k.p.c. (tak w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 2010 r. II UZ 49/09 LEX nr 583831). W wyroku z dnia 23 kwietnia 2010 r. (II UK 309/09, LEX nr 604210) Sąd Najwyższy przypomniał, że zgodnie z systemem orzekania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, w postępowaniu wywołanym odwołaniem do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych sąd rozstrzyga o prawidłowości zaskarżonej decyzji (art.
i art.
a k.p.c.) w granicach jej treści i przedmiotu. Pamiętać również należy, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych katalog możliwych rozstrzygnięć wyraża art.
Stosownie do treści art.
sąd oddala odwołanie, jeżeli nie ma podstaw do jego uwzględnienia. W myśl zaś § 2, w razie uwzględnienia odwołania sąd zmienia zaskarżoną decyzję w całości lub w części i orzeka co do istoty sprawy. W sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych oddalenie odwołania równoznaczne jest z merytoryczną oceną prawidłowości ale stricte zaskarżonej decyzji. Istota postępowania przed sądem powszechnym w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, określona regulacją art. 83 ustawy systemowej sprowadza się zatem do wyznaczenia sądowi merytorycznej kompetencji w zakresie rozpoznania spraw o roszczenia w sensie materialnoprawnym., co wprost wynika z katalogu spraw ujętego w art. 83 ust. 1 tej ustawy. Istota cywilnego postępowania sądowego w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych wyklucza zatem procedurę administracyjną, a w szczególności weryfikację prawidłowości jej stosowania w postępowaniu przed organem rentowym. Niezależnie bowiem od uchybień proceduralnych organu rentowego popełnianych na gruncie procedury administracyjnej, przy rozstrzyganiu o indywidulanych prawach wnioskujących podmiotów, w razie odwołania od decyzji organu, sąd powszechny zawsze będzie rozstrzygał o tym prawie, i to na gruncie prawa materialnego, a nie na podstawie procedury administracyjnej. Innymi słowy, z treści art. 83 ustawy systemowej można wnioskować, że sąd powszechny jest sądem prawa, a nie procedury administracyjnej, jak to się dzieje w przypadku sądów administracyjnych. W konsekwencji powyższego na gruncie rozpoznawanej sprawy, będąc związanym przedmiotem zaskarżonej decyzji, Sąd zobligowany był wyłącznie do odniesienia się do istnienia bądź braku istnienia przesłanek w przedmiocie wszczęcia postępowania w przedmiocie wznowienia. W wyżej wskazanym kontekście kontrola decyzji rentowych polega bowiem przede wszystkim na niwelowaniu tak zwanych wad materialnoprawnych, czyli uchybień organu rentowego w zakresie rozstrzygania o faktach warunkujących nabycie prawa lub powstanie zobowiązania. Należy mieć też na uwadze, że na podstawie art. 83a ust. 2 ustawy systemowej, można jedynie wyjątkowo weryfikować decyzje ostateczne organu rentowego w postępowaniu administracyjnym i sądowo - administracyjnym. Nie ulega wątpliwości, że przepis art. 83a ust. 2 dopuszczający taki wyjątek powinien być interpretowany w sposób, który wyklucza możliwość powstawania kolizji pomiędzy tymi postępowaniami, wynikających z poddania tej samej decyzji kontroli sądu powszechnego oraz kontroli administracyjnej i sądowo - administracyjnej. Z kolizją mielibyśmy do czynienia, gdyby przyjąć, że strona może na podstawie art.83a ust.2 ustawy systemowej, żądać w postępowaniu administracyjnym dotyczącym wznowienia postępowania w sprawie ostatecznej decyzji organu rentowego, która była wcześniej kontrolowana przez sąd powszechny. Wówczas w istocie orzeczenia sądu powszechnego byłyby kontrolowane w inicjowanym przez stronę nadzwyczajnym postępowaniu administracyjnym i sądowo - administracyjnym. Z tych względów przepis art. 83a ust. 2 cytowanej ustawy pozwala na weryfikację w postępowaniu administracyjnym ostatecznych decyzji administracyjnych wyłącznie z urzędu i pod warunkiem, że od takiej decyzji nie zostało wniesione odwołanie do właściwego sądu powszechnego. Wznowienie postępowania jest instytucją procesową, stwarzającą możliwość prawną ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej zakończonej decyzją ostateczną, jeżeli postępowanie, w którym ona zapadła, było dotknięte kwalifikowaną wadliwością wyliczoną wyczerpująco w przepisach prawa procesowego (W. D., Ogólne postępowanie administracyjne, s. 230; tenże, Postępowanie administracyjne, s. 242). W instytucji wznowienia postępowania występuje też wyraźnie aspekt materialnoprawny, a mianowicie prawo do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej. Oparcie dopuszczalności wznowienia postępowania na przesłance ostateczności decyzji jest uzasadnione niekonkurencyjnością środków zaskarżenia i dróg weryfikacji decyzji administracyjnej. Dodatkowo poszczególne tryby nadzwyczajne mają na celu usunięcie tylko określonego rodzaju wadliwości decyzji i nie mogą być stosowane zamiennie. Naruszenie wyłączności stosowania określonego trybu nadzwyczajnego weryfikacji decyzji stanowi rażące naruszenie prawa, będące podstawą stwierdzenia nieważności decyzji (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.). Nie jest zatem dopuszczalne dowolne stosowanie trybu weryfikacji decyzji, a wyznaczone jest bezwzględnie wyliczonym w przepisach prawa rodzajem wadliwości , ze wskazaniem na wyłączność określonego trybu nadzwyczajnego, zaś zarzut naruszenia art. 44 k.p.a., a w konsekwencji pozbawienia czynnego udziału strony w postępowaniu administracyjnym może być rozpoznawany wyłącznie na gruncie przesłanek wznowienia postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a. Uchybienie przepisom prawa mające miejsce przy doręczaniu decyzji może stanowić wyłącznie podstawę do żądania wznowienia postępowania administracyjnego w oparciu o powołany przepis, nie zaś podstawę stwierdzenia jej nieważności w oparciu o art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. (por. wyrok NSA z 3 lutego 2017 r., II OSK (...), L.) Dodatkowo nawiązując do treści art. 83a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, należy przypomnieć, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych ostateczna decyzja organu rentowego staje się prawomocna, po pierwsze, z upływem terminu do jej zaskarżenia do sądu ubezpieczeń społecznych (decyzja niezaskarżona), po drugie wtedy, kiedy sąd ubezpieczeń społecznych prawomocnym wyrokiem oddali odwołanie. W obu tych sytuacjach ustawodawca przewidział odrębny tryb postępowania w art. 83a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W przypadku decyzji niezaskarżonej do sądu, organ rentowy ma uprawnienie do samodzielnego ponownego ustalenia prawa lub zobowiązania, natomiast jeśli sprawa została zakończona prawomocnym wyrokiem sądu, organ rentowy może wydać samodzielnie decyzję tylko na korzyść strony, w przeciwnym razie musi wystąpić do sądu z wnioskiem o wznowienie postępowania. Z kolei przewidziana w art. 83a ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych możliwość zmiany, uchylenia lub unieważnienia z urzędu decyzji ostatecznych, od których nie zostało wniesione odwołanie na zasadach określonych w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego, odnosi się do przepisów: - art. 154 k.p.a. (decyzja ostateczna, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona lub zmieniona przez organ administracji publicznej, który ją wydał, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony), - art. 155 k.p.a. (decyzja ostateczna, na mocy której strona nabyła prawo, może być w każdym czasie za zgodą strony uchylona lub zmieniona przez organ administracji publicznej, który ją wydał, jeżeli przepisy szczególne nie sprzeciwiają się uchyleniu lub zmianie takiej decyzji i przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony) - art. 156 k.p.a. (stwierdzenie nieważności decyzji). (tak w wyroku SA w Warszawie z dnia 15 lutego 2023 r., III AUa 1174/20, p ostanowieniu SN z dnia 28 września 2021 r., (...) 509/21) Przepis art. 83a ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych odnosi się jedynie do decyzji ostatecznych, od których nie zostało wniesione odwołanie i w takim znaczeniu pozostaje w alternatywie do art. 83a ust. 3, czyli do spraw, w których od decyzji wniesiono odwołanie do sądu. W obu tych sytuacjach organ rentowy może działać w określony sposób. Z brzmienia art. 83a ust. 2 nie wynika jednak, iż "zasady określone w przepisach kodeksu postępowania administracyjnego" wyłączają regułę z art. 83a ust. 1. A zatem z zasad tych nie wynika, że przepisy art. 145 i nast. k.p.a. mają pierwszeństwo w zakresie przesłanek i warunków wznowienia postępowania przed regulacją z art. 83a ust. 1 ustawy. Sprawy nie redukuje się więc do samego wznowienia, lecz chodzi o prawo stwierdzone decyzją ostateczną, czyli o to, czy prawo ulega ponownemu ustaleniu na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu. (por. wyrok SA we Wrocławiu z dnia 28 czerwca 2018 r., III AUa 1881/17) Z przytoczonych powyżej rozważań wynika, że przepis 83a ust. 2 ustawy systemowej pozwala na weryfikację w postępowaniu administracyjnym ostatecznych decyzji administracyjnych wyłącznie z urzędu i to pod warunkiem, że od takiej decyzji nie zostało uprzednio wniesione odwołanie do właściwego sądu powszechnego. (zob. wyrok SN z dnia 16 września 2009 r., (...) UK 109/09, LEX nr 794871). Decyzje ostateczne organu rentowego, od których nie zostało wniesione odwołanie do właściwego sądu mogą być z urzędu przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych uchylone, zmienione lub unieważnione, na zasadach określonych w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego. Z regulacji tej wynika więc, że organ rentowy ma prawo uchylić, zmienić lub unieważnić wydaną przez siebie ostateczną decyzję, której strona nie zaskarżyła do sądu ubezpieczeń społecznych - z wyjątkiem decyzji wydanych w postępowaniu o ustalenie uprawnień do emerytur i rent oraz ich wysokości. (por. postanowienie SN z dnia 17 stycznia 2019 r., II UK 573/17) Z przepisu cytowanego art. 83a ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wynika, że wskazane w nim decyzje unieważniające wcześniejsze, ostateczne decyzje Zakładu, podejmowane są z urzędu. Nie oznacza to jednak, że strona zainteresowana unieważnieniem ostatecznej decyzji organu rentowego, nie może składać wniosków o wszczęcie postępowania z urzędu. Wniosek jej w takim przypadku należy potraktować jako wniosek o wszczęcie postępowania z urzędu. (por. wyrok SA w Lublinie z dnia 28 czerwca 2019 r., III AUa 704/18, LEX nr 2697276) Jednocześnie ostateczne decyzje organu rentowego to takie, od których nie służy odwołanie lub wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wskazane decyzje wyrażają określony stan prawny i z tego względu, zgodnie z zasadą domniemania prawidłowości aktów administracyjnych oraz zasadą uwzględniania przez sądy powszechne skutków prawnych orzeczeń organów administracyjnych, która ma swoje źródło w prawnym rozgraniczeniu drogi sądowej i drogi administracyjnej, sąd - także sąd ubezpieczeń społecznych - jest związany ostateczną decyzją, od której nie wniesiono odwołania w trybie art. 477 9 k.p.c., ani nie podważono jej skuteczności w inny prawem przewidziany sposób. (por. postanowienie SN z dnia 14 listopada 2018 r. (...) CSK 292/18, LEX nr 2577439) Kluczowym dla rozstrzygnięcia jest także to, iż rozpoznając odwołanie od określonej decyzji sąd bierze pod uwagę stan prawny i okoliczności faktyczne mające miejsce na chwile jej wydania, ewentualnie złożenia wniosku . Żadne czynności mające miejsce post factum nie mogą służyć weryfikacji jej prawidłowości. W ocenie Sądu - na gruncie rozpoznawanej sprawy na chwilę wniesienia wniosku o wznowienie postępowania zakończonego decyzją z dnia 21 września 2023 r. wskazana decyzja w obrocie prawnym była decyzją ostateczną. Uznawano bowiem – do czasu wniesienia skargi o wznowienia postępowania - że decyzja ta została doręczona wnioskodawczyni prawidłowo w trybie awizo i upłynął termin do wniesienia od niej odwołania do sądu. Co prawda, po wniesieniu skargi ubezpieczonej o wznowienie, organ rentowy pozyskał informację o wadach doręczenia, które następnie naprawił, jednak wszystko powyższe miało miejsce już po wydaniu zaskarżonej decyzji i po złożeniu wniosku o wznowienie. Kwestionowana decyzja została wydana w okolicznościach, w których decyzja z dnia 21 września 2023 r. nadal funkcjonowała w obrocie, pomimo zaistnienia powyższych wad skutkujących niemożliwością obrony swych praw w postępowaniu administracyjnym przez odwołującą i które w świetle przytaczanych przepisów k.p.a powinny stanowić argument za rozważeniem słuszności wznowienia postępowania z urzędu. Tym samym organ rentowy nie miał prawa tej wady lekceważyć, lecz winien wszcząć i przeprowadzić procedurę w przedmiocie wznowienia postępowania. Organ winien nadto zadbać o to, by przy wydawaniu decyzji nie dochodziło do naruszenia prawa strony do wzięcia udziału w administracyjnym postępowaniu wyjaśniającym. Nie należy przy tym pomijać, iż decyzja z 21 września 2023 r. w żaden sposób nie została uchylona i na jej podstawie jeszcze przed wniesieniem wniosku o wznowienie postępowania organ wydał decyzję z dnia 4 czerwca 2024 r. ustalającą wysokość zadłużenia wnioskodawczyni z tytułu nieopłaconych składek. Powyższe świadczy o tym, iż – na dzień złożenia do ZUS skargi o wznowienie postępowania - niewątpliwie w obrocie wskazana decyzja miała status ostatecznej. Oceny tej nie zmienia fakt, iż finalnie decyzja z 21 września 2023 r. została doręczona odwołującej, w konsekwencji czego mogła wnieść ona od niej odwołanie (obecnie rozpoznawane w postępowaniu merytorycznym przed Sądem w sprawie o sygn.. akt VIII U 2002/24), nadto fakt, iż odwołała się ona również od decyzji z dnia 4 czerwca 2024 r. (obecnie kontrolowanej w ramach postępowania w sprawie o sygn.. akt VIII U 1653/24). Jak już podnoszono - weryfikacja decyzji w trybach nadzwyczajnych - w tym w trybie o wznowienie - zależy od statusu decyzji - od tego czy miała charakter ostateczny. Decyzja z 21 września 2023 r. w chwili wydania zaskarżonej decyzji była tak traktowana. Sam fakt ponownego doręczenia wnioskodawczyni decyzji z 21 września 2023 r. post factum na adres prawidłowy nie uchyla skutków związanych z jej wydaniem, w szczególności skutku uznania jej za ostateczną, lecz stwarza ubezpieczonej możliwość odwołania którego na skutek błędu organu była pozbawiona. Wnioskodawczyni bez swojej winy nie brała udziału w całym postępowaniu poprzedzającym wydanie decyzji z dnia 21 września 2023 r. i to, że organ rentowy naprawiając błąd dał jej możliwość rozpoznania jej roszczeń w sensie materialnoprawnym przez sąd, wobec możliwości wniesienia odwołania, nie zmienia faktu, iż w ramach procedury administracyjnej jej prawa naruszono, a wznowienie postępowania ma służyć także usunięciu tych wad, które nie mogą być zniesione przed sądem powszechnym. Istota cywilnego postępowania sądowego w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych wyklucza bowiem, na co już wskazywano, procedurę administracyjną, a w szczególności weryfikację prawidłowości jej stosowania w postępowaniu przed organem rentowym (sąd powszechny jest sądem prawa, a nie procedury administracyjnej). Nie ma przy tym znaczenia czy owa okoliczność (pozbawienia wnioskodawczyni możliwości obrony jej praw w postępowaniu przed ZUS) miała istotny wpływ czy nie na wynik sprawy. Okoliczność tę ewentualnie będzie musiał ustalić organ w ponownym postępowaniu materialnoprawnym. Tymczasem organ nieprawidłowo odmówił wszczęcia postępowania w trybie art. 61a § 1 k.p.a pomijając, iż doręczenie wnioskodawczyni decyzji z dnia 21 września 2021 r. i post factum stworzenie jej możliwości wniesienia odwołania nie konwaliduje wadliwości postępowania. To zaś, że wnioskodawczyni wykorzystuje obecnie wszelkie możliwe środki celem zabezpieczenia swych interesów i wniosła odwołania od decyzji z dnia 21 września 2023 r. i 4 czerwca 2024 r. nie uchyla skutków związanych z ich wydaniem, te bowiem mogłyby zostać ewentualnie zniesione tylko w trybie wznowienia postępowania. Od wszczęcia tej procedury organ rentowy jednak bezzasadnie się uchylił. Mając wszystko powyższe na uwadze Sąd Okręgowy na podstawie art.
zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że zobowiązał Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w Ł. do wszczęcia i przeprowadzenia postępowania w przedmiocie wznowienia postępowania zakończonego decyzją z dnia 21 września 2023 r. O kosztach procesu wraz ustawowymi odsetkami za opóźnienie Sąd orzekł na podstawie art.98 k.p.c., a wysokość wynagrodzenia pełnomocnika ustalił zgodnie z § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r., poz.1964) Zgodnie z art. 98 § 1 1 k.p.c. od kwoty zasądzonej tytułem zwrotu kosztów procesu należą się odsetki w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasądzono, do dnia zapłaty. SSO Paulina Kuźma
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.