k.c. umowa agencyjna, chociażby była zawarta na czas oznaczony, może być wypowiedziana bez zachowania terminów wypowiedzenia z powodu niewykonania obowiązków przez jedną ze stron w całości lub znacznej części, a także w przypadku zaistnienia nadzwyczajnych okoliczności. Jeżeli wypowiedzenia dokonano na skutek okoliczności, za które ponosi odpowiedzialność druga strona, jest ona zobowiązana do naprawienia szkody poniesionej przez wypowiadającego w następstwie rozwiązania umowy. Powyższy przepis jako bezwzględnie obowiązujący reguluje podstawy i skutki wypowiedzenia umowy agencyjnej bez zachowania terminów wypowiedzenia. Ocena skuteczności oświadczenia o wypowiedzeniu na podstawie art.
opiera się na ustaleniu, czy wystąpiły przewidziane w tym przepisie przesłanki jego złożenia, tj. w pierwszej kolejności doszło do niewykonania przez stronę umowy obowiązków umownych w całości lub znacznej części. Wystąpienie przedmiotowej podstawy wypowiedzenia jest uzależnione od działania lub zaniechania strony, do której wypowiedzenie jest kierowane (tu: agenta). Jak wyjaśniono w doktrynie pierwsza podstawa wypowiedzenia wskazana w art.
obejmuje wyłącznie niewykonanie obowiązków, przy czym to niewykonanie może być całkowite bądź częściowe. Całkowite niewykonywanie obowiązków wyraża się w tym, że strona nie podejmuje działania bądź zaniechania, którego wymaga wykonanie umowy agencyjnej zgodnie z kryteriami art. 354 k.c. Częściowe niewykonanie obowiązków stanowi podstawę wypowiedzenia tylko wówczas, jeżeli dotyczy „znacznej ich części”. Niewykonywanie obowiązków w znacznej części można interpretować zarówno w wymiarze ilościowym, jak i jakościowym. Kryterium pierwsze wyraża się tym, że tylko niektóre obowiązki są wykonywane przez stronę. Kryterium drugie sprowadza się do przyjęcia, że wszystkie obowiązki są przez stronę wykonywane w nieznacznym zakresie, innymi słowy, każdy z obowiązków nie jest wykonywany w znacznej części. Oba kryteria in concreto mogą znaleźć zastosowane łącznie, co oznacza, że niewykonywanie obowiązków w znacznej części może również polegać na tym, że strona niektórych obowiązków nie wykonuje w ogóle, a niektóre tylko częściowo (tzn. w nieznacznej części). Uzasadniony jest kierunek wykładni, zgodnie z którym komentowany przepis dotyczy wyłącznie naruszenia podstawowych obowiązków, przy czym ocenie podlega także stopień ich naruszenia. Wydaje się, że minimalnym kryterium uzasadniającym zastosowanie art.
k.c. jest naruszenie kwalifikowane jako istotne. Obojętna przy tym jest przyczyna niewykonania obowiązków, o których mowa w komentowanym przepisie. Nie ma także znaczenia okoliczność, czy strona ponosi odpowiedzialność za to niewykonanie. Okoliczność ta ma jednak znaczenie dla powstania odpowiedzialności odszkodowawczej (tak: Ewa Rott-Pietrzyk w System Prawa Prywatnego Prawo zobowiązań – część szczegółowa pod red. prof. dr. hab. J. Rajskiego, t. 7, wyd. 4, 2018). Bezwzględny charakter art.
k.c. ogranicza możliwości umownego określenia przyczyn wypowiedzenia bez zachowania terminów, ale dopuszcza się doprecyzowanie istniejących przesłanek w granicach, które nie prowadzą do zmiany zasad ustalonych w ustawie (tak: wyrok SA w Warszawie z 18 września 2017 r., VI ACa 1005/15). Zgodnie z §20 ust. 4 lit. g umowy agencyjnej łączącej strony, umowa mogła zostać rozwiązania przez bank bez zachowania okresu wypowiedzenia w przypadku niewykonania obowiązków agenta w całości lub znacznej części m.in. w przypadku przekroczenia akceptowalnego i przyjętego w banku wskaźnika jakości portfela kredytowego określonego na poziomie (...). Był on ustalany jako udział niespłaconego (bieżącego) salda pożyczek gotówkowych i kredytów nieodnawialnych dla klientów biznesowych szkodowych, tj. pożyczek i kredytów nieodnawialnych, w których w okresie od daty uruchomienia wystąpiła zaległość w spłacie m.in. jednej raty (całości lub części), równa lub przekraczająca 30 dni, do wolumenu wszystkich uruchomionych pożyczek i kredytów nieodnawialnych. Jednocześnie w omawianym zapisie umownym bank zobowiązał się do przekazywania w cyklach tygodniowych informacji o bieżącym wskaźniku jakości portfela wraz z niezbędnymi danymi w tym zakresie. Bank zastrzegł możliwość rozwiązania umowy bez zachowania okresu wypowiedzenia w części dotyczącej omawianej kategorii klientów. Powyższe oznacza, iż strony w umowie przyjęły, że zachowanie jakości portfela kredytowego na poziomie, który nie przekraczał (...) szkodowości jest podstawowym obowiązkiem agenta, a jego naruszenie godzi w sferę zasadniczych praw banku. Umowa określała przy tym sposób ustalania omawianego wskaźnika. Strony zgodziły się zatem na warunki, które umożliwią im rozwiązanie umowy bez zachowania wymaganego okresu wypowiedzenia w przypadku wystąpienia tego rodzaju przesłanki. W związku z tym powód miał szczególny obowiązek dbać o jakość portfela kredytowego. W sprawie bezsporne było to, że powód wielokrotnie przekraczał wskaźnik (...) jakości portfela kredytowego dla klientów biznesowych, o czym był stale informowany. Nie budzi więc wątpliwości, że zaistniała umowna podstawa do uznania, że powód nie wykonał obowiązków przewidzianych umową w znacznej części, co uprawniało bank do wypowiedzenia umowy w trybie przewidzianym w art.
k.c. Pozwany wykazał przy tym, że dokonał analizy szkodowości innych placówek i wypowiedzenia w tej samej dacie i z analogicznym uzasadnieniem złożył również innym agentom. Bez znaczenia dla oceny wypowiedzenia były złożone przez pozwanego dowody mające wskazywać na nieprawidłowości w działaniu placówek powoda ujawniane w trakcie dokonywanych kontroli, skoro opisywane w raportach uchybienia nie stanowiły podstawy złożenia analizowanego oświadczenia z 5 października 2020r. Bez znaczenia dla powyższej oceny było twierdzenie powoda odnośnie wskaźnika szkodowości kredytów udzielonych za jego pośrednictwem w związku z wybuchem pandemii Covid-19. Podkreślenia wymaga, iż skutki pandemii dotknęły wszystkie placówki partnerskie banku, a jedynie część z nich odnotowała wysoką szkodowość, skoro wypowiedzenie umów agencyjnych dotyczyło nieznacznej liczby umów agencyjnych w stosunku do wszystkich tego rodzaju umów zawartych i wykonywanych przez pozwany bank. Należy więc uznać, że niewątpliwe spełniła się uzgodniona przez strony przesłanka rozwiązania umowy przez bank ze skutkiem natychmiastowym. Bez znaczenia dla sprawy pozostaje fakt, że pozwany wypowiedzenie złożył po kilku miesiącach przekraczania przez powoda wskaźnika szkodowości wynoszącego(...). Wypowiedzenie umowy stanowiło uprawnienie banku, z którego pozwany nie musiał skorzystać. Złożenie oświadczenia o rozwiązaniu umowy ze skutkiem natychmiastowym w październiku 2020r. świadczy tylko o tym, że pozwany wówczas nie korzystał z przysługującego mu uprawnienia, a nie o tym, że nie mógł z niego skorzystać w roku 2020 r. Jednocześnie wskazane postanowienie umowne pozwalało wypowiedzieć umowę agentowi, w części dotyczącej klientów biznesowych, skoro przekroczenie wskaźnika dotyczyło właśnie tej grupy klientów. Umowa przewidywała również inne uprawnienia w stosunku do agenta w przypadku przekraczania omawianego poziomu wskaźnika szkodowości, np. upomnienie. Oznacza to, iż wypowiedzenie umowy ze skutkiem natychmiastowym jako środek najdalej idący było zastosowane dopiero po stwierdzeniu braku możliwości poprawienia przez agenta omawianego wskaźnika i dłuższym utrzymywaniu się stanu przekraczania granicznego wskaźnika (...). Mając na uwadze powyższe należy uznać, że spełniona została przesłanka opisana w § 20 ust. 4 lit g umowy, która stanowiła (jak wyjaśniono powyżej) prawnie dozwolone uszczegółowienie zasadniczych obowiązków agenta w rozumieniu art. 764
W konsekwencji, bezzasadne okazało się kierowane do pozwanego żądanie zapłaty odszkodowania wobec niespełnienia przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej z art. 471 k.c. Pozwanemu nie można bowiem przypisać niewykonania lub nienależytego wykonania umowy agencyjnej. Zarówno przywołane zapisy ustawowe, jak i uszczegóławiające je zapisy umowne definiujące przypadki niewykonania umowy w całości lub w części przez agenta, nie uzależniały skuteczności wypowiedzenia od winy lub braku winy agenta w zaistnieniu omawianej przesłanki. Oznacza to, że umowa agencyjna w zakresie klientów biznesowych uległa rozwiązaniu na początku października 2020 r. Brak było tym samym podstawy do złożenia oświadczenia o wypowiedzeniu umowy ze skutkiem natychmiastowym przez powoda, a wcześniej kierowania do banku wezwań do wykonywania umowy agencyjnej w zakresie klientów biznesowych. Jak już zostało wspomniane powyżej, nie znajdzie zatem zastosowania, wynikająca z art.
k.c., możliwość żądania od pozwanego odszkodowania. Powód nie wykazał w konsekwencji nienależytego wykonania umowy agencyjnej przez pozwanego, również w oparciu o przepisy ogólne. Nie zostało dowiedzione przez powoda, że bank nie wykonał lub nienależycie wykonywał umowę, co miało skutkować szkodą powoda pozostającą w normalnym związku przyczynowym z niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem umowy przez bank. Jedynie na marginesie należy zauważyć, iż powód nie wykazał również wysokości szkody poniesionej na skutek wypowiedzenia umowy ze skutkiem natychmiastowym. Szkoda, w rozumieniu art. 471 k.c. w zw. z art. 361 § 2 k.c. obejmuje rzeczywistą stratę ( domnum emergens) i utracone korzyści ( lucrum cessans). W przypadku pierwszej – strata wyraża się w rzeczywistej zmianie stanu majątkowego poszkodowanego i polega albo na zmniejszeniu się jego aktywów, albo na zwiększeniu pasywów. Szkoda w postaci straty oznacza każde pogorszenie się sytuacji majątkowej poszkodowanego, w wyniku czego staje się uboższy niż był przed doznaniem szkody. Z reguły występuje obok rzeczywiście poniesionej straty. Ustalenie szkody w postaci utraconych korzyści jest hipotetyczne, to jednak szkoda taka musi być przez poszkodowanego wykazana z tak dużym prawdopodobieństwem, aby uzasadniała w świetle doświadczenia życiowego przyjęcie, że utrata korzyści rzeczywiście nastąpiła ( zob. T. Wiśniewski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania. Część ogólna, wyd. II, red. J. Gudowski, Warszawa 2018, art. 361.; zob. też wyrok SN z 16 listopada 2016 r. – I CSK 776/15; wyrok SA w Katowicach z 24 maja 2018 r. – I ACa 1158/17). W rozpoznawanej sprawie powód tak rozumianego stopnia prawdopodobieństwa uzyskania korzyści (utraconych na skutek wypowiedzenia umowy przez pozwanego) nie wykazał, gdyż odwołał się do swojego średniego przychodu z ostatnich 12 miesięcy poprzedzających rozwiązanie umowy. Nie uwzględnił przy tym (podkreślanego jednocześnie przy ustalaniu braku winy za wysokość wskaźnika szkodowości) wpływu pandemii na sprzedaż produktów bankowych. Ustalanie zatem wysokości średniego przychodu w miesiącach od października 2020 r. do marca 2021 r. (okres epidemii Covid-19) poprzez odniesienie do miesięcy sprzed pandemii było – w ocenie Sądu – błędne. Wysokość przychodów agenta dających podstawę do ustalenia wielkości szkody należało ustalić w oparciu o inne dane, wskazujące na rzeczywistą, graniczącą z pewnością co do osiągnięcia wartość przychodów agenta w kolejnych miesiącach współpracy stron gdyby oświadczenie z 5 października 2020 r. nie zostało złożone. Mogły temu służyć dowody wskazujące na procedowanie w okresie bezpośrednio poprzedzającym wypowiedzenie umowy wniosków kredytowych na określone kwoty. Dla określenia wysokości szkody agenta związanej z wypowiedzeniem umowy agencyjnej w tym zakresie konieczne było natomiast ustalenie, czy zawarto opisane umowy kredytowe i ile powinno wynieść z tego tytułu wynagrodzenie agenta. Nie można także uznać, że na szkodę powoda składają się wyłącznie osiągane przychody. Zdaniem Sądu uszczerbek w majątku agenta odnosiłby się wyłącznie do dochodu, nie obejmując kosztów i wydatków poczynionych dla osiągnięcia tych przychodów. Mając na uwadze powyższe, powództwo w zakresie pierwszego roszczenia podlegało oddaleniu w całości w związku z niewykazaniem wszystkich przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanego (art. 471 k.c.). Uwzględnieniu podlegało natomiast żądanie zasądzenia kwoty 177 460,73 zł aczkolwiek na innej podstawie prawnej niż przywołane w pozwie przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 k.c. i nast.). Powód wskazywał na bezpodstawne wzbogacenie pozwanego, które miało wynikać z pomniejszenia w okresie od maja do września 2020 r. wynagrodzenia powoda o składnik tego wynagrodzenia w postaci (...). Roszczenie takie nie znajduje oparcia w przepisach o bezpodstawnym wzbogaceniu w sytuacji istnienia łączącej strony umowy. Przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu należy stosować jedynie wtedy, gdy nie istnieje inny środek prawny, przy wykorzystaniu którego możliwe byłoby przywrócenie ewentualnej równowagi majątkowej. Wobec tego, roszczenia powoda nie można rozpatrywać na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Niemniej jednak Sąd nie jest związany podaną przez stronę podstawą prawną żądania. Podkreślenia jednocześnie wymaga, iż nie budziło wątpliwości w toku postępowania, iż rzeczywistą podstawę żądania powoda stanowią zapisy łączącej strony umowy, na co wskazuje argumentacja przywołana w pozwie i odpowiedzi na pozew sprowadzająca się do sporu o wysokość należnego powodowi składnika wynagrodzenia (...) bieżący w ww. okresie. Pozwany w odpowiedzi na pozew przyznał, że po dokonaniu pogłębionej analizy wynagrodzeń wypłacanych powodowi, stwierdzono że do przychodów generowanych przez rachunek, będących podstawą ustalenia wysokości prowizji agenta za prowadzenie rachunków bieżących, zaliczano kwoty nie stanowiące przychodów depozytowych, w tym głównie produkty kredytowe ewidencjonowane jedynie w powiązaniu z danym rachunkiem bieżącym (przychody od kredytu w rachunku bieżącym, przychody za faktoring i inkaso dokumentowe, przychody z transakcji(...)). W pierwszej kolejności należało zatem dokonać wykładni umowy w zakresie podstawy ustalenia spornego składnika wynagrodzenia, wynikającej z załącznika nr 1 do umowy agencyjnej – Część II Czynności agencyjne wynikające z obsługi klientów biznesowych. Pkt III Czynności pozakasowe. Ppkt 1 Prowadzenie rachunku (k. 284). Pozwany nie kwestionował podanej przez powoda w pozwie podstawy ustalenia wysokości spornego składnika wynagrodzenia. Zgodnie z przywołanym zapisem umownym wynagrodzenie agenta za prowadzenie rachunków bankowych dla klientów biznesowych stanowi (...) udziału w miesięcznym dochodzie generowanym przez ten rachunek. W przypadku rachunków inwestycyjnych wyłączeniu podlegała opłata za prowadzenie rachunku. Zdaniem pozwanego przy ustalaniu tego składnika wynagrodzenia bezzasadnie doliczane były produkty kredytowe i walutowe przypisane do rachunków bankowych klienta. Z przywołanego zapisu umownego takie wyłączenie wprost nie wynika. Sam fakt umieszczenia jako innych czynności pozakasowych oznaczonych produktów kredytowych, nie musi oznaczać automatycznie takiego wyłączenia. Wykładnia umowy, wobec sprzeczności twierdzeń stron, dokonywana była m. in. w oparciu o dotychczasową praktykę realizacji umowy (także po kolejnym aneksowaniu umowy), mogącą wskazywać na zgodny zamiar stron przy zawarciu umowy (art. 65 § 2 k.c.). Niesporne w sprawie było, że wcześniejsza praktyka stron wskazywała na odmienne ustalanie wysokości podstawy wynagrodzenia niż miało to miejsce od maja 2020r. Postępowanie dowodowe wykazało, że pozwany arbitralnie zmienił dotychczasowy sposób ustalania spornego składnika wynagrodzenia. Dodatkowo zaznaczenia wymaga, że wątpliwości w zakresie interpretacji zapisów umownych – zgodnie z utrwalonym już orzecznictwem sądów powszechnych i Sądu Najwyższego –należy tłumaczyć na niekorzyść strony, która ją zredagowała (por. np. wyrok SN z 21 czerwca 2007r., IV CSK 95/07), tj. pozwanego banku. W ocenie Sądu pozwany bank nie sprostał obowiązkowi wykazania, że omawiane zapisy umowne winny być rozumiane w taki sposób, jak od maja 2020r. pozwany zaczął je stosować. W szczególności pozwany nie udowodnił, że dotychczasowa praktyka wiązała się z podwójnym wynagrodzeniem za ten sam produkt sprzedany klientowi, na co wskazywał w odpowiedzi na pozew. Zgodnie z treścią art. 232 k.p.c. strony są obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne. Sformułowanie to nawiązuje wprost do treści art. 6 k.c. Zgodnie zaś z treścią art. 6 k.c. ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Wskazana w art. 6 k.c. zasada rozkładu ciężaru dowodu wskazuje, kto poniesie skutki nieudowodnienia faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Z procesowego punktu widzenia ciężar dowodu spoczywa zazwyczaj na powodzie. Przedstawienie przez stronę dowodu w celu wykazania określonych twierdzeń o faktach, z których wywodzi dla siebie korzystne skutki, jest nie tyle jej prawem czy obowiązkiem procesowym, co ciężarem procesowym, wynikającym i zagwarantowanym przepisami prawa, przede wszystkim w jej własnym interesie. To interes strony nakazuje jej podjąć wszelkie czynności procesowe w celu udowodnienia faktów, z których wywodzi korzystne skutki prawne. Należy przy tym pamiętać, że sąd rozstrzyga sprawę według właściwego prawa materialnego na podstawie koniecznych ustaleń faktycznych uzyskanych dzięki zebranym środkom dowodowym. Na te właśnie ustalenia składają się dowody, które przedstawiają w pierwszej kolejności same strony, zgodnie z brzmieniem art. 232 k.p.c. Oznacza to, że przedstawienie materiału pozwalającego na odtworzenie stanu faktycznego należy do stron, a niedostatki w dowodzeniu określonego faktu powodują dla strony, na której spoczywa ciężar dowodu, niekorzystne skutki prawne w postaci przegrania procesu. W celu sprostania spoczywającemu na powodzie ciężarowi dowodu zgłosił on w trybie art. 248 k.p.c. wniosek z pkt. XX.ii pozwu (k. 10) o zobowiązanie pozwanego do złożenia dokumentacji pozostającej w jego posiadaniu, na podstawie której obliczała należną powodowi kwotę z tytułu składnika (...) bieżący w okresie od października 2019r. do września 2020r., w tym zwłaszcza raportów oraz sprawozdań dotyczących placówek prowadzonych przez pozwanego rachunków (w PLN) dla klientów biznesowych pozyskanych przez powoda. Pozwany wnosił o oddalenie tego wniosku z uwagi na jego ogólność i niemożliwość oceny, jakie „wszelkie dokumenty” bank miałby przedstawić. Strona powodowa wyjaśniła, że nie ma szczegółowej wiedzy, w jaki sposób i na podstawie jakich dokumentów oraz danych pozwany określał wynagrodzenie powoda, a także nie ma i nie miała dostępu do rachunków prowadzonych w jego placówce, zatem niemożliwe jest dalsze doprecyzowanie tego wniosku i nie było także możliwości pozyskania wymaganych danych przez agenta we własnym zakresie. Zdaniem Sądu, mając na uwadze wyjaśnienia stron i okoliczności sprawy, przedmiotowy wniosek był wystarczająco jednoznacznie sformułowany i możliwy do wykonania przez pozwanego co najmniej w zakresie, w jakim powód przykładowo wskazał dokumenty, pozwalających na podjęcie próby dokonania oceny prawidłowości ustalenia wynagrodzenia powoda. Pozwany, bez szczegółowego uzasadnienia, nie wykonał postanowienia Sądu zobowiązującego do wydania tych dokumentów pod rygorem skutków z art. 233 § 2 k.p.c. Podkreślenia wymaga, że bezspornym w sprawie było, iż wypłacony powodowi składnik wynagrodzenia „(...)” począwszy od maja 2020r. uległ znaczącemu zmniejszeniu. Wysokość kwot wskazywanych przez powoda jako wypłacane w spornym okresie (19% dotychczasowego wynagrodzenia z tego tytułu) oraz w okresie poprzedzającym również nie była kwestionowana przez pozwanego. Pozwany nie odniósł się także do sposobu ustalenia przez powoda kwoty żądanej tytułem niewypłaconej części wynagrodzenia „(...)” w spornym okresie, a zatem należało uznać, że kwestionuje to żądanie jedynie co do zasady, a nie co do wysokości. Nie wykonując postanowienia Sądu do złożenia wnioskowanych przez powoda dokumentów pozwany uniemożliwił dokonanie kontroli przez Sąd prawidłowości ustalenia spornego składnika wynagrodzenia w okresie objętym pozwem, niezależnie od przyjętej wykładni umowy w spornym zakresie. Przedmiotowe zaniechanie Sąd potraktował jako odmowę przedstawienia dokumentów, sprzeczną z art. 3 k.p.c., z którego pozwany nie powinien odnosić korzyści Mając powyższe na uwadze Sąd uznał przedmiotowe żądanie pozwu za uzasadnione i uwzględnił je w całości. O odsetkach za opóźnienie w zapłacie dochodzonej kwoty orzeczono zgodnie z pozwem, tj. na podstawie art. 7 ustawy z 8 marca 2013r. o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych w zw. z art. 321 k.p.c. Przedmiotowa wierzytelność stała się wymagalna w związku z wykonaniem przez powoda usług objętych umową agencyjną. Niemniej jednak powód domagał się odsetek od daty wskazanej w wezwaniu do zapłaty jako termin płatności, a w zakresie, w jakim to wezwanie nie objęło części żądania - od dnia następnego po doręczeniu pozwu. W obu tych datach wierzytelność powoda była już wymagalna, a pozwany pozostawał w opóźnieniu ze spełnieniem świadczenia. O kosztach procesu Sąd orzekł proporcjonalnie do wyniku sprawy, tj. z uwzględnieniem, że powód wygrał w zakresie 61% żądanej kwoty (art. 100 k.p.c.). Szczegółowe rozliczenie kosztów pozostawiono referendarzowi sądowemu na podstawie art. 108 § 1 k.p.c. Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji. SSO Beata Dzierżko ZARZĄDZENIE (...)
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.