1 pkt 4 rozporządzenia wykonawczego oraz ust. 3 pkt 2 Załącznika nr 1 do rozporządzenia wykonawczego; d) bezpodstawnym uznaniu, że pozwany kwestionuje możliwości wykonywania przez powoda pracy w zawodzie Ogrodnik w zakresie uzyskanych kwalifikacji; gdy tymczasem zgromadzony w sprawie materiał dowodowy należycie oceniony, przy uwzględnieniu zasad doświadczenia życiowego i logicznego rozumowania, w szczególności zeznania samego powoda J. K. prowadzą do zgoła odmiennych wniosków, iż Powód nie spełnia warunku dotyczącego kwalifikacji zawodowych zgodnie z wymaganiem określonym w §
1 pkt 4 rozporządzenia wykonawczego oraz ust. 3 pkt 2 Załącznika nr 1 do rozporządzenia wykonawczego, gdyż posiada kwalifikacje w zawodzie ogrodnik, lecz nie udowodnił posiadania wykształcenia co najmniej zasadniczego zawodowego, ponieważ posiadane świadectwo ukończenia gimnazjum czy świadectwo potwierdzające kwalifikacje w zawodzie nie są równoważne świadectwu ukończenia zasadniczej szkoły zawodowej, zobowiązanie się do uzupełnienia wykształcenia powód złożył już na etapie składania wniosku o przyznanie pomocy tym samym był świadomy jakie dokumenty i jakie wykształcenie należy uzupełnić i dostarczyć w zakreślonym terminie, rażące naruszenie art. 327 1§ 2 kpc poprzez niewskazanie przez Sąd I instancji w pisemnym uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wszechstronnego rozważenia zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego oraz niewskazanie podstawy prawnej rozstrzygnięcia, co uniemożliwia merytoryczną kontrolę wyroku pod względem przepisów prawa materialnego i ich zastosowania przy wydawaniu zaskarżonego rozstrzygnięcia, w szczególności uzasadnienie Sądu I instancji nie daje odpowiedzi, jakie normy prawne zostały zastosowane przez Sąd orzekający w zakresie powództwa dochodzonego pozwem oraz brak omówienia całego zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności pominięcie uwag zawartych w odpowiedzi na pozew i kolejnych pismach pozwanego co powoduje w świetle pozostałych zarzutów apelacyjnych, iż Sąd I instancji nie rozpoznał istoty sprawy; naruszenia przepisów prawa materialnego: art. 65 §1 kc w zw. z §
1 pkt 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 13 lipca 2015 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania, wypłaty oraz zwrotu pomocy finansowej na operacje typu „(...)" w ramach poddziałania „(...)" objętego Programem (...) na lata 2014-2020 (Dz. U. z 2018 r., poz. 759, z późn. zm.), zwanego dalej „rozporządzeniem wykonawczym" oraz ust. 3 pkt 2 Załącznika nr1 do rozporządzenia wykonawczego poprzez wadliwą ich wykładnię i przyjęcie, że Powód spełnia warunek dotyczący kwalifikacji zawodowych zgodnie z wymaganiem określonym w
5 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia wykonawczego oraz ust. 3 pkt 2 Załącznika nr 1 do rozporządzenia wykonawczego a tym samym dowolnym, bezpodstawnym oraz niekorzystnym Wskazując na powyższe zarzuty, skarżąca wniosła o zmianę wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości, zasądzenie od powoda na rzecz pozwanej zwrotu kosztów procesu za obie instancje. Sąd Apelacyjny zważył co następuje: Apelacja jest w znacznej części zasadna. Najdalej idącym zarzutem apelacji jest zarzut naruszenia art. 189 kpc, którego skarżący upatruje w niewłaściwym zastosowaniu tego przepisu i przyjęciu przez Sąd Okręgowy, że powodowi przysługuje interes prawny w żądaniu ustalenia posiadania przez powoda wykształcenia potwierdzającego kwalifikacje zawodowe we wskazanym przez niego zwodzie. Ważkość tego zarzutu wyraża się w tym, że przesądzenie kwestii posiadania lub braku interesu prawnego przez powoda, determinuje rozstrzygnięcie powództwa opartego na przepisie art. 189 kpc. Zgodnie z jego dyspozycją, możliwość żądania przez powoda ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, uzależniona jest bowiem od spełnienia przesłanki w postaci posiadania interesu prawnego w takim ustaleniu. Jest to zatem przesłanka o charakterze materialnoprawnym, stanowiąca jedyną wskazaną w tym przepisie przez ustawodawcę podstawę. Jakkolwiek, podstawa ta nie wyłącza bezwzględnie powództwa o ustalenie także wtedy, gdy prawo powoda zostało naruszone, i to nawet w taki sposób, że może on np. w powództwie o świadczenie dochodzić wszystkich należnych mu roszczeń wiążących się z danym prawem, to jednak jego dopuszczalność również w takim przypadku jest warunkowania posiadaniem przez powoda interesu prawnego w żądaniu ustalenia. Interes prawny istnieje w takich wypadkach, gdy powództwo o ustalenie w większym stopniu zabezpiecza ochronę praw powoda, aniżeli inne możliwe środki ochrony prawnej. Natomiast o braku interesu prawnego w wytoczeniu powództwa o ustalenie można mówić zarówno wówczas, gdy powód nie ma jakiejkolwiek potrzeby ustalenia prawa lub stosunku prawnego, jak i wtedy, gdy może on osiągnąć w pełni ochronę swych praw w sposób prostszy i łatwiejszy, np. w procesie o świadczenie albo ukształtowanie prawa lub stosunku prawnego. Istnienie interesu prawnego podlega badaniu przez sąd z urzędu w każdym stanie sprawy, a wynik tego badania warunkuje określony skutek powództwa o ustalenie i w istocie rozstrzyga o dopuszczalności badania oraz ustalenia prawdziwości twierdzeń powoda o istnieniu określonego w pozwie stosunku prawnego lub prawa. Zatem, to konieczność wyjaśnienia kwestii posiadania przez powoda interesu prawnego do wytoczenia powództwa o ustalenie, poprzedza badanie prawdziwości faktów i twierdzeń powoda dotyczących istnienia danego stosunku prawnego lub prawa, natomiast stwierdzenie braku interesu prawnego winno skutkować, już tylko z tej przyczyny, oddaleniem powództwa, jako rozstrzygnięciem merytorycznym co do istoty sprawy. Sąd Okręgowy, oceniając posiadanie przez J. K. interesu prawnego w ustaleniu posiadania określonego w wyroku wykształcenia, wskazał, że na takim ustaleniu, a ściślej: „na tych samych okolicznościach i twierdzeniach (jak podnoszone w niniejszej sprawie), powód będzie mógł budować obronę swoich praw w procesie o zwrot przyznanej pomocy, w sytuacji wytoczenia przez (...) w przyszłości powództwa przeciwko powodowi”. Stanowisko to, nie tylko wskazuje na błędną ocenę przesłanki „interesu prawnego w ustaleniu prawa lub stosunku prawnego”, ale także, odwołuje się do sfery okoliczności faktycznych, mających potwierdzić słuszność stanowiska powoda odnośnie do posiadania przez niego wykształcenia wymaganego do uzyskania pomocy ze środków pozwanej Agencji. Innymi słowy, Sąd Okręgowy uznał, że posiadanie przez powoda interesu prawnego wynika stąd, że wykazawszy w niniejszej sprawie posiadanie wykształcenia, będzie mógł posłużyć się wyrokiem ustalającym tę okoliczność w innym, przyszłym procesie. Tego rodzaju pojmowanie interesu prawnego uchybia również innej ogólnej regule dotyczącej konstrukcji powództwa z art. 189 kpc, a mianowicie, niedopuszczalności dochodzenia na tej drodze ustalenia istnienia bądź nieistnienia określonych faktów (z wyjątkami, których nie dotyczy stan faktyczny w niniejszej sprawie). Ocena istnienia interesu prawnego powoda musi uwzględniać, czy wynik postępowania doprowadzi do usunięcia niejasności i wątpliwości co do danego stosunku prawnego i czy definitywnie zakończy spór na wszystkich płaszczyznach tego stosunku lub mu zapobiegnie, a zatem czy sytuacja powoda zostanie jednoznacznie określona. Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem judykatury interes prawny istnieje, gdy istnieje niepewność stosunku prawnego lub prawa, wynikająca z obecnego lub przewidywanego ich naruszenia lub kwestionowania. Zachodzi zatem zarówno wtedy, gdy dotyczy obecnych stosunków prawnych lub praw, jak i przyszłych lub prawdopodobnych stosunków prawnych. Może wynikać zarówno z bezpośredniego zagrożenia prawa powoda, jak i zapobiegać temu zagrożeniu w przyszłości. Ocena istnienia interesu musi uwzględniać to, czy wynik postępowania doprowadzi do usunięcia niejasności i wątpliwości co do danego stosunku prawnego i czy definitywnie zakończy spór na wszystkich płaszczyznach tego stosunku lub mu zapobiegnie, a więc czy sytuacja powoda zostanie jednoznacznie określona. Interes prawny wyrażający się w osiągnięciu konkretnych skutków prawnych w zakresie usunięcia niepewności sytuacji prawnej powoda musi być analizowany przy założeniu uzyskania orzeczenia pozytywnego oraz przy analizie, czy w razie wyroku negatywnego może on osiągnąć tożsamy skutek w zakresie ochrony swej sfery prawnej w innej drodze. Obiektywny charakter interesu prawnego nie może być wyabstrahowany od okoliczności sprawy, bo podstawą niepewności co do stanu prawnego są konkretne okoliczności faktyczne, które miały wpływ na ukształtowanie stosunku prawnego lub prawa i które stanowią przyczynę sporu, niejednokrotnie na różnych płaszczyznach prawnych. Interes prawny musi być wykazany przez konkretny podmiot w jego konkretnej sytuacji prawnej, a obiektywne są jedynie kryteria stanowiące podstawę oceny istnienia interesu prawnego, takie same dla wszystkich podmiotów uczestniczących w obrocie prawnym. Podkreśla się też w orzecznictwie, że rozumienie interesu musi być szerokie i elastyczne z uwzględnieniem okoliczności sprawy. Brak interesu zachodzi wtedy, gdy sfera prawna powoda nie została naruszona lub zagrożona, bo jego prawo już zostało naruszone albo powstały określone roszczenia i może osiągnąć pełniejszą ochronę swych praw, bo może dochodzić zobowiązania pozwanego do określonego zachowania - świadczenia lub wykorzystać inne środki ochrony prawnej prowadzące do takiego samego rezultatu (por. uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15 marca 2006 r., III CZP 106/05, OSNC 2006 r., Nr 10, poz. 160, Biul. SN 2006 r., Nr 3, poz. 6, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2014 r., III CZP 121/13, OSNC 2015 r., Nr 2, poz. 15, Biul. SN 2014 r., Nr 3, poz. 6, wyroki Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2011 r., III CSK 127/10, OSN - ZD 2012 r., Nr 1, poz. 17, z dnia 29 marca 2012 r., I CSK 325/11, M. Prawn. 2014 r., Nr 20, poz. 1085, z dnia 15 maja 2013 r., III CSK 254/12, M. Prawn. 2014 r., Nr 20, poz. 1085, z dnia 18 czerwca 2015 r., III CSK 372/14, G. Prawn. 2015 r., Nr 121, poz. 11, z dnia 8 lutego 2013 r., IV CSK 306/12, nie publ., z dnia 22 października 2014 r., II CSK 687/13, nie publ., z dnia 2 lipca 2015 r., V CSK 640/ 14, nie publ., z dnia 14 kwietnia 2016 r., IV CSK 435/15, nie publ., z dnia 2 lutego 2017 r., I CSK 137/16, nie publ.). Kierując się powyższym rozumieniem interesu prawnego, należy stwierdzić, że zarówno żądanie zawarte w pozwie, które powód sprecyzował jako „ustalenie, że zgodnie z Polskim Prawem oświatowym i edukacyjnym oraz Prawem Unijnym, ukończenie kursu kwalifikacyjnego prowadzonego w okresie od roku 2016 do roku 2017 i zdanie stosownego egzaminu państwowego we wrześniu 2017 roku w ramach kursu (...), jest traktowane jako zamienny pełnoprawny tytuł szkoły zawodowej”, jak i zawarte w sentencji zaskarżonego wyroku „ustalenie, że J. K. posiada wykształcenie potwierdzające kwalifikacje zawodowe w zawodzie Ogrodnik (...)”, nie uwzględniają wskazanych wyżej kryteriów tego pojęcia. Żądanie powoda, które zmierza do ustalenia faktu, że posiada on wykształcenie niezbędne dla uzyskania pomocy finansowej od pozwanej w ramach realizowanego przez Agencję programu, nie jest ani żądaniem ustalenia stosunku prawnego, ani prawa. Nie jest to zatem żądanie, którego materialnoprawną podstawę można wyprowadzić z art. 189 kpc. Bezzasadne jest również stanowisko powoda, jakoby jego interes prawny w żądaniu ustalenia faktu wskazanego w pozwie wynikał z trwającego między stronami sporu czy ukończenie kursu i zdanie egzaminu kwalifikacyjnego uprawnia powoda do powoływania się na posiadanie wykształcenia zawodowego. Nawet bowiem wykazanie tej okoliczności, gdyby było dopuszczalne w niniejszym procesie, i tak nie skutkowałoby definitywnym zakończeniem możliwych sporów pomiędzy stronami. Należy bowiem zauważyć, że zanegowaną przez pozwaną okoliczność dotyczącą posiadania przez powoda wymaganego wykształcenia, J. K. uprawniony jest zwalczać w postępowaniu dotyczącym ewentualnego zwrotu pieniędzy przekazanych mu w ramach pierwszej raty pomocy udzielonej na podstawie decyzji z dnia (...) roku nr (...) (k.46). Jak wynika z art. 29 ust. 1c ustawy z dnia 9 maja 2008 roku o (...) (DZ. U. z 2019 roku, poz. 1505, dalej: u.a.r.i.m.r.), ustalenie kwoty przyznanych nienależnie lub pobranych w nadmiernej wysokości środków publicznych, o których mowa w ust.1, następuje w drodze decyzji administracyjnej, a właściwym w sprawie ustalenia kwoty nienależnie lub nadmiernie pobranych środków publicznych jest organ właściwy do rozstrzygnięcia w sprawie przyznania płatności lub pomocy finansowej ze środków publicznych, o których mowa w ust. 1 (art. 29 ust. 2 u.a.r.i.m.r.). Zatem to w postępowaniu mającym na celu uzyskanie przez pozwaną tytułu egzekucyjnego obejmującego zwrot nienależnie pobranych środków, powodowi przysługują prawne środki obrony, polegające m.in. na wykazaniu tych właśnie faktów, które zamierzał dowodzić w niniejszym procesie, a które to działania należało uznać za niedopuszczalne w procesie o ustalenie, wszczętym mimo braku interesu prawnego powoda w ustaleniu faktu wskazanego w pozwie. Powód, w postępowaniu o zwrot środków jest uprawniony bronić się wszystkimi podniesionymi w toku niniejszego procesu zarzutami, w tym: zarzutem niewskazania, w sposób precyzyjny, w decyzji z dnia (...) roku nr (...), rodzaju wykształcenia, jakie zobowiązany był uzupełnić w terminie 36 miesięcy od dnia doręczenia decyzji (pkt 5 ust. 8 pouczenia zawartego w decyzji k. 48), nie sprecyzowania jakimi dokumentami miałyby potwierdzić uzupełnienie tego wykształcenia (pkt 6 ust. 3 pouczenia zawartego w decyzji k. 48v), czy wreszcie, zarzutem posiadania przez powoda wykształcenia, wymaganego od beneficjenta pomocy udzielonej na podstawie w.w decyzji. Przytoczone okoliczności, dowodzą, że dokonanie „ustalenia”, którego powód żąda w niniejszej sprawie, nie stanowiłoby definitywnego zakończenia sporu między stronami, skoro mimo takiego rozstrzygnięcia, możliwe byłoby podnoszenie tych samych zarzutów w innym, dalej idącym postępowaniu, dotyczącym żądania przez pozwaną zwrotu kwoty wypłaconej powodowi. Jakkolwiek brak interesu prawnego powoda w żądaniu ustalenia okoliczności wskazanej w pozwie, stanowi wystarczającą podstawę oddalenia powództwa, co już tylko z tej przyczyny uzasadnia uwzględnienie apelacji i zmianę wyroku w takim zakresie, to równocześnie, wobec sformułowania w apelacji również innych zarzutów, a także, przez wzgląd na konieczność rozstrzygnięcia w kwestii zasad poniesienia kosztów niniejszego procesu, Sąd Apelacyjny uznał za niezbędne zajęcie stanowiska również w odniesieniu do poniższych kwestii. Otóż, za chybiony należy uznać zarzut zawarty w pkt. III ppkt c) apelacji, wskazujący na bezpodstawne uznanie przez Sąd Okręgowy, że w pouczeniu skierowanym do powoda w decyzji z dnia (...) roku nie zostało w sposób należyty sprecyzowane co należy rozumieć przez obowiązek uzupełnienia wykształcenia i jakie dokumenty należy przedstawić aby uczynić temu obowiązkowi zadość. W świetle bowiem treści pouczenia zamieszczonego w egzemplarzu decyzji Kierownika (...) (...) w G. z dnia (...) roku, nr (...), złożonego do akt sprawy niniejszej (k. 46-49), nie ulega wątpliwości, że w zamieszczonym tu pouczeniu, nie sprecyzowano ani w jaki sposób powód powinien uzupełnić wykształcenie, ani jakimi dokumentami ten fakt winien potwierdzić. Wskazano jedynie, że powód zobowiązany jest do spełnienia następujących warunków: „uzupełnienia wykształcenia w okresie 36 miesięcy od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy” (pkt 5 ppkt 8 pouczenia, k. 48) oraz „Dokumentu potwierdzającego uzupełnienie wykształcenia w terminie 60 dni od dnia upływu 36 miesięcy od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy” (pkt 6 ppkt 3 pouczenia, k.48v). Taki sposób pouczenia powoda zawartego w doręczonej mu decyzji strony pozwanej, prawidłowo został oceniony przez Sąd I instancji, jako nieprecyzyjny. Należy zauważyć, że istotą sporu między stronami, której następstwem było wytoczenie przez powoda powództwa w niniejszej sprawie był właśnie zarzut pozwanej dotyczący nie posiadania przez J. K. wykształcenia w zakresie szkoły zawodowej. Bezsporne jest, że powód szkoły takiej nie ukończył, a jedynie szkołę gimnazjalną. Oznacza to, że żądanie od powoda, jako adresata decyzji z dnia (...) roku, nr (...), aby samodzielnie ustalił zarówno zakres w jakim winien uzupełnić wykształcenie, jak też, jakim dokumentem ma ten fakt wykazać, nie jest żądaniem adekwatnym do stopnia percepcji mogącej wynikać z posiadanego przez powoda wykształcenia na poziomie gimnazjalnym. W ocenie Sądu Apelacyjnego organ wydający decyzję winien w sposób precyzyjny określić jakie przesłanki zobowiązany jest spełnić powód, aby sprostać zarówno wskazanemu w decyzji wymogowi uzupełnienia wykształcenia w terminie 36 miesięcy od dnia doręczenia decyzji, jak i wymogowi udokumentowania tego faktu. Jakkolwiek ze złożonej do akt przez stronę pozwaną kopii pisma Dyrektora Oddziału (...) w W. z dnia 5 marca 2019 roku, zawierającego wezwanie do uzupełnienia braków formalnych wniosku (k.88-89), wynika, że organ w pkt 1 wezwania podjął próbę doprecyzowania informacji odnośnie do tego jakie dokumenty stanowią potwierdzenie posiadania „kwalifikacji zawodowych w zawodzie technik ogrodnik”, to jednak informacja ta nie jest kompatybilna ze stanowiskiem strony pozwanej zawartym w odpowiedzi na pozew w niniejszej sprawie, a mianowicie wskazującym na potrzebę wykazania przez powoda „kwalifikacji wymienionych w ust. 2 i 3 załącznika nr1 do rozporządzenia” (odpowiedź na pozew k. 39v). Stanowisko strony pozwanej prezentowane w niniejszej sprawie polegało bowiem na twierdzeniu, że powód nie spełnił warunku dotyczącego kwalifikacji zawodowych, gdyż „nie udowodnił posiadania wykształcenia co najmniej zasadniczego zawodowego, ponieważ posiadane świadectwo ukończenia gimnazjum czy świadectwo potwierdzające kwalifikacje zawodzie nie są równoważne świadectwu ukończenia zasadniczej szkoły zawodowej” (k. 41v-42). Należy zatem stwierdzić, że powód nie został wezwany przez pozwaną Agencję do złożenia dokumentów potwierdzających posiadanie takiego (tożsamego) wykształcenia, którego brak wykazania został mu następnie zarzucony w decyzji Dyrektora (...) Oddziału (...) w W. z dnia 6 maja 2022 roku nr (...)/07/DW- (...), ustalającej kwotę nienależnie pobranych przez powoda płatności (kopia decyzji k. 90-92). Najpierw bowiem w decyzji Kierownika (...) (...) w G. z dnia (...) roku nr (...) (k.46) w ogóle nie sprecyzowano zakresu w jakim powód winien uzupełnić wykształcenie, ani jakimi dokumentami ten fakt potwierdzić, zaś w kolejnej korespondencji skierowanej do powoda przez Dyrektora Oddziału (...) w W. z dnia 5 marca 2019 roku (k.88-89), błędnie wskazano na potrzebę potwierdzenia przez powoda posiadania wykształcenia w zawodzie technik ogrodnik i dostarczenie świadectwa ukończenia szkoły średniej, nie zaś jedynie szkoły zawodowej, na co wskazała pozwana w toku niniejszej sprawy. Przytoczone okoliczności, choć nie mogły wpłynąć na rozstrzygnięcie w przedmiocie powództwa zawartego w pozwie, do którego wytoczenia powód nie legitymował się interesem prawnym, to jednak miały wpływ na ocenę zaistnienia przesłanek do zastosowania zasad słuszności, jako podstawy rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów niniejszego procesu. Powód, posiadający wykształcenie gimnazjalne, wytoczył powództwo i występował w niniejszej sprawie samodzielnie, nie korzystając z profesjonalnej pomocy prawnej. Kwestia posiadania interesu prawnego, jako podstawy powództwa o ustalenie w oparciu o przepis art. 189 kpc jest zagadnieniem natury prawnej, którego znajomości nie sposób egzekwować od powoda. Dlatego zarówno charakter niniejszej sprawy, jak i treść decyzji oraz korespondencji skierowanej do powoda przez organy pozwanej Agencji, które obarczone były wyżej przytoczonymi mankamentami, uzasadniają zaniechanie obciążenia powoda kosztami niniejszego procesu, pomimo jego przegrania zarówno w postępowaniu przed Sądem I instancji, jak i za instancję odwoławczą. Z tych względów, Sąd Apelacyjny zmieniając na podstawie art. 386 par 1 kpc wyrok w zakresie roszczenia głównego, poprzez oddalenie powództwa, uznał za zasadne oddalenie apelacji w pozostałej części, tj. w zakresie żądania zasądzenia na rzecz pozwanej kosztów procesu. Rozstrzygnięcie w tym ostatnim zakresie oparte zostało na podstawie art. 385 kpc w związku z art. 102 kpc, zaś o kosztach postępowania apelacyjnego na podstawie art. 102 kpc w związku z art. 391 par 1 kpc. SSA Ewa Popek SSA Ewa Mierzejewska SSA Piotr Czerski
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.