I C 313/23

Sygn. akt: I C 313/23 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 6 lutego 2025 r. Sąd Okręgowy w (...) I Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący sędzia Rafał Kubicki po rozpoznaniu w dniu 6 lutego 2025 r. w (...) na posiedzeniu niejawnym sprawy z powództwa A. J. przeciwko J. J. o ustalenie nieważności I. postanawia zamknąć rozprawę, II. oddala powództwo, III. poniesionymi tymczasowo kosztami sądowymi obciąża Skarb Państwa (Sąd Okręgowy w (...)) wobec braku podstaw do obciążenia nimi stron, IV. zasądza od powoda A. J. na rzecz pozwanej J. J. kwotę (...) (pięć tysięcy czterysta siedemnaście) złotych tytułem zwrotu kosztów procesu z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za okres od dnia uprawomocnienia tego orzeczenia o kosztach procesu do dnia zapłaty. sędzia Rafał Kubicki I C 313/23 UZASADNIENIE A. J. wniósł przeciwko J. J. pozew o stwierdzenie nieważności „(...)" zawartej w dniu 23.01.2006 r., pomiędzy powodem A. J. a pozwaną J. J., sporządzonej w formie aktu notarialnego przed notariuszem w O. I. Ś., (...), a także o stwierdzenie nieważności „Umowy o podział majątku dorobkowego zawartej w dniu 23 stycznia 2006 roku" pomiędzy powodem A. J. a pozwaną J. J. sporządzonej w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi przed notariuszem w O. I. Ś., (...), (...). W uzasadnieniu wskazał, że ww. umowami strony dokonały podziału majątku dorobkowego, w skład którego wchodziło spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego nr (...), położonego w O. przy ul. (...), pozostającego w zasobach Spółdzielni Mieszkaniowej (...) - który został przyznany na rzecz pozwanej J. J.. Nadto strony dokonały podziału prawa najmu miejsca garażowego oraz rzeczy ruchomych - poprzez przyznanie poszczególnych składników majątku dorobkowego na rzecz uczestniczących w umowie stron. Powód twierdzi w pozwie, że z uwagi na choroby oraz liczne obciążenia internistyczne znajdował się wówczas w stanie istotnego ograniczenia zdolności do świadomego powzięcia decyzji i wyrażenia woli. Spośród dolegliwości chorobowych wymienił: zespół otępienny, zaburzenia funkcji pamięci i koncentracji, kłopoty z myśleniem logicznym, nadto (...), wymagający przyjmowania leków przeciwbólowych, a także chorobę P.. Jego zdaniem, aby czynność prawna była skuteczna, musi być podjęta świadomie i swobodnie, czyli aby składający oświadczenie woli miał rozeznanie, jaki skutek chce osiągnąć przez swoje działanie, oraz aby miał możliwość realizacji swej woli. Prawidłowe złożenie oświadczenia woli wymaga zgodności woli składającego oraz jej manifestacji na zewnątrz w postaci oświadczenia. Niezgodność między wolą a jej przejawem wskutek braku świadomości skutkuje wadliwością oświadczenia woli. Oświadczenie takie dotknięte jest sankcją nieważności bezwzględnej. Bezwzględna nieważność oświadczenia oznacza, że z mocy prawa nie wywołuje ono skutków od chwili złożenia, a na brak skutków powołać może się każda osoba, która ma w tym interes prawny. Pod pojęciem braku świadomości lub swobody albo niemożności swobodnego powzięcia decyzji rozumieć należy taki stan umysłowy, który uniemożliwił składającemu dokonanie oceny znaczenia złożonego oświadczenia Nie jest konieczne stwierdzenie całkowitego ustania czynności mózgu. Stan wyłączający świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli nie może być rozumiany dosłownie, wobec czego nie musi oznaczać całkowitego zniesienia świadomości. Wystarczy istnienie takiego stanu, który oznacza brak rozeznania, niemożność rozumienia posunięć własnych i posunięć innych osób oraz niezdawanie sobie sprawy ze znaczenia i skutków własnego postępowania. Brak świadomości charakteryzuje się niemożnością zrozumienia działań by własnych lub innych osób, niezdawaniem sobie sprawy ze znaczenia własnego postępowania. Powód pozostawał tempore actionis w stanie wyłączającym świadomość z przyczyny wewnętrznej, jego wewnętrznego stanu i nie zdawał sobie sprawy ze znaczenia i skutków własnego postępowania. Pozwana wniosła o oddalenie powództwa. W uzasadnieniu odpowiedzi na pozew stwierdziła, że w dacie spornych umów powód działał z pełną świadomością i rozeznaniem. Wyjaśniła, że strony były małżeństwem do kwietnia (...) r., kiedy to na żądanie powoda został prawomocnie orzeczony rozwód pomiędzy małżonkami. Po uzyskaniu rozwodu z pozwaną powód ponownie wstąpił w związek małżeński z nową partnerką zamieszkałą w B., gdzie on sam również się przeprowadził. Pozwana pozostała we wspólnym mieszkaniu stron w O. przy ulicy (...), w którym do dzisiaj zamieszkuje. W związku z tym, że wraz z rozwodem ustała pomiędzy stronami wspólność majątkowa małżeńska, a pozwana wyłącznie sama opłacała wszystkie należności za mieszkanie w O., strony zdecydowały się na dokonanie podziału majątku wspólnego. Aby zaoszczędzić sobie kosztów postępowania sądowego, byli małżonkowie postanowili zgodnie podzielić swój majątek dorobkowy aktem notarialnym (umowa o częściowy podział obejmująca własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego w O.) i umową pisemną z notarialnie poświadczonymi podpisami (oszczędności i ruchomości), obie z 23.01.2006 г. Decyzję o dokonanie podziału majątku dorobkowego na zasadach ujętych w sporządzonych umowach strony podjęły wspólnie i w pełni świadomie. Powód pozostawał już wówczas w nowym związku małżeńskim, a jego drugą żoną była pani sędzia Sądu Okręgowego w (...). W związku z powyższym powód z pewnością był dobrze poinformowany o swojej sytuacji prawnej i warunkach na jakich zdecydował się przeprowadzić podział majątku z byłą żoną. Podczas sporządzania przedmiotowych umów powód w żaden sposób nie zachowywał się tak, aby mieć chociaż najmniejsze wątpliwości, co do jego stanu świadomości. W chwili dokonywania podziału majątku i podpisania w tym zakresie przedmiotowych umów, powód miał 69 lat i był w bardzo dobrej kondycji psychicznej. Zawsze zadbany, elokwentny, doskonale radził sobie ze wszystkimi sprawami. Dokonywał szeregu czynności prawnych, innych rozporządzeń majątkowych z pełną świadomością. Posiadając prawo jazdy zawodowego kierowcy (praca w (...)), z powodzeniem w dalszym ciągu kierował samochodem osobowym (zresztą do dzisiaj to wykonuje), pokonując znaczne odległości, jak chociażby B. - O.. Powód posiada wysokie uposażenie, gdyż pobiera emeryturę za wykonywaną pracę w (...), a do tego również w Polsce. W (...) uległ wypadkowi za co otrzymał odszkodowanie. Pozwana nie miała wiedzy o rozpoznaniu u powoda jeszcze podczas trwania ich małżeństwa zespołu otępienno- charakteropatycznego zawartego w dokumentacji medycznej załączonej do pozwu. Wie tylko, że jej były mąż często „chodził po lekarzach", gdyż miał problemy z kręgosłupem, a w zachowaniu powoda nie zauważała wówczas żadnych symptomów jakiegokolwiek schorzenia ograniczającego świadome podejmowanie przez niego decyzji. Powód zawsze energiczny, samodzielnie decydujący w swoich sprawach, nie wzbudzał żadnych podejrzeń o jakiekolwiek schorzenia neurologiczne. Wręcz przeciwnie jego energia budziła uznanie dla najbliższego otoczenia i rodziny, w tym dwójki dorosłych synów. O świadomym działaniu powoda w czasie sporządzenia spornych umów świadczą także inne rozporządzenia powoda dokonywanie w późniejszym nawet czasie. I tak w roku 2009 powód dokonał zakupu lokalu mieszkalnego w O. przy ulicy (...) na podstawie wygrania przetargu. Zakupił też w O. działkę ogrodniczą, którą przez cały czas uprawia i wykonuje na niej wszystkie prace ogrodnicze. Powód postanowił też po rozstaniu się z drugą żoną wrócić do pozwanej, która ze względu na podeszły wiek i pomoc byłego męża w sprawach życia codziennego, wyraziła zgodę na ponowne, wspólne zamieszkanie. Ustosunkowując się do dokumentacji medycznej załączonej do pozwu, należy zauważyć, że rozpoznanie u powoda w listopadzie 2003 r. zespołu otępienno- charakteropatycznego nie musi wiązać się ze znaczną lub wyłączającą zdolnością do podejmowania świadomych decyzji w zakresie swoich spraw. Tym bardziej, że jak wynika z karty leczenia szpitalnego powoda z dnia 26 listopada 2003 r. w badaniu tomografii komputerowej mózgowia nie stwierdzono żadnych zmian, a po krótkim pobycie w szpitalu wypisano powoda do domu w stanie ogólnej poprawy. Rozpoznanie u powoda choroby P. nastąpiło w 2015 r., a więc 9 lat po sporządzeniu przedmiotowych umów w sprawie podziału majątku wspólnego z pozwaną. Niezależnie od powyższego, gdyby nawet przyjąć, że pozwany cierpiał już na tę chorobę wcześniej przed jej rozpoznaniem, to należy zważyć, że choroba P. we wczesnym stadium nie powoduje ograniczenia funkcji psychicznych. Tym bardziej, że w leczeniu szpitalnym pozwanego w listopadzie 2003 r. przeprowadzono badanie TK mózgowia, które nie wykazało żadnych zmian, a przecież choroba P. jest zwyrodnieniem struktur mózgu i gdyby już wtedy istniała z pewnością badanie TK musiałoby to wykazać. W takiej sytuacji nie wiadomo, kiedy dokładnie ta choroba rozwinęła się u pozwanego i czy w chwili dokonywania podziału majątku z pozwaną już istniała. Duże wątpliwości budzi zaświadczenie lekarskie z 7 września 2015 r., gdzie z jednej strony lekarz psychiatra stwierdza, że pozwany cierpi na otępienie łagodne, dodając jeszcze, że: „Obecnie bez znacznej progresji w zakresie funkcji intelektualnych i poznawczych", aby zaraz stwierdzić, że jego zdaniem : jest wysoce prawdopodobna przesłanka, do stwierdzenia że podczas sporządzania aktu w dn. 03.01.2006 r. miał istotne ograniczenie zdolności do świadomego powzięcia decyzji." Trudno wytłumaczyć fakt, że jeżeli stwierdza się u pacjenta otępienie łagodne, które niewątpliwie nie może powodować znacznego ograniczenia funkcji intelektualnych i poznawczych, jednocześnie wyraża się pogląd, że 9 lat wcześniej takie ograniczenia występowały. Ponadto nie wiadomo jakiej umowy dotyczy powyższe zaświadczenie, bo dwie umowy o podział majątku zostały sporządzone 23.01.2006 r. Nawet, gdyby przyjąć, że jest to oczywista pomyłka daty, to jest zastanawiającym, dlaczego lekarz wymienia akurat tę jedną, konkretną umowę i nie wymienia innych jak nabycie mieszkania przez pozwanego, działki ogrodniczej i innych rozporządzeń. Powstaje wątpliwość, czy zaświadczenie lekarskie z 7.09.2015 r. nie zostało wypisane pod dyktando pozwanego, który po 9 latach powziął zamiar odzyskania połowy udziału we własności pierwotnie wspólnego mieszkania. Według art. 82 k.c. nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Jednak kodeks cywilny nie precyzuje, ani pojęcia „stanu wyłączającego świadome albo swobodne podjęcie decyzji" ani też pojęcia „choroby psychicznej" czy „zaburzeń czynności psychicznych", które są podane jako przykłady. Z pewnością w żadnym wypadku nie można mówić o automatyzmie wadliwości oświadczeń składanych przez osoby chore, np. cierpiące na depresję, demencję, chorobę Alzheimera chorobę P.. Trzeba przecież zauważyć, że także osoby zupełnie zdrowe, w okolicznościach wskazanych w art. 82 k.c., składają wadliwe, bezwzględnie nieważnie, oświadczenie woli. Dlatego ustalenie, czy istnieją podstawy do powołania się na wadę oświadczenia woli skutkującą bezwzględną nieważnością czynności prawnej (umowy) wymaga drobiazgowej weryfikacji zarówno okoliczności towarzyszących składaniu danego oświadczenia woli oraz stanu osoby je składającej. Wobec powyższego należy przyjąć, że brak jest podstaw do stwierdzenia nieważności dwóch przedmiotowych umów dokonujących podziału majątku wspólnego stron z sprzed 17 lat przede wszystkim w świetle funkcjonowania powoda w tamtym czasie i jego kondycji psychicznej. Ustalenie faktów istotnych dla rozstrzygnięcia Zestawienie pozwu z odpowiedzią, przebieg posiedzenia przygotowawczego, a także niezaprzeczone tezy wniosku dowodowego powoda z 4.12.2023 r. wskazują na to, że bezsporne są następujące, wymienione tam przez strony, okoliczności faktyczne: W dniu 23.01.2006 r., pomiędzy powodem A. J. a pozwaną J. J., doszło do zawarcia dwóch umów: 1) „(...)”, sporządzonej w formie aktu notarialnego przed notariuszem w O. I. Ś., (...), w której strony oświadczyły, że na mocy prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w (...) wydanego w dniu 16.04.(...) r. ((...)) rozwiązującego przez rozwód ich związek małżeński ustała między nimi wspólność małżeńska, a w skład majątku, który objęty był wspólnością ustawową, wchodziło między innymi własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego nr (...), położonego w O. przy ul. (...), pozostającego w zasobach Spółdzielni Mieszkaniowej (...) o wartości (...) – i postanowiły, że dokonują podziału tej części majątku dorobkowego w ten sposób, że J. J. nabywa to prawo i że tytułem spłaty zapłaciła A. J. (...) zł; 2) „Umowy o podział majątku dorobkowego zawartej w dniu 23 stycznia 2006 roku", sporządzonej w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi przed notariuszem w O. I. Ś., (...), (...), w której strony oświadczyły, że w skład majątku, który objęty był wspólnością ustawową wchodziły między innymi: 1. prawo najmu miejsca garażowego położonego w O. przy ul. (...) wraz z nakładami na budowę zadaszenia, 2. oszczędności na rachunku bankowym – 2000 EUR, 3. samochód osobowy M. (...), 4. magnetowid, 5. wieża stereo S., 6. telewizor S., 7. stolik pod telewizor, 8. kanapa skórzana, 9. dwa fotele skórzane, 10. stolik okolicznościowy, 11. dywan, 12. komplet sztućców na 12 osób, 13. inne przedmioty wyposażenia lokalu mieszkalnego. Strony dokonały podziału tych składników majątku dorobkowego w ten sposób, że A. J. przypadły prawa i przedmioty opisane w punktach: 2-12, zaś J. J. prawa i przedmioty opisane w punktach: 1 i 13 – bez dopłat i bez roszczeń z tego tytułu w przyszłości. ( potwierdzone załączonymi do pozwu umowami) U powoda już w XI 2003 r. zdiagnozowano zespół psychoorganiczny otępienno-charakteropatyczny. Ta diagnoza towarzyszyła jego pobytowi na (...). Szpitala (...) z Przychodnią w O. w dniach: 19-26.11.2003 r. W wywiadzie i badaniu przedmiotowym stwierdzono wówczas m.in., że przyjęcie do oddziału następuje z powodu postępujących od paru lat zaburzeń pamięci, „powód nie rozpoznaje wszystkich ludzi”, „jak podaje żona pacjenta od jakiegoś czasu zachowuje się dziwnie, słyszy głosy, ale w rozmowie się do tego nie przyznaje”. ( potwierdzone załączonymi do pozwu: kartą informacyjną i historią choroby) Ponadto powód kilkakrotnie otrzymał od lekarzy neurologów diagnozę: choroba P. – w latach: 2015, 2016, 2018. ( potwierdzone załączonymi do pozwu: informacjami dla lekarza i skierowaniem) Po uzyskaniu rozwodu z pozwaną powód ponownie wstąpił w związek małżeński z nową partnerką zamieszkałą w B., gdzie on sam również się przeprowadził. Pozwana pozostała we wspólnym mieszkaniu stron w O. przy ulicy (...), w którym do dzisiaj zamieszkuje. W związku z tym, że wraz z rozwodem ustała pomiędzy stronami wspólność majątkowa małżeńska, a pozwana wyłącznie sama opłacała wszystkie należności za mieszkanie w O., strony zdecydowały się na dokonanie podziału majątku wspólnego. Powód pozostawał już wówczas w nowym związku małżeńskim, a jego drugą żoną była sędzia Sądu Okręgowego w (...). (...) B. wyrokiem z 18.08.2014 r. uznał małżeństwo powoda i jego drugiej żony (zawarte 10.09.2005 r.) za nieważnie zawarte. W chwili dokonywania podziału majątku i podpisania w tym zakresie przedmiotowych umów, powód miał 69 lat. Dokonywał uprzednio szeregu czynności prawnych, innych rozporządzeń majątkowych. Posiadając prawo jazdy zawodowego kierowcy (praca w (...)), z powodzeniem w dalszym ciągu kierował samochodem osobowym (zresztą nadal to wykonuje), pokonując znaczne odległości, jak chociażby B. - O.. Powód posiada wysokie uposażenie, gdyż pobiera emeryturę za wykonywaną pracę w (...), a do tego również w Polsce. W (...) uległ wypadkowi za co otrzymał odszkodowanie. W roku 2009 powód dokonał zakupu lokalu w O. przy ulicy (...) o powierzchni 16,7 m