i art. 76 Konstytucji RP poprzez odmowę uznania statusu konsumenckiego powodów w dniu zawierania umowy mimo braku bezpośredniego związku pomiędzy zakupem lokalu użytkowego a prowadzoną przez stronę powodową działalnością zawodową; 9) naruszenie art. 22 1 k.c. w zw. z art. 5 k.c. i art. 2.1 pkt 2c ustawy z 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi, art. 76 Konstytucji RP oraz § 3 ust. 3, 4, 10 i § 8 rozporządzenia Ministra Finansów z 12 grudnia 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych poprzez nieuwzględnienie obiektywnych umiejętności, kompetencji, wykształcenia i wykonywanych przez powodów zawodów dla oceny zagrożeń i ryzyk związanych z zawarciem umowy kredytu waloryzowanego do (...), zawierającej inne skomplikowane mechanizmy finansowe przeznaczone dla wykwalifikowanych podmiotów obrotu finansowego; 10) naruszenie art. 58 k.c. poprzez ograniczenie się do zbadania umowy kredytu jedynie pod kątem istnienia w niej klauzul abuzywnych oraz statusu powodów, a w konsekwencji nierozpoznanie istoty sprawy, podczas gdy nieważność czynności prawnej (umowy) sąd zobowiązany jest brać pod uwagę z urzędu na każdym etapie postępowania; 11) naruszenie art. 58 k.c. w zw. z art. 2 i 94 ustawy o obrocie instrumentami finansowymi i art. 19 dyrektywy 2004/39/WE PE i Rady z 21 kwietnia 2004 r. w sprawie rynków instrumentów finansowych oraz art. 84 k.c. i art. 3 Kodeksu Etyki Bankowej, art. 4, 5 i 6 ustawy z 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym poprzez naruszenie obowiązków informacyjnych wobec powodów; 12) naruszenie art. 69 ust. 1 Pr. bank. w zw. z art. 58 § 1 k.c. poprzez niestwierdzenie nieważności umowy; 13) naruszenie art. 353 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 Pr. bank. i art. 5 k.c. poprzez ich niezastosowanie. W oparciu o powyższe zarzuty powodowie wnieśli o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie powództwa, ewentualnie – uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zwrot kosztów procesu. SĄD APELACYJNY ZWAŻYŁ, CO NASTĘPUJE: Apelacja powodów okazała się zasadna. Sąd Apelacyjny podziela i przyjmuje za własne ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, poza ustaleniem nieposiadania przez powodów statusu konsumentów w trakcie zawierania spornej umowy kredytowej. Powyższe prowadzi do odmiennej oceny zasadności wytoczonego powództwa. W orzecznictwie wskazuje się, że o statusie konsumenta na tle art. 22 1 k.c. rozstrzyga kilka elementów, z których kluczowy jest niezwiązany z działalnością gospodarczą lub zawodową charakter czynności prawnej dokonywanej z przedsiębiorcą. Kryterium to oznacza, że status konsumenta nie podlega ocenie in abstracto, lecz w relacji do konkretnej czynności prawnej. Okoliczność, że osoba fizyczna prowadzi działalność gospodarczą lub zawodową nie pozbawia jej per se atrybutu konsumenta. Osoba taka może bowiem korzystać ze statusu konsumenta, jeżeli dokonywana przez nią czynność nie jest bezpośrednio związana z jej działalnością gospodarczą lub zawodową (zob. wyrok SN z 12 kwietnia 2023 r., (...) 11/22). Bezpośredni związek dokonanej czynności prawnej z prowadzoną działalnością gospodarczą lub zawodową istnieje wówczas, gdy czynność ta nie zmierza przynajmniej częściowo do zaspokojenia osobistych (konsumpcyjnych) potrzeb. Posiadanie statusu konsumenta należy zatem ustalać na podstawie kryterium funkcjonalnego, sprowadzającego się do oceny czy stosunek umowny wpisuje się w ramy działalności niezwiązanej z wykonywaniem zawodu (handlu, przedsiębiorstwa). Dla kwalifikacji prawnej jako profesjonalisty decydujące znaczenie ma cel zawarcia umowy oraz bezpośredniość (typowość) jej związku z wykonywaną działalnością gospodarczą lub zawodową (nie wystarczy jakikolwiek związek, ale musi on być bezpośredni). Fakt, iż osoba fizyczna kupuje lokal, w którym nie zamieszkuje, nie odbiera jej statusu konsumenta w znaczeniu przyjętym w art. 22 1 k.c. Zakup lokalu mieszkalnego w celu lokowania środków finansowych nie oznacza, że chodzi o działalność zawodową lub gospodarczą w rozumieniu powyższego przepisu (zob. postanowienie SN z 22 marca 2024 r., I CSK 867/23 i wyrok SN z 14 czerwca 2023 r., (...) 254/22). Od działalności gospodarczej lub zawodowej wykluczającej in casu status konsumenta należy bowiem odróżniać zachowania mniej aktywne, a polegające na czerpaniu pożytków cywilnych z rzeczy lub prawa. Irrelewantne dla możności przypisania kredytobiorcy statusu konsumenta pozostają więc takie okoliczności, jak ewentualny, inwestycyjny (zarobkowy) cel nabycia nieruchomości, nawet z zamiarem jej wyłącznego wynajęcia dla zysku, o ile nie są spełnione cechy działalności gospodarczej (zob. wyrok SA w Lublinie z 10 października 2023 r., I ACa 400/23). Bez znaczenia dla zastosowania definicji konsumenta jest cel lub motyw danej czynności, np. działanie celem osiągnięcia zysku, pomnożenia majątku, odniesienia korzyści podatkowych lub spekulacji polegającej na dokonywaniu transakcji związanych z podwyższonym ryzykiem inwestycyjnym. Czynności prawne wynikające z samodzielnego zarządzenia przez konsumenta majątkiem ( private asset management), które wiążą się z inwestowaniem posiadanych środków (np. oszczędności) w instrumenty finansowe, wchodzą w zakres hipotezy art. 22 1 k.c. Podobnej ocenie podlega zawarcie przez konsumenta umowy kredytu na zakup, np. udziałów w sp. z o.o., akcji w spółce akcyjnej lub tytułów uczestnictwa w funduszu inwestycyjnym (zob. wyrok (...) z 3 października 2019 r., C-208/18). W orzecznictwie podkreśla się również, że z perspektywy art. 22 1 k.c. nie bez znaczenia jest to, czy konsumencki charakter danej czynności został ujawniony drugiej stronie stosunku prawnego lub był dla niej rozpoznawalny. Posłużenie się przy zawieraniu umowy przez osobę fizyczną firmą tej osoby jako przedsiębiorcy, pieczątką, danymi identyfikującymi przedsiębiorcę (NIP, REGON, rachunek bankowy przedsiębiorcy) powinno zasadniczo wykluczyć możliwość przypisania umowie charakteru konsumenckiego (zob. wyrok SN z 18 kwietnia 2023 r., (...) 914/22). Przenosząc powyższe uwagi na grunt niniejszej sprawy przede wszystkim wskazać należy, że powodowie mogli jako konsumenci nabyć lokal użytkowy w celach inwestycyjnych, tj. na wynajem. W aktach sprawy znajduje się przy tym umowa przedwstępna najmu lokalu usługowego z 14 marca 2008 r. (k. 138), która potwierdza wyżej wskazany cel umowy. W dacie zawierania umowy kredytu (26 marca 2008 r.) oboje powodowie pozostawali w stosunku pracy na podstawie umów na czas nieokreślony – powód jako funkcjonariusz Straży Granicznej, a powódka jako lekarz stomatolog w(...) (k. 102, 104, 106 i 107). Z treści umowy, poza samym oznaczeniem „biznes” nie wynika, by którykolwiek z powodów występował w niej jako przedsiębiorca. Brak tutaj jakiegokolwiek nawiązania do działalności gospodarczej bądź zawodowej (danych firmowych, pieczęci, NIP-u, REGON-u, rachunku bankowego przedsiębiorcy, itp.). Według przedłożonego przez pozwanego wydruku z (...) powódka rozpoczęła wykonywanie działalności gospodarczej (...)pod adresem kredytowanej nieruchomości dopiero w dniu 5 stycznia 2012 r. (k. 153). Jedynym argumentem, na którym pozwany buduje swą narrację jest w zasadzie polisa ubezpieczeniowa obejmująca skredytowany lokal, w której jako ubezpieczający została wskazana firma (...)(k. 154). Polisa została zawarta na okres od 21 lipca 2008 r. do 20 lipca 2009 r., a zatem po upływie 4 miesięcy od podpisania spornego kontraktu. Nie ma jednocześnie jakichkolwiek dowodów na to, by taka firma faktycznie istniała na rynku (brak rejestracji), bądź też by w zakupionym lokalu – przed styczniem 2012 r. – powódka faktycznie świadczyła usługi stomatologiczne. Na rozprawie z 19 października 2022 r. powód przyznał, iż na potrzeby zawarcia polisy dotyczącej lokalu użytkowego podane zostały dane nieistniejącej firmy. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, mając na uwadze wszystkie okoliczności sprawy, a przede wszystkim brak miarodajnych dowodów potwierdzających w sposób niewątpliwy, że w nabytym ze środków z kredytu lokalu użytkowym faktycznie była prowadzona przez powódkę działalność gospodarcza (założona w niedługim czasie po zawarciu umowy kredytu) – nie da się zanegować (mając na względzie treść umowy i dokumentacji kredytowej), konsumenckiego statusu powodów. Uzupełniająco wskazać należy, że statusu tego z całą pewnością nie podważa fakt założenia działalności gospodarczej w 2012 r., gdyż ustalenia tego statusu dokonuje się wyłącznie na moment zawarcia umowy z przedsiębiorcą i irrelewantne dla tego ustalenia są następcze zmiany w sytuacji ocenianego podmiotu (zob. wyrok SA w Lublinie z 10 października 2023 r., I ACa 400/23). Przechodząc do oceny zawartej w umowie stron klauzuli waloryzacyjnej w kontekście przesłanek z art.
k.c., przede wszystkim zaznaczenia wymaga, że z dotychczasowego dorobku orzeczniczego zarówno sądów krajowych jak i (...) wynika, iż postanowienia umowy (ewentualnie regulaminu bądź OWU), określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu, jak i spłacanych rat – według kursów waluty obcej, pozwalające bankowi samowolnie kształtować te kursy (i tym samym niedające konsumentowi możliwości wyliczenia na ich podstawie wysokości należnych od niego świadczeń) są nietransparentne, a jednocześnie sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszające interes słabszej strony umowy. Takie zapisy pozostawiają pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron, w związku z czym są niedopuszczalne. Za tego typu niedozwolone klauzule w judykaturze uznaje się szczególnie te, które odsyłają „do kursu obowiązującego w banku” bądź „kursu według tabeli kursowej banku” – a zatem kursu pozbawionego obiektywnych kryteriów i w żaden sposób nie dającego się zweryfikować dla kredytobiorcy (zob. np. postanowienia SN z: 28 marca 2023 r., I CSK 2210/22; 29 września 2023 r., I CSK 6994/22; 7 grudnia 2023 r. – I CSK 6272/22, I CSK 6426/22 i I CSK 5753/22; z 20 grudnia 2023 r. – I CSK 12/23 i I CSK 6564/22 oraz z 29 grudnia 2023 r., I CSK 6645/22). W tym kontekście jako abuzywny ocenić należy zastosowany w umowie stron mechanizm waloryzacji bazujący na kursie kupna i sprzedaży dla dewiz „obowiązującym w (...) S.A. według aktualnej Tabeli kursów” (§ 4 ust. 2 i 3, § 15 ust. 1, § 21 ust. 2, § 31 ust. 1, § 35 ust. 1, § 38 ust. 1 i 2 (...)) zdefiniowanej w § 1 ust. 1 pkt 13 (...) jako: „Tabela kursów (...) S.A. obowiązująca w chwili dokonywania przez (...) S.A. określonych w umowie przeliczeń kursowych, dostępna w (...) S.A. oraz na stronie internetowej (...) S.A.”. W orzecznictwie zostało przy tym przesądzone, że klauzula waloryzacyjna w umowie kredytu indeksowanego oraz denominowanego określa główne świadczenie stron w rozumieniu art.
2 k.c. (zob. np. postanowienia SN z: 12 stycznia 2024 r., I CSK 4562/23; 17 maja 2023 r., I CSK 6781/22; 31 sierpnia 2023 r., I CSK 6139/22; 23 listopada 2023 r., I CSK 4921/22; 7 grudnia 2023 r., I CSK 5753/22; wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; wyrok SA w Gdańsku z 4 lutego 2022 r., V ACa 340/21; a także wyroki (...) z: 20 września 2017 r., C-186/16; 20 września 2018 r., C-51/17 oraz z 14 marca 2019 r., C-118/17; postanowienie SN z 31 sierpnia 2023 r., I CSK 6139/22). Mając na względzie sam tekst umowy stron (składającej się z części szczegółowej – CSU i ogólnej – COU zawierającej mechanizm denominacji) stwierdzić należy, że sporna klauzula waloryzacyjna nie została sformułowana jednoznacznie, gdyż zastosowany w niej sposób przeliczania waluty „według aktualnej tabeli kursów (...) S.A.” nie jest na tyle czytelny i zrozumiały, by kredytobiorcy byli w stanie samodzielnie ustalić wysokość swych świadczeń przy dokonywaniu przeliczeń. W orzecznictwie zwraca się jednak uwagę na to, że przy ocenie przesłanki transparentności, poza samym tekstem umowy, należy jeszcze mieć na względzie charakter i zakres informacji udzielonych konsumentowi przez bank na etapie przedkontraktowym (zob. wyrok SN z 13 maja 2022 r., (...) 464/22). Z całą pewnością nie jest tutaj wystarczające deklaratywne oświadczenie przez konsumenta (czy to we wniosku kredytowym, czy to w umowie), że został poinformowany o ryzyku walutowym i je zaakceptował. W orzecznictwie Sądu Najwyższego - z odwołaniem do orzecznictwa (...) wielokrotnie wyjaśniano, jakie standardy powinny być spełnione by uznać, że konsument został należycie poinformowany o specyfice kredytu powiązanego z walutą obcą oraz wynikającym z niego ryzyku kursowym. Prawidłowa informacja powinna uświadamiać konsumentowi, że ryzyko silnej deprecjacji złotego jest trudne do oszacowania w perspektywie długoterminowej i pozostaje realne. Konsument winien zdawać sobie sprawę z tego, że rozmiar deprecjacji waluty denominacji może spowodować utratę jego zdolności do spłaty kredytu, z czym może się wiązać poważne ryzyko utraty nieruchomości obciążonej hipoteką zabezpieczającą zobowiązanie. Niezbędne jest zatem przedstawienie mu danych nie tylko z okresu, kiedy nie miały miejsca zdarzenia powodujące istotne wahania kursu waluty, ale także przedstawienie zagrożeń będących wynikiem zdarzeń nadzwyczajnych mogących spowodować 100 - 200% wzrost kursu. W świetle standardu wynikającego z prawa unijnego za niewystarczające w tym względzie należy uznać nawet dane, których konieczność przekazania konsumentowi wynika z rekomendacji "S" Komisji Nadzoru Finansowego dotyczącej dobrych praktyk w zakresie ekspozycji kredytowych zabezpieczonych hipotecznie (zob. m.in. ww. postanowienie SN z 29 września 2023 r., I CSK 6994/22 i powołane tam orzecznictwo: wyroki SN z: 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl.; 10 maja 2022 r., (...) 285/22, niepubl.; 13 maja 2022 r., (...) 464/22, niepubl.; 24 czerwca 2022 r., (...) 10/22, niepubl.; 28 lutego 2023 r., (...) 763/22, niepubl.; 20 lutego 2023 r., (...) 809/22, niepubl.; a także postanowienia SN z 29 września 2023 r. wydane w sprawach I CSK 171/23 i 190/23). Mając to na uwadze skonstatować należy, że Bank – zgodnie z rozkładem ciężaru dowodu (art. 6 k.c.) – nie wykazał, by wywiązał się należycie ze swych obowiązków informacyjnych wobec konsumentów. Nie przedstawił im historycznych kursów PLN/ (...), prognoz kursowych czy symulacji wzrostu salda zadłużenia na wypadek znacznej zwyżki kursu (...). Zdaniem Sądu Apelacyjnego, pozwany nie zdołał również udowodnić (stosownie do wymogu z art.
i 4 k.c.), by powodowie mieli rzeczywisty wpływ na treść klauzuli denominacyjnej zawartej w: § 4 ust. 2 i 3, § 15 ust. 1, § 21 ust. 2, § 31 ust. 1, § 35 ust. 1, § 38 ust. 1 i 2 (...). Żaden z przedstawionych przez Bank dowodów tego nie potwierdza – ani dowody z dokumentów, ani z pisemnych zeznań świadków. Sam fakt, że w Banku obowiązywały określone procedury informacyjne w zakresie udzielania kredytów powiązanych z kursem waluty obcej nie oznacza sam przez się, że procedury te (abstrahując już od ich merytorycznej treści) zostały zachowane także w przypadku umowy stron, którą należy oceniać w sposób indywidulany. Zdaniem Sądu Apelacyjnego o indywidualnym uzgodnieniu treści spornych klauzul nie świadczy również dokument pt. Potwierdzenie zawarcia negocjowanej, natychmiastowej transakcji wymiany walut (k. 146). Nawet zakładając, że kurs wypłaty środków z kredytu został wynegocjowany przez powodów, to jednocześnie zauważyć należy, że okoliczność ta nie zmienia zapisów umownych, które to są przedmiotem oceny na gruncie art.
Skoro w umowie nie ma nic na temat negocjowania kursu (umowa zawarta 26 marca 2008 r.), to wspomniany dokument (sporządzony 21 maja 2008 r.) należy ocenić w kontekście sposobu wykonania umowy, który na gruncie art. 385 2 k.c. jest irrelewantny z perspektywy powództwa opartego na ochronie konsumenckiej. Sankcja bezskuteczności będąca konsekwencją abuzywności postanowień umownych działa ze skutkiem ex tunc, co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej klauzule abuzywne - z wyjątkiem woli konsumenta - pozostają bez znaczenia dla takiego charakteru postanowień umownych. W konsekwencji bez znaczenia jest to, w jaki sposób bank rzeczywiście stosował abuzywne postanowienia umowne, w szczególności czy przynosiły mu one nieuzasadnione korzyści i czy opierał się na powszechnej i utrwalonej praktyce bankowej (zob. postanowienie SN z 28 września 2023 r., I CSK 6430/22). Istotne jest tylko to, że konsument, nie mogąc prześledzić sposobu ustalania kursów w tabeli, nie mógł znać wysokości własnego zobowiązania w sposób pewny, co z reguły daje się stwierdzić już na podstawie samego tekstu umowy (zob. m.in. postanowienia SN z 29 września 2023 r., I CSK 5/23 i z 19 grudnia 2023 r. – I CSK 2023/23 i I CSK 2062/23). Podsumowując stwierdzić należy, że sporne klauzule umowne składające się na mechanizm denominacji są abuzywne w rozumieniu art. 385
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.