k.p.c., który wyznacza możliwy zakres kognicji sądu w postępowaniu wieczystoksięgowym, ograniczony jedynie do badania tych elementów, które są wymienione wyraźnie tj. treści samego wniosku, treści i formy dołączonych do wniosku dokumentów oraz treści księgi wieczystej. W tym miejscu wskazać należy, że przepis art.
określa także zakres kognicji sądu II instancji rozpatrującego apelację. Takie stanowisko jest również ugruntowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. np. postanowienie z dnia 5 października 2005 r., II CK 781/04, LEX nr 187020; postanowienie z dnia 27 kwietnia 2001 r., III CKN 354/00, OSNC 2001/12/183; postanowienie z dnia 6 października 2006 r., V CSK 214/06). To oznacza, że również Sąd II instancji rozstrzyga jedynie, czy wpis (lub jego odmowa) pozostaje w zgodzie z prawem w świetle treści zgłoszonego wniosku, treści i formy przedłożonych dokumentów, stanowiących podstawę wpisu oraz treści księgi wieczystej. Kontrola zaskarżonego orzeczenia dokonywana przez sąd drugiej instancji na skutek wniesionej apelacji powinna być zatem ograniczona tylko do tego, czy w świetle dokumentów załączonych do wniosku i którymi dysponował sąd pierwszej instancji, była podstawa do dokonania bądź odmowy wpisu, zgodnie z wnioskiem o wpis w księdze wieczystej. Istota badanej sprawy sprowadza się właściwie do przesądzenia jednego zagadnienia prawnego, a mianowicie do tego czy przedłożone przez wnioskodawcę dokumenty, a zwłaszcza odpis wyroku SA w Warszawie z uzasadnieniem z 29 lipca 2022 roku, sygnatura akt VI ACa 418/21 (k. 31-46, 51-79), w kontekście jego treści, stanowią dostateczną podstawę do wykreślenia hipoteki ujawnionej w dziale IV księgi wieczystej nieruchomości należącej do powoda. Zgodnie zaś z art. 94 zd. 1 u.k.w.h. wygaśnięcie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką pociąga za sobą wygaśnięcie hipoteki, chyba że z danego stosunku prawnego mogą powstać w przyszłości kolejne wierzytelności podlegające zabezpieczeniu. Tym samym dłużnik domagający się wykreślenia hipoteki zobowiązany jest wykazać dokumentem, że wierzytelność wygasła. Wątpliwość co do faktu istnienia wierzytelności i wygaśnięcia hipoteki nie może być przedmiotem badania i postępowania dowodowego przed Sądem wieczystoksięgowym. Spory co do zgodności wpisów z rzeczywistym stanem prawnym podlegają rozpoznaniu w odrębnym procesie, w tym także w oparciu o art. 10 u.k.w.h. (por. postanowienie SN z 20.08.2024 r., I CSK 3301/23, LEX nr 3748030). W orzecznictwie ugruntował się aktualnie pogląd, że wyrok sądu stwierdzający nieważność umowy, na podstawie której ujawniono w księdze wieczystej hipotekę, może stanowić podstawę wykreślenia hipoteki w postępowaniu wieczystoksięgowym. Nie ma bowiem przeszkód, aby sąd wieczystoksięgowy uznał wyrok ustalający nieważność umowy za dokument w rozumieniu art. 31 ust. 2 u.k.w.h. potrzebny do usunięcia niezgodności między treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym, ponieważ nieważność umowy pociąga za sobą wygaśnięcie hipoteki ustanowionej dla zabezpieczenia oznaczonej wierzytelności wynikającej z tej nieważnej umowy z uwagi na zasadę akcesoryjności hipoteki (por. np. postanowienie SN z 20.02.2024 r., I CSK 6489/22, LEX nr 3672907; postanowienie SN z 25.08.2011 r., II CSK 665/10, OSNC-ZD 2012, nr 3, poz. 50. wyrok SA w Łodzi z 28.05.2024 r., I ACa 2489/22, LEX nr 3761101; wyrok SA w Łodzi z 12.01.2024 r., I ACa 1389/23, LEX nr 3760744; wyrok SA w Katowicach z 17.08.2022 r., I ACa 1456/21, LEX nr 3400126; wyrok SA w Warszawie z 19.01.2022 r., V ACa 723/21, LEX nr 3316807). Pogląd ten jest motywowany m.in. tym, że w przypadku hipoteki, dla obalenia domniemania wynikającego z art. 3 u.k.w.h. nie jest konieczne przeprowadzenie postępowania przewidzianego w art. 10 u.k.w.h., a niewątpliwie orzeczenie sądowe ustalające nieważność umowy (co jest wprost wyrzeczone w jego sentencji) stanowi wykazanie niezgodności między treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym, o której mowa w art. 31 ust. 2 u.k.w.h. W przedmiotowej sprawie należy wskazać, że słusznie sąd a quo uznał, iż samo przedłożenie odpisu wyroku zasądzającego na rzecz wnioskodawcy określoną sumę pieniężną z tytułu zawartej z upadłym już bankiem, zastępowanym przez syndyka, po przesłankowym uznaniu jej za nieważną nie stanowi dostatecznej podstawy do przyjęcia, że doszło do wygaśnięcia hipoteki umownej. Nie doszło wszak do jej definitywnego i ostatecznego unieważnienia przez SA w Warszawie (a właściwie SO w Warszawie jako sąd I instnacji), gdyż przedmiotem żądania K. W. w sprawie XXV C 1162/19 (VI ACa 418/21) była jedynie zapłata określonej pozwem kwoty pieniężnej. Nie zostało sformułowane żądanie ustalenia nieważności połączone z zapłatą, co wynika z rubrum wyroku SA w Warszawie. Skoro tak powód zakreślił granice treściowe i przedmiotowe swojego wystąpienia procesowego, to sądy orzekające w tej sprawie były nim związane, w myśl art. 321 §1 k.p.c. Doniosłą zaś konsekwencją tego stanu rzeczy jest to, że wnioskodawca nie legitymuje się na chwilę orzekania przez Sąd Okręgowy stosownym tytułem sądowym, stwierdzającym explicite nieważność umowy stanowiącej podstawę wpisu hipoteki. Nie sposób się zgodzić ze skarżącym, że uzasadnienie wyroku w sprawie o zasądzenie może być dostateczną podstawą materialnoprawną do uznania, że doszło do wygaśnięcia hipoteki, albowiem uzasadnienie nie jest dokumentem o którym mowa w art. 31 ust. 2 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Jedynym skutkiem ww. wyroków SO i SA w Warszawie, który na mocy art. 365 §1 k.p.c. wiąże Sąd Okręgowy w niniejszej sprawie jest fakt zasądzenia od pozwanego banku na rzecz K. W. kwoty ostatecznie przyjętej w reformatoryjnym judykacie SA w Warszawie. Moc wiążącą z perspektywy kolejnych postępowań uzyskują jedynie ustalenia dotyczące tego, o czym orzeczono w związku z podstawą sporu (art. 365 k.p.c. w zw. z art. 366 k.p.c.). Moc wiążącą uzyskuje bowiem rozstrzygnięcie o żądaniu w powiązaniu z jego podstawą faktyczną i w kolejnym postępowaniu sąd ma obowiązek przyjąć, że istotna z punktu widzenia zasadności żądania kwestia kształtowała się tak, jak to zostało ustalone w prawomocnym wyroku. Konsekwencją jest niedopuszczalność ponownej oceny prawnej co do okoliczności objętych prawomocnym rozstrzygnięciem (zob. wyrok SN z 20.11.2014 r., V CSK 6/14, Legalis). Co jednak istotne – zasadniczo sąd, orzekając o świadczeniu, nie rozstrzyga kwestii stosunku prawnego, z którego wynika świadczenie. Rozstrzygnięcie prejudycjalne o przesłance roszczenia majątkowego w innym procesie nie wywiera skutków w postaci rzeczy osądzonej dla dochodzenia roszczenia niemajątkowego. O tym roszczeniu można zatem rozstrzygać w późniejszym procesie w sentencji wyroku i to stosownie do wyników postępowania – albo pozytywnie, albo negatywnie. Zależność ta nie działa w ten sposób w przypadku wyroku ustalającego nieważność stosunku prawnego. Uwzględnienie żądania ustalenia stosunku prawnego w sentencji wyroku skutkuje mocą wiążącą w późniejszych postępowaniach dla sądu i stron procesu (por. G. Kochan [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Art. 1–458
w zw. z art. 31 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Ubocznie należy też wskazać wnioskodawcy, że nie było proceduralnych podstaw do wyznaczenia rozprawy apelacyjnej, czego domagał się w petitum apelacji, wszak w myśl art. 626 1 §1 k.p.c. sprawy w postępowaniu wieczystoksięgowym rozpoznawane są na posiedzeniu niejawnym. Przepis art. 626 1 § 1 k.p.c. ma zastosowanie także w postępowaniu apelacyjnym (por. uchwała SN z 27.02.2002 r., III CZP 3/02, OSNC 2002, nr 12, poz. 145), co czyniło wniosek skarżącego a limine bezprzedmiotowym. W obliczu powyższych względów Sąd Okręgowy na podstawie art. 385 k.p.c. w zw. z art. 13 §2 k.p.c. oddalił apelację wnioskodawcy, o czym orzekł jak w sentencji postanowienia. SSO Katarzyna Biernat – Jarek
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.