kc przez dokonanie błędnej wykładni wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Na obecnym etapie postępowania nie jest kwestionowana wysokość należności powoda z tytułu wynagrodzenia umownego za wykonanie robót, jak również wysokość należności z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. Pozwani kwestionują jedynie zasadność nieuwzględnienia zgłoszonego przez nich zarzutu potrącenia i stanowisko apelujących należy podzielić. Słusznie bowiem zarzucili skarżący naruszenie art. 483 §
kc przez błędne przyjęcie, że po odstąpieniu przez pozwanych od zawartej przez strony umowy o roboty budowlane nie obowiązują już postanowienia tej umowy przewidujące kary umowne za zwłokę w wykonaniu robót. Tymczasem w judykaturze Sądu Najwyższego utrwalone jest stanowisko, że możliwe jest dochodzenie kar umownych zastrzeżonych na wypadek zwłoki lub opóźnienia w wykonaniu zobowiązania także po odstąpieniu od umowy. W szczególności w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2006 r., IV CSK 157/06, stwierdzono, że wykonanie prawa odstąpienia od umowy wzajemnej znosi prawa i obowiązki stron należące do jej istoty, natomiast wywołuje nowe roszczenia określone w ustawie oraz nie znosi odpowiedzialności z tytułu zastrzeżenia kary umownej. W orzeczeniu tym zwrócono uwagę, że utrzymywanie w mocy postanowień umownych zabezpieczających lub upraszczających wyrównanie szkody w znaczeniu bardziej potocznym niż w art. 361 § 2 k.c. lub skłaniających dłużnika do wypełnienia zobowiązania jest zgodne z zasadami współczesnych regulacji prawa kontraktowego lub traktatowego. Podobnie w wyroku z dnia 2 października 2007 r., II CNP 101/07, przyjęto, że poglądy o zniweczeniu umowy na skutek odstąpienia, oparte na sformułowaniu art. 395 § 2 k.c., są trafne w odniesieniu do skutków obligacyjnych jej istotnych postanowień. Zwrot ustawowy "umowa uważana jest za niezawartą" wskazuje na element fikcji, konieczny wtedy, gdy umowa była zawarta oraz w znacznej części już wykonana. Ustawa określa przywracanie stanu sprzed jej wykonania, a ponadto uprawnia odstępującego do odszkodowania od drugiej strony odpowiedzialnej za niewykonanie zobowiązania (art. 494 k.c.). Również w wyroku z dnia 29 czerwca 2005 r., V CK 105/05, przyjęto, że w świetle art. 494 k.c. nie można podzielić stanowiska, że w związku z wystąpieniem prawnych skutków odstąpienia od umowy ex tunc, po wygaśnięciu umowy strona wykonująca uprawnienie odstąpienia od umowy nie mogłaby w ogóle dochodzić kar umownych przewidzianych w tej umowie na wypadek opóźnienia wykonania umowy lub w razie jej niewykonania. Sąd Apelacyjny w niniejszym składzie stanowisko to podziela. Racjonalne jest bowiem założenie, że strony umowy zastrzegając karę umowną za zwłokę w wykonaniu robót zamierzają w ten sposób uregulować odpowiedzialność wykonawcy za wskazany przypadek nienależytego wykonania zobowiązania. Skoro w praktyce obrotu gospodarczego często spotykaną i wręcz naturalną reakcją na opóźnienie czy zwłokę w wykonaniu robót budowlanych jest korzystanie przez inwestora z prawa odstąpienia od umowy, to racjonalne jest założenie, że mimo wynikającego generalnie z wykonania prawa odstąpienia skutku w postaci unicestwienia umowy, pozostają w mocy te postanowienia kontraktowe, które zabezpieczały jej należyte wykonanie, w tym postanowienia w przedmiocie kar umownych zastrzeżonych na wypadek opóźnienia czy zwłoki wykonawcy. Nieuzasadnione byłoby bowiem przyjęcie, że inwestor, który zamierza skorzystać z możliwości dochodzenia kar umownych , czyli podstawowego instrumentu prawnego umożliwiającego uproszczone wyrównanie szkody, nie mógłby odstąpić od umowy, mimo że wykonawca nie wykonuje zobowiązania w terminie, ponieważ nie byłoby już wówczas możliwe domaganie się kar umownych. Dalsze utrzymywanie się w takiej sytuacji stosunku umownego wiąże się dla inwestora z wieloma negatywnymi konsekwencjami, na które wskazał Sąd Najwyższy w powołanym wyżej orzeczeniu z dnia 5 października 2006 r. IV CSK 157/06 Z drugiej strony wykazywanie na ogólnych zasadach szkody z art. 471 kc jest zadaniem skomplikowanym i właśnie dla uniknięcia tych trudności zastrzegane są kary umowne. Podnoszony przez Sąd Okręgowy argument, że po skorzystaniu przez inwestora z prawa odstąpienia od umowy powstaje stan niewykonania zobowiązania, na który to wypadek strony nie zastrzegły kary umownej nie stoi, w ocenie Sądu Apelacyjnego, na przeszkodzie przyjęciu, że pozwani mogą dochodzić przedmiotowych kar umownych i zgłosić roszczenie z tego tytułu do potrącenia z roszczeniami powoda. Jak wskazano w powołanym wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 2005 r. V CK 105/05 powstałe już roszczenie o zapłatę kar umownych nie traci bytu prawnego także po odstąpieniu od umowy. Co oczywiste pozwani nie mogliby dochodzić kar umownych za zwłokę w wykonaniu robót za okres po złożeniu przedmiotowego oświadczenia kształtującego. Pozwani jednak tego nie czynią i kary umowne naliczyli powodowi tylko za okres do odstąpienia od umowy. W ocenie Sądu Apelacyjnego nie ulega w niniejszej sprawie wątpliwości, że strony zakładały, iż kary umowne przewidziane w § 11 pkt 1 umowy utrzymają się także po odstąpieniu od umowy. Jednoznacznie wskazuje na to zachowanie stron po złożonym przez pozwanych oświadczeniu o odstąpieniu od umowy. Pozwani niezwłocznie po złożeniu oświadczenia zażądali zapłaty kar umownych dając przez to wyraz swemu stanowisku, że roszczenie o zapłatę kar umownych nie wygasło w wyniku odstąpienia przez nich od umowy. Z kolei powód również nie twierdził zarówno przed procesem, po otrzymaniu oświadczenia pozwanych o naliczeniu kar umownych i przedstawienia roszczenia z tego tytułu do potrącenia z roszczeniem dochodzonym w niniejszej sprawie, jak też w toku postępowania przed Sądem Okręgowym, by postanowienia umowy stron zastrzegające karę umowną z § 11 ust.1 umowy przestały obowiązywać w związku z odstąpieniem przez pozwanych od umowy. Powód powoływał się jedynie na fakt, że nie spełniły się przewidziane w umowie warunki do dochodzenia kar umownych. Tymczasem gdyby rzeczywiście było w niniejszej sprawie tak, że strony uzgodniły, że roszczenie o zapłatę kar umownych przewidzianych w § 11 pkt 1 umowy z 26.03.2010r. wygasa w przypadku odstąpienia od umowy, to niewątpliwie powód, który był w niniejszym procesie fachowo reprezentowany powołałby się na tę okoliczność. Gdyby bowiem taka była wola stron, to już z tej racji zgłoszone przez pozwanych do potrącenia roszczenie z tytułu kar umownych byłoby oczywiście niezasadne i niewątpliwie na takiej argumentacji powód przede wszystkim oparłby swoją obronę przed zarzutem potrącenia. Tymczasem powód wdał się w meritum sporu w tym zakresie i podnosił jakoby nie opóźniał się z wykonaniem zobowiązania, bowiem zgodnie z § 5 pkt 6 umowy z 26.03.2010r. „opóźnienia w zapłacie faktur częściowych skutkują przesunięciem terminu zakończenia prac budowlanych o okres opóźnienia jaki wystąpił w zapłacie faktur”. Jak wskazano w powołanym wyżej orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2006 r. IV CSK 157/06 w doktrynie podkreśla się zasadę życzliwej interpretacji umów. Dla ochrony i zabezpieczenia interesów wierzyciela strony już wcześniej umawiają się o zapłatę zryczałtowanej sumy. Byłoby wbrew ich woli, gdyby zapłata kary umownej była uwarunkowana nieskorzystaniem z prawa odstąpienia, czyli dalszym utrzymywaniem się stosunku prawnego, którego wykonanie jest wadliwe lub zagrożone, a w wypadku umowy o roboty budowlane upoważnia wykonawcę do władania terenem budowy, dokumentacją i spełniania świadczeń, o których już wiadomo, że są niezgodne z umową. Skoro zatem w niniejszej sprawie żadna ze stron nie twierdziła przed Sądem Okręgowym, że umowa stron, wbrew wskazanemu wyżej oczywistemu założeniu, przewidywała jednak wygaśniecie zawartych w niej postanowień o karach umownych w następstwie jej rozwiązania po skutecznym odstąpieniu od umowy, to należy przyjąć, iż zgodnym zamiarem stron było utrzymanie się kar umownych także po odstąpieniu od umowy. Dopiero w odpowiedzi na apelację powód powołał zaczął twierdzić, że nie było jego wolą, by kary umowne utrzymywały się po odstąpieniu od umowy. To jednak twierdzenie nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż pojawiło się ono dopiero na tym etapie postępowania, mimo że naturalnym byłoby powoływanie się na takie ustalenia stron już w postępowaniu przed Sądem Okręgowym, gdyż – jak to już wyżej zaakcentowano – byłoby to argument, który w pierwszej kolejności należało podnosić w obronie przed zarzutem potrącenia. Co istotne w niniejszej sprawie strony nie zastrzegły dla pozwanych inwestorów kary umownej na wypadek niewykonania umowy przez wykonawcę oraz odstąpienia od umowy. Odpowiedzialność za szkodę spowodowaną niewykonaniem zobowiązania pochłania odpowiedzialność za szkodę wcześniej doznaną z tytułu nienależytego wykonania zobowiązania, które miało miejsce przed odstąpieniem od umowy. Jak wskazano w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 18 lipca 2012 r. III CZP 39/12 w przypadku, gdy wolą stron – tak jak w niniejszej sprawie - było utrzymanie kar umownych zastrzeżonych na wypadek zwłoki lub opóźnienia w razie odstąpienia od umowy, należałoby przyjąć, że przekształcają się one, z chwilą odstąpienia od umowy, w karę umowną za szkodę spowodowaną niewykonaniem zobowiązania, jeżeli jednocześnie w umowie nie przewidziano odrębnej kary umownej z tego tytułu. Jak z tego wynika brak jest podstaw do przyjęcia, że postanowienia umowy stron w zakresie przewidującym kary umowne na wypadek zwłoki wykonawcy w wykonaniu umowy przestały obowiązywać po odstąpieniu od umowy, a jedynie uległy one przekształceniu wskazanemu w powołanej uchwale. Z ustaleń Sądu Okręgowego wynika, że powód miał wykonać przewidziane w umowie roboty budowlane do 30.09.2010r. , lecz terminu tego nie dotrzymał, bowiem jeszcze w chwili odstąpienia przez pozwanych od umowy (18.10.2011r.)pozostała do wykonania pewna część robót. Jak to już wyżej wskazano powód powoływał się przed Sądem Okręgowym, że nie uchybił wskazanemu w umowie terminowi wykonania robót, ponieważ zgodnie z § 5 pkt 6 umowy stron „opóźnienia w zapłacie faktur częściowych skutkują przesunięciem terminu zakończenia prac budowlanych o okres opóźnienia jaki nastąpił w zapłacie faktur”(k. 13). W tym zakresie należy poniżej uzupełnić ustalenia Sądu Okręgowego , gdyż Sąd Okręgowy tym aspektem sprawy się nie zajmował wobec przyjęcia, że kary umowne w ogóle się pozwanym nie należą się z uwagi na dokonane przez nich odstąpienie od umowy. W związku powołanym postanowieniem umownym z § 5 ust. 6 dotyczącym skutków opóźnienia w zapłacie faktur częściowych należy wskazać, że zgodnie z § 7 pkt 3 umowy podstawę do wystawiania faktur częściowych i faktury końcowej stanowiły protokoły zdawczo odbiorcze stwierdzające dokonanie odbioru i podpisane przez strony uczestniczące w odbiorze(k. 13). W § 7 ust.1 umowy przewidziano z kolei, że o terminie odbioru częściowego wykonawca zawiadomi zamawiającego co najmniej z 3-dniowym wyprzedzeniem(k. 13). Jak z tego wynika powód musiałby wykazać z zapłatą jakich faktur częściowych opóźniali się pozwani oraz że faktury te zostały wystawione na podstawie protokołów sporządzonych na podstawie § 7 ust.3 umowy. Jest to istotne ponieważ świadek C. C.(k. 289) i pozwany H. S. (k. 328) zeznali, że powód wystawiał faktury częściowe wbrew postanowieniem § 7 pkt. 3 i bez przeprowadzenia odbioru. Sąd Okręgowy zeznania św. C. C. uznał za w pełni wiarygodne, a zeznania H. S. za wiarygodne w tej części( odmowa wiary zeznaniom pozwanego dotyczyła kwestii robót dodatkowych) i ta ocena nie była kwestionowana w toku postępowania odwoławczego. Takie same twierdzenia pozwani zgłosili już w odpowiedzi na pozew(k. 94) i powód się do nich nie odniósł. W pozwie powód dla wykazania swych twierdzeń co do opóźnienia się pozwanych z zapłatą faktur częściowych powoływał się na treść protokołu odbioru wykonanych elementów z 15.12.2010r. (k.22)oraz wystawionej na podstawie tego protokołu faktury z nr (...) z 20.12.2010r.(k.21). Powód wskazał, że dokumenty te obrazują stan rozliczenia stron na rok 2010 i wystawiając tę fakturę powód odjął wszystkie wpłaty, które otrzymał od pozwanych , a pozwani tak wystawioną fakturę w całości zapłacili nie domagając się rozliczenia innych kwot(k.7). Powód stwierdził w pozwie , że z dokumentów tych wynika, iż ogólna wartość robót wykonanych przez powoda do grudnia 2010r. wyniosła 415.815, 03 zł netto, w tym do zapłaty na dzień 20.12.2010r. pozostawało jeszcze 113.011, 03 zł netto, czyli 137.873,46 zł brutto. Zdaniem powoda pozwanym posiadali w tym czasie zadłużenie wobec powoda, to zgodnie z umową nie może być mowy o opóźnieniu powoda w realizacji inwestycji. Trzeba zatem zauważyć, że w powołanym protokole z 15.12.2010r. wskazano, że wartość robót wykonanych od początku budowy wynosi 415.815,03 zł, wartość robót wykonanych uprzednio wynosi 300.000zł, a wartość robót wykonanych w okresie rozliczeniowym wynosi 115.815,03 zł netto ( 415.815,03 – 300.000). W wystawionej na podstawie tego protokołu fakturze (...) wskazano, że do zapłaty pozostaje kwota 137.873,46 zł brutto (113.011,03 zł netto). W fakturze tej wskazano, że dokumentuje ona rozliczenie częściowe robót budowlanych; ich wartość wynosi 415.815,03 zł, od której to kwoty należy odjąć zaliczki ujęte w fakturach (...) z 22.04.2010r. na kwotę 102.804 zł oraz (...) z 12.07. 2010r. na kwotę 200.000zł. Stąd właśnie wynika różnica kwot wskazanych w fakturze 113.011,03 zł i w protokole z 15.12.2010r. 115.815,03 zł. Zatem do zapłaty pozostawała kwota netto 113.011,03 zł (415.815,03 - 102.804 - 200.000zł), czyli 137.873,46 brutto z tytułu wynagrodzenia za roboty ujęte w przedmiotowym protokole z 15.12.2010r. Również Sąd Okręgowy ustalił, że z tytułu wykonanych prac w 2010 roku powód w dniu 20 grudnia 2010 r. wystawił fakturę VAT nr (...) na kwotę 137.873,46 zł na podstawie protokołu odbioru z dnia 15 grudnia 2010 r., a ogólna wartość robót wykonanych przez powoda do grudnia 2010 r. wynosiła 415.815,03 zł. W związku z dokonanymi zaliczkami w kwocie 302.804 zł, pozwanym pozostało do zapłaty 137.873,46 zł brutto. Faktura VAT nr (...) została ostatecznie zapłacona przez pozwanych. W ocenie Sądu Apelacyjnego nie można zgodzić się z ze stanowiskiem powoda, że z powołanych dokumentów wynika opóźnienie pozwanych w zapłacie kwoty 137.873,46 zł na dzień 20.12. 2010r. Zgodnie z § 5 pkt 3 umowy wynagrodzenie miało być płatne na podstawie faktur częściowych, a ostateczne rozliczenie miało nastąpić na podstawie faktury końcowej. W § 5 pkt 4 umowy wskazano natomiast, że termin płatności faktury częściowej wynosi 7 dni od otrzymania faktury częściowej(k.13). Jak to już wskazano zgodnie z § 7 ust.3 umowy „dokumentami stwierdzającymi dokonanie odbioru są protokoły zdawczo-odbiorcze podpisane przez strony uczestniczące w odbiorze. Protokoły te stanowią podstawę do wystawienia faktur częściowych i faktury końcowej”(k. 13) Pozwani mogli być zatem w opóźnieniu w zapłacie faktury nr (...) najwcześniej od 27.12.2010r., przy korzystnym dla powoda założeniu, że faktura ta została doręczona pozwanym już w dacie jej wystawienia. Co jednak najistotniejsze powód nie wykazał, by przyznana przez niego zapłata zaliczek w kwotach i datach wskazanych w treści faktury (...) nastąpiła po terminie płatności faktur częściowych ustalonym zgodnie z postanowieniami umowy. Powód musiałby zatem przedłożyć poprzednie protokoły odbiorów częściowych, w których uczestniczyliby przedstawiciele obu stron; wystawione na ich podstawie faktury częściowe oraz wykazać dzień ich doręczenia pozwanym. Tego powód nie uczynił; jedynym protokołem stwierdzającym odebranie robót w 2010r. jest wskazany protokół z 15.12.2010r. i w tych warunkach brak jest podstaw do przyjęcia, by pozwani opóźniali się z zapłatą faktur częściowych przed dniem 27.12.2010r. Trzeba zatem wskazać, że w tej dacie upłynęło już 88 dni od wskazanego w umowie terminu zakończenia robót – 30.09.2010r. Zgodnie z § 11 pkt 1 umowy wykonawca miał zapłacić zamawiającemu karę umowną w razie zwłoki w wykonaniu robót poza terminy określone w harmonogramie realizacji inwestycji w wysokości 0,3% za każdy dzień zwłoki. Nie ulega wątpliwości, że wskazany odsetek odnosił się do określonego w § 5 ust. 1 umowy wynagrodzenia wykonawcy w wysokości 750.000zł. Taka jest powszechna praktyka redagowania postanowień kontraktowych o stawkach kar umownych, a żadna ze stron nawet nie zwróciła uwagi na brak odniesienia stawki kary umownej do jakiejś wielkości. W istocie strony były w tym zakresie zgodne. Powód nie kwestionował wyliczeń pozwanego opierających się na założeniu, że ułamek 0,3% należy odnosić do wynagrodzenia za wykonanie robót. Jak stąd wynika kara umowna za dzień zwłoki w wykonaniu robót wynosiła 2.250 zł (750.000zł X 0,3%). Już do dnia 27.12.2010r., kiedy to pozwani z całą pewnością nie opóźniali się w zapłacie faktur częściowych - i nie zachodzą podstawy do stosowania § 5 ust.6 umowy - kara umowna wynosiła 198.000zł (2.250 zł X 88), czyli więcej niż dochodzona pozwem kwota. Sąd Okręgowy przyjmując, że po stronie pozwanych nie powstało roszczenie o zapłatę kar umownych naruszył art. 483 §
Zgłoszone przez pozwanych do potrącenia roszczenie o zapłatę kar umownych we wskazanej kwocie powstało w dniu 27.12.2010r., a skoro dochodzone pozwem roszczenia, których dotyczyło oświadczenie o potrąceniu powstały później, to złożone przez pozwanych oświadczenie o potrąceniu wywołało skutek w postaci umorzenia wierzytelności dochodzonej pozwem (art. 498 § 1 i 2 kc) już od chwili jej powstania, kiedy potrącenie stało się możliwe (art. 499 zd.2 kc). Gdyby natomiast założyć, że roszczenie o zapłatę kary umownej powstało dopiero z chwilą odstąpienia od umowy( 18.10.2011r.), to i tak nie ulegałoby najmniejszej wątpliwości, że zgłoszone skutecznie do potrącenia roszczenie pozwanych o zapłatę 198.000zł „wystarczy” do umorzenia nie tylko dochodzonej pozwem należności głównej, lecz również należności odsetkowej naliczonej do dnia 17.10.20110r., bowiem odsetki te wynoszą od kwoty 81.771,45 zł( pkt I tiret 1 i 2 wyroku Sądu Okręgowego za okres od 8.10.2011r. do 18.10.2011r. zaledwie 262,12 zł, natomiast odsetki od kwoty 23.675,44 zł ( tiret trzecie punktu I wyroku Sądu Okręgowego ) za okres od 8.04.2011r. do 17.10.2011r. wynoszą 1.619,01 zł. Powód nie podniósł zarzutu miarkowania kar umownych a zgodnie z ukształtowanym w judykaturze stanowiskiem sąd nie może w tym zakresie działać z urzędu( por. wyrok Sądu Najwyższego z 8 marca 2013r. III CSK 193/12). W niniejszej sprawie kara umowna zastrzeżona została na wypadek zwłoki w wykonaniu robót. Zwłoka jest opóźnieniem kwalifikowanym czyli wynikającym z okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność. Opóźnienie nie jest zwłoką tylko wówczas, gdy dłużnik udowodni, że nastąpiło ono z przyczyn, za które odpowiedzialności nie ponosi (art. 476 k.c.). To, że miało miejsce opóźnienie w wykonaniu robót, przynajmniej co do wskazanego wyżej okresu nie budzi w myśl powyższych zastrzeżeń. To na powodzie spoczywał obowiązek wykazania, że nie ponosi on odpowiedzialności za opóźnienie w wykonaniu robót. Tego jednak powód nie wykazał. Kwestionował on jedynie przekroczenie umownego terminu wykonania robót, który jego zdaniem miał ulec przesunięciu na podstawie § 5 pkt 6 umowy w wyniku opóźnienia pozwanych w płatności faktur częściowych. Opóźnienia te, jak wyżej wskazano nie występują, przynajmniej w okresie do 27.12.2010r. Warto wskazać, że powód w odpowiedzi na apelację wręcz akcentował skuteczność dokonanego przez pozwanych odstąpienia od umowy i powoływał się na fakt, że również pozwani nie kwestionowali skuteczności tego oświadczenia w środku odwoławczym. Jeżeli zatem powód przyznaje istnienia prawa pozwanych do odstąpienia od umowy i nie kwestionuje stanowiska Sądu Okręgowego, że to znajdujące podstawę w art. 491 kc odstąpienie od umowy było skuteczne, to tym samym przyznaje, że dopuścił się zwłoki w wykonaniu zobowiązania, bo powołany przepis znajduje zastosowanie właśnie w przypadku zwłoki. Mając na uwadze powyższe Sąd Apelacyjny na zasadzie art. 386 § 1 kpc zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo oraz obciążył powoda kosztami zastępstwa procesowego pozwanego w kwocie 3.600zł. Rozstrzygnięcie o kosztach procesu w instancji odwoławczej znajdowało oparcie w art. 98 § 1 i 3 w zw. z art. 391 § 1 kpc k.p.c. oraz § 2 ust. 1, § 6 pkt 6 w zw. z § 12 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu ( Dz. U. Nr 163, poz. 1349 z póź. zm.). Ryszard Marchwicki Ewa Staniszewska Mikołaj Tomaszewski
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.