1 lit. a w zw. z art. 2a ust. 1 i 2 pkt 1-4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2019 r. poz. 300 ze zm.) oraz art. 22 k.p. stwierdził, że M. Ś. jako pracownik płatnika składek Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa – Państwowy Instytut (...) nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu, wypadkowemu od 3 sierpnia 2020 r. do 2 listopada 2020 r. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy wskazał, że w powyższym okresie M. Ś. nie świadczył pracy w ramach stosunku pracy. W konsekwencji nie posiada ważnego tytułu do ubezpieczeń i nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu zatrudnienia w charakterze pracownika. Zawarcie umowy o pracę miało na celu wyłącznie zapewnienie ochrony ubezpieczeniowej z ryzyka choroby i macierzyństwa. Odwołania od powyższej decyzji złożyli ubezpieczony i płatnik składek. M. Ś. zaskarżając ją w całości zarzucił: 1. błąd w ustaleniach faktycznych polegający na uznaniu, iż zawarta 3 sierpnia 2020 r. umowa o pracę z podmiotem Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa Państwowego Instytutu (...) ma charakter pozorny, zaś ubezpieczony nie miał woli świadczenia pracy na rzecz pracodawcy; 2. naruszenie art. 8 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez uznanie, iż M. Ś. w okresie od 3 sierpnia 2020 r. do 2 listopada 2020 r. nie posiadał statusu pracownika, a tym samym nie podlegał obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu w sytuacji, gdy doszło do zawarcia umowy o pracę, która była następnie wykonywana przez ubezpieczonego; 3. naruszenie art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 7 k.p.a. oraz art. 180 § 1 k.p.a. poprzez nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i pominięciu faktu wcześniejszego zatrudnienia ubezpieczonego u szeregu pracodawców za zbliżonym wynagrodzeniem i tym samym wydanie decyzji w sposób sprzeczny ze słusznym interesem obywatela. Mając na uwadze powyższe zarzuty wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji poprzez orzeczenie, że M. Ś. w okresie od 3 sierpnia 2020 r. do 2 listopada 2020 r. podlegał obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu. Domagał się także zasądzenia od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz ubezpieczonego kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych. Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa – Państwowy Instytut (...) zaskarżonej decyzji zarzucił: 1. błąd w ustaleniach faktycznych poprzez oparcie rozstrzygnięcia o niepełny materiał dowodowy i brak przeprowadzenia przez organ rentowy wnikliwego i prawidłowego postępowania dowodowego z przedstawionych przez skarżącego 19 stycznia 2021 r. dokumentów, w sytuacji gdy mają one kluczowe znaczenie dla sprawy; 2. błąd w ustaleniach faktycznych poprzez uznanie, że skarżący dokonał zgłoszenia ubezpieczonego jedynie w celu umożliwienia uzyskania świadczeń finansowych z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, podczas gdy płatnik, dochowując należytej staranności, nie miał możliwości przewidzieć zamiarów ubezpieczonego; 3. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 84 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez jego nieprawidłowe zastosowanie w sprawie i obciążenie płatnika zwrotem nienależnie pobranych świadczeń przez ubezpieczonego. 4. nieprawdziwość stwierdzenia, iż Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w W. wszczął z urzędu postępowanie administracyjne, ponieważ to płatnik z własnej inicjatywy zgłosił zaistniałą sytuację dotyczącą ubezpieczonego, co ma istotne znaczenie dla sprawy. W odpowiedzi na odwołania Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o ich oddalenie oraz zasądzenie od odwołujących na rzecz organu rentowego kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Sąd Okręgowy w Białymstoku wyrokiem z 15 listopada 2021 r. oddalił odwołanie (pkt I) oraz zasądził od M. Ś. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddziału w W. kwotę 180 złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (pkt II). Sąd ustalił że głównym przedmiotem działalności Naukowej i Akademickiej Sieci Komputerowej – Państwowego Instytutu (...) (dalej jako (...)) jest prowadzenie badań naukowych i prac rozwojowych m. in. w zakresie telekomunikacji, teleinformatyki, informatyki, cyberbezpieczeństwa, funkcjonowania polskiego rejestru domen internetowych, społeczeństwa informacyjnego, podpisu elektronicznego, czy elektronicznego uwierzytelniania. M. Ś. i (...) 3 sierpnia 2020 r. zawarli umowę o pracę na okres próbny trzech miesięcy (od 3 sierpnia 2020 r. do 2 listopada 2020 r.). M. Ś. został zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku eksperta ds. inżynierii oprogramowania - programisty NET/C# w Zespole (...). Wynagrodzenie zasadnicze ubezpieczonego ustalono na kwotę 11 000 zł brutto. Określono, że do jego obowiązków należy m. in. tworzenie programów komputerowych, tworzenie modyfikacji i opracowań programów komputerowych, analiza wymagań do systemów teleinformatycznych, monitorowanie dostępnych technologii związanych z wytwarzaniem oprogramowania, projektowanie nowych modułów tworzonych systemów, czy proponowanie rozwiązań w zakresie architektury systemu i wyboru właściwego stosu technologicznego. 10 sierpnia 2020 r. pracodawca dokonał zgłoszenia M. Ś. jako pracownika do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych od 3 sierpnia 2020 r., a następnie wyrejestrował z tych ubezpieczeń 2 listopada 2020 r. M. Ś. 3 sierpnia 2020 r. stawił się w miejscu pracy. W tym dniu odbył szkolenie w zakresie BHP i p.poż., otrzymał niezbędny do pracy sprzęt komputerowy, dostęp do konta domenowego, hasło administratora oraz dostęp do źródła systemu (...). W kolejnym dniu pracy ubezpieczony poinformował A. W., który przyuczał go do pracy na wyznaczonym przez pracodawcę stanowisku, że wkrótce zamierza skorzystać z urlopu ojcowskiego. Z uwagi na bezpieczeństwo budowanego systemu pracodawca zadecydował o zaprzestaniu wdrażania M. Ś. do pracy na powierzonym stanowisku i zlecił ubezpieczonemu wykonanie najprostszych zadań polegających na czyszczeniu kodu z powtórzeń, poprawkach nazewnictwa, czy zmianie formatowania. Zadania te ubezpieczony wykonywał przez jeden dzień, tj. 5 sierpnia 2020 r. M. Ś. 6 sierpnia 2020 r. dostarczył pracodawcy zaświadczenie z Regionalnego Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa o oddaniu krwi, w związku z czym przysługiwał mu w tym dniu dzień wolny od pracy. Następnie, M. Ś. korzystał ze zwolnienia od pracy z tytułu opieki nad dzieckiem od 7 sierpnia 2020 r. do 10 sierpnia 2020 r., urlopu ojcowskiego na córkę od 11 sierpnia 2020 r. do 24 sierpnia 2020 r., urlopu ojcowskiego na syna od 25 sierpnia 2020 r. do 7 września 2020 r. Natomiast, 26 sierpnia 2020 r. ubezpieczony wystąpił do pracodawcy z wnioskiem o udzielenie urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego w okresie od 12 września 2020 r. do 28 maja 2021 r. W przerwie pomiędzy urlopem ojcowskim a macierzyńskim od 8 września 2020 r. do 11 września 2020 r. M. Ś. przebywał na zwolnieniu lekarskim. Płatnik składek wypłacił ubezpieczonemu wynagrodzenie za trzy dni pracy. Po przeprowadzeniu kolejnej rekrutacji (...) od 16 października 2020 r. na stanowisko ubezpieczonego zatrudnił inną osobę. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wszczął postępowanie wyjaśniające w sprawie podlegania M. Ś. ubezpieczeniom społecznym jako pracownika od 3 sierpnia 2020 r. do 2 listopada 2020 r. Po zakończeniu tego postępowania organ rentowy wydał zaskarżoną decyzję. Sąd Okręgowy wskazał, że spór w niniejszej sprawie sprowadzał się do tego, czy w przypadku M. Ś. zaistniały podstawy do objęcia go ubezpieczeniami społecznymi z tytułu zatrudnienia w charakterze pracownika w okresie wymienionym ww. decyzji. Przy rozpoznaniu niniejszej sprawy Sąd Okręgowy miał na uwadze art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 11 ust. 1 i 12 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 423 ze zm.) z których wynika, że obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu oraz chorobowemu i wypadkowemu podlegają, z zastrzeżeniem art. 8 i 9, osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są pracownikami. Natomiast art. 13 stanowi, że pracownicy podlegają ubezpieczeniu od dnia nawiązania stosunku pracy do dnia ustania tego stosunku. Sąd zwrócił uwagę, że przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem (art. 22 § 1 k.p.). O tym, czy strony istotnie nawiązały umowę o pracę nie decyduje zatem formalne zawarcie (podpisanie) umowy nazwanej umową o pracę, lecz faktyczne i rzeczywiste realizowanie na jej podstawie elementów charakterystycznych dla stosunku pracy - przede wszystkim świadczenie pracy przez pracownika z zamiarem wykonywania obowiązków pracowniczych, czyli świadczenie pracy podporządkowanej, w charakterze pracownika, w czasie i miejscu oznaczonym przez pracodawcę. Sąd Okręgowy podkreślił, że dopuszczalność oceniania ważności treści umów o pracę według reguł prawa cywilnego, na podstawie art. 58 k.c. w związku z art. 300 k.p., nie jest w judykaturze kwestionowana. Stwierdzając nieważność postanowień umownych, organ stosujący prawo uchyla się tylko od związania nimi, nie ingerując w treść umowy o pracę i nie zastępując stron stosunku pracy w kształtowaniu pracowniczych uprawnień płacowych (por. wyrok Sądu Najwyższego z 8 czerwca 1999 r., I PKN 96/99). Wypada też zauważyć, że co prawda w tezie wyroku z dnia 4 sierpnia 2005 r., II UK 320/04, przyjęto, że cel zawarcia umowy o pracę w postaci osiągnięcia świadczeń z ubezpieczenia społecznego nie jest sprzeczny z ustawą (art. 58 § 1 k.c.), a w wyroku z 25 stycznia 2005 r., II UK 141/04, iż stronom umowy o pracę, na podstawie której rzeczywiście były wykonywane obowiązki i prawa płynące z tej umowy, nie można przypisać działania w celu obejścia ustawy (art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.), niemniej jednak, pomijając nawet, że rozstrzygnięcia te zapadły w odmiennych niż oceniany stanach faktycznych, sąd zauważył, że dotyczą one kwalifikowania opisanych zachowań w aspekcie ich zgodności z prawem, nie rozważając czy nie naruszają one zasad współżycia społecznego - zgodnie bowiem z art. 58 § 2 k.c. nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Sąd wskazał, że ubezpieczony podczas rozprawy z 9 września 2021 r. wyjaśnił, że ma dwoje dzieci (córkę ur. (...) oraz syna ur. (...)). Żona jest zatrudniona w sklepie w H.. Poprzednio pracował do końca lipca 2021 r. Ofertę nowej pracy znalazł na stronie internetowej. Wskazał, że raz na dwa miesiące oddaje krew - 6 sierpnia 2020 r. otrzymał wezwanie telefonicznie, co zdaniem Sądu nie było dla niego wiążące. Na podstawie zeznań N. M. Sąd ustalił, że w sierpniu 2020 r. złożyła pracodawcy wniosek o rezygnację z urlopu macierzyńskiego. W sklepie w H. pracowała w godz. 5-13. Podróż zajmowała jej w jedną stronę 1,15 godziny. Do pracy wyjeżdżała o godz. 3.30. Pomysł, aby mąż skorzystał z urlopu powstał w pierwszym dniu jego pracy. Powiedziała mu, że nie da rady zostać z dwójką dzieci. Nalegała, aby złożył wniosek o urlop ojcowski. Źle się czuła i miała depresję. Sąd zwrócił uwagę, że w aktach osobowych żony wnioskodawcy znajduje się jej wniosek z 8 czerwca 2020 r. o udzielenie urlopu macierzyńskiego od 30 maja do 16 października. Poprzednio korzystała z takiego urlopu od 1 października 2018 r. do 17 lutego 2019 r. i z urlopu rodzicielskiego od 18 lutego 2018 r. do 29 września 2019 r. Sąd zwrócił uwagę, że według żony wnioskodawcy druga ciąża miała powikłania, co czyni wysoce prawdopodobnym, że pracowała w okresie od 20 września 2019 r. do 29 maja 2020 r. Sąd zauważył, że jej pracodawcą jest dziadek, a do pracy chciała wrócił 5 września 2020 r. Sąd wskazał, że w aktach ubezpieczeniowych znajduje się wniosek z 3 sierpnia 2020 r. o udzielenie zwolnienia z pracy z tytułu opieki nad dzieckiem do 14 roku od 7 do 10 sierpnia 2020 r. W ocenie Sądu, postępowanie wnioskodawcy w sposób jednoznaczny wskazuje, iż nie zamierzał świadczyć pracy. Sąd na podstawie zeznań pracodawcy M. M. ustalił, że 3 sierpnia otrzymał wiadomość telefoniczną od K. Z. o złożeniu przez M. Ś. zwolnienia z pracy. W czasie spotkania pracownik oświadczył, że chce skorzystać z uprawnień jako ojciec. Później już nie pojawił się w pracy. Świadek poczuł się oszukany przez M. Ś.. O jego zachowaniu zawiadomił centralę w W.. Nie został zwolniony z pracy ponieważ nie można było doręczyć mu wypowiedzenia. Świadkiem rozmowy była K. Z.. Wnioskodawca w pierwszym dniu pracy złożył 3 wnioski. Dyrektor był zaskoczony i zawiedziony. Ubezpieczony wyjaśnił, że zmieniła się jego sytuacja i chce skorzystać z uprawnień. Sprzęt, który otrzymał wcześniej zwrócił. Na podstawie zeznań A. W. ustalono, że wnioskodawca był w pracy jeden lub dwa dni. M. Ś. powiedział mu, że chce złożyć wniosek o urlop ojcowski. W ocenie Sądu Okręgowego, zawarcie umowy o pracę w przedstawionych wyżej okolicznościach, kiedy ubezpieczony był świadomy o istnieniu uprawnień do korzystania ze świadczeń macierzyńskich i już w pierwszym dniu pracy złożył wniosek o udzielenie zwolnienia od pracy z tytułu opieki nad dzieckiem oraz wnioski o udzielenie urlopu ojcowskiego na córkę i syna - można uznać za działanie podstępne czyli za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie, jak wskazał Sąd Okręgowy, daje prawo drugiej stronie umowy do uchylenia się od swego oświadczenia. Sąd wskazał, że zdaniem płatnika nie doszło do zawarcia umowy o pracę pod pozorem. Taka wada powoduje nieważność czynności. Podstęp (błąd) wymaga złożenia stosownego oświadczenia, czego płatnik nie zrobił. Pomimo tego, w ocenie Sądu, działanie ubezpieczonego należało uznać za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (jedną z takich zasad jest obowiązek wywiązania się z umowy). Sąd Okręgowy odwołał się następnie do wyroku Sądu Najwyższego 18 października 2005 r., II UK 43/05, w którym wskazano, że cel zawarcia umowy o pracę w postaci osiągnięcia świadczeń z ubezpieczenia społecznego nie jest sprzeczny z ustawą, nie może jednak oznaczać akceptacji dla nagannych i nieobojętnych społecznie zachowań korzystania ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych, przy zawieraniu umów o pracę na stosunkowo krótki okres przed zajściem zdarzenia rodzącego uprawnienie do świadczenia z ubezpieczenia społecznego i ustaleniu wysokiego wynagrodzenia w celu uzyskania przez osobę ubezpieczoną naliczonych od takiej podstawy świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Taka umowa o pracę jest nieważna jako sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. W ocenie Sądu Okręgowego, analiza materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wskazuje, że M. Ś. zatrudniając się w (...) nie zamierzał świadczyć pracy na rzecz pracodawcy. Zawarcie przez ubezpieczonego umowy o pracę miało wyłącznie na celu zapewnienie ochrony ubezpieczeniowej. Takie postępowanie narusza zasady współżycia społecznego w tym: zasadę równego traktowania wszystkich ubezpieczonych, zasadę solidaryzmu ubezpieczeń społecznych, zasadę ochrony interesów i niepokrzywdzenia innych ubezpieczonych, zasadę nieuprawnionego uszczuplania środków funduszu ubezpieczeń społecznych oraz elementarne zasady uczciwego obrotu prawnego, zmierzając do objęcia nieuprawnionym tytułem ubezpieczenia społecznego. W tej sytuacji zawarta w niniejszej sprawie umowa sprzeciwiała się naturze danego stosunku prawnego, naruszając zasady współżycia społecznego, stąd też nie powinna ona korzystać z ochrony prawnej na podstawie art. 58 § 2 k.c. Zachowanie M. Ś. Sąd uznał za zachowanie naganne i nieobojętne społecznie, gdyż jego wkład wyrażający się składkami na ubezpieczenie chorobowe opłaconymi z tego tytułu był niewielki, jak również wypłata świadczeń miała odbyć się kosztem pozostałych uczestników systemu ubezpieczeń społecznych, którzy uczciwie odprowadzali (przez lata) składki od uzyskiwanych dochodów. Apelację od powyższego wyroku złożył M. Ś.. Zaskarżył go w całości zarzucił: 1) naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 473 § 1 k.p.c. w zw. z art. 235 1 k.p.c. polegającego na oddaleniu wniosku dowodowego z przesłuchania strony w osobie wnioskodawcy M. Ś. jako zbędnego z uwagi na dostateczne wyjaśnienie okoliczności niniejszej sprawy w sytuacji, gdy w postępowaniu w sprawach ubezpieczeń społecznych nie stosuje się przepisów ograniczających dopuszczalność przeprowadzenia dowodów z przesłuchania stron, a jednocześnie niezbędnym było ustosunkowanie się M. Ś. do twierdzeń podnoszonych przez świadków M. M. oraz K. Z. i wskazywanej przez nich braku chęci świadczenia pracy przez odwołującego już od pierwszego dnia pracy, jak też przyczyn z których doszło do skorzystania z przysługujących M. Ś. uprawnień w postaci urlopu tacierzyńskiego, jak też uniemożliwienie wykazania motywów kierujących wnioskodawcą przy zawieraniu umowy z płatnikiem; 2) naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 233 § 1 k.p.c. poprzez uchybienie sformułowanej w tym przepisie zasadzie wszechstronności nakazującej poddać ocenie całość zebranego w sprawie materiału dowodowego i pominięcie w toku dokonywanej oceny umów o pracę, jak też dokumentacji potwierdzającej opłacanie składek społecznych wskazujących na ciągłość zatrudnienia M. Ś., nabycie uprawnień do korzystania ze świadczeń społecznych, znaczne partycypowanie wnioskodawcy w utrzymanie systemu ubezpieczeń społecznych; 3) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 58 § 2 k.c. poprzez uznanie, iż umowa zawarta z M. Ś. i (...) sprzeciwiała się naturze danego stosunku prawnego, naruszając zasady współżycia społecznego w sytuacji, gdy zatrudnienie wnioskodawcy poprzedzone zostało otwartym naborem w formie konkursu, w toku którego M. Ś. pokonał konkurentów, zaś następnie żadna ze stron nie kwestionowała ważności zawartej umowy i wywiązywała się z niej w sposób należyty; 4) sprzeczność istotnych ustaleń faktycznych z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego tj.:
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.