k.c. - Sąd podzielił argumentację powodów wskazującą na zastosowanie w spornej umowie abuzywnych klauzul, które są bezskuteczne oraz niemożliwość utrzymania tej umowy bez ich obowiązywania. Sąd, odwołując się do w/w przepisów, postanowień dyrektywy nr 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. o nieuczciwych warunkach w umowach konsumenckich oraz orzecznictwa TSUE i Sądu Najwyższego, poczynił rozważania co do rozumienia tych przepisów. Na tej podstawie wskazał, że w spornej umowie do wyliczenia kursów kupna/sprzedaży Bank stosował kursy złotego ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP, jednakże skorygowane o marże kupna/sprzedaży tego Banku. Umowa teoretycznie określała sposobu ustalania wysokości marży Banku, jednakże zapis ten był niejasny i nietransparentny w takim stopniu, że nie można uznać, aby powodowie mieli realną możliwość choćby przybliżonego sprawdzenia, czy Bank do tak ustalonej reguły w praktyce się stosuje. Zapis ten przewidywał także dla Banku daleko posuniętą dowolność m.in. poprzez możliwość swobodnego określenia i doboru „transakcji detalicznych” oraz „pięciu banków”. W świetle wykładni mających w sprawie zastosowanie przepisów nie powinno budzić wątpliwości, że postanowienia z § 1 ust. 1, § 2 ust. 3, § 7 ust. 2, § 10 ust. 6 oraz § 17 umowy miały treść niedozwoloną. Dalej Sąd wskazał, że zebrany w sprawie materiał dowodowy nie daje podstaw do przyjęcia, że sporna klauzula ryzyka walutowego była indywidualnie uzgodniona w rozumieniu art.
kc, tj., że zgodnie z art.
Zawarta przez strony umowa miała charakter standardowy, tj. przy jej zawarciu posłużono się wzorcem umowy, a zgodnie z art.
kc brak indywidualnego uzgodnienia odnosi się w szczególności do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Kwestionowane przez powodów postanowienia umowy dotyczą głównego świadczenia kredytobiorców. Z brzmienia przepisu art.
kc wynika jednak, że postanowienia określające główne świadczenia stron, mogą podlegać kontroli pod względem abuzywności, jeżeli nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny – a takie były sporne klauzule indeksacyjne. Dalej, nie budzi wątpliwości, że pouczenie zastosowane przez pozwanego – a w zasadzie jego brak - nie pozwoliło powodom na dokonanie prawidłowej i racjonalnej oceny ich sytuacji ekonomicznej. Sąd podkreślił, że umowa nie przewidywała żadnego górnego pułapu ryzyka kursowego ponoszonego przez powodów. Ryzyko to nie było wystarczająco równoważone przez przewidzianą w umowie potencjalną możliwość zmiany waluty kredytu. W konsekwencji Sąd uznał, że kwestionowane przez powodów postanowienia umowy dotyczące mechanizmu indeksacji, zarówno w zakresie klauzul kursowych jak i samej klauzuli ryzyka walutowego, są niedozwolonymi postanowieniami umownymi, albowiem kształtują prawa i obowiązki powodów, którzy są konsumentami, w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając ich interesy. Nie były uzgodnione z nimi indywidulanie i nie są sformułowane w sposób jednoznaczny. W tym stanie rzeczy, po wyeliminowaniu spornych klauzul, nie jest możliwe obowiązywanie umowy w pozostałym zakresie. Bezskuteczność tego rodzaju postanowień prowadzi do upadku umowy kredytu, albowiem bez nich obowiązywanie umowy jest prawnie niemożliwe w świetle prawa krajowego, nie zaszły przesłanki umożliwiające zastosowanie regulacji zastępczej, a powodowie postanowień tych nie potwierdzili. W ocenie Sądu § I instancji, powodowie mają również interes prawny w zgłoszeniu roszczenia o ustalenie nieważności przedmiotowej umowy kredytu (art. 189 kpc). Zawarta pomiędzy stronami umowa kredytowa wygenerowała bowiem długoterminowy stosunek prawny, który nie został dotychczas w całości wykonany. Stwierdzenie nieważności umowy przesądza nie tylko o możliwości domagania się przez powodów zwrotu już spełnionych świadczeń, ale rozstrzyga również w sposób ostateczny o braku obowiązku spełniania na rzecz Banku świadczeń w przyszłości. Ustalające orzeczenie sądu znosi więc wątpliwość stron i zapobiega dalszemu sporowi o roszczenia Banku wynikające z umowy. W tym stanie rzeczy zasadne było także roszczenie powodów o zapłatę roszczenia o zwrot spłaconych środków pieniężnych jako świadczenia nienależnego (art. 410§1 kc w zw. z art. 405 kc) niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu. Jednocześnie Sąd uwzględnił podniesiony przez stronę pozwaną zarzut zatrzymania. O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art. 98 § 1 k.p.c. Od powyższego orzeczenia apelację wniosła strona pozwana, kwestionując w pierwszej kolejności podstawę faktyczną wyroku i zarzucając: - naruszenie przepisów prawa procesowego tj. art. 233 § 1 k.p.c. poprzez zaniechanie wszechstronnego rozważenia zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego oraz dokonanie sprzecznej z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, dowolnej a nie swobodnej oceny dowodów i wyciągnięcie na tej podstawie bezpodstawnych i niezgodnych z rzeczywistym stanem faktycznych wniosków, w szczególności poprzez błędne ustalenie następujących okoliczności: a/ ustalenie, że kwestionowane przez Powoda klauzule umowne (klauzule indeksacyjne) nie zostały z nim indywidualnie uzgodnione, a w konsekwencji przyjęcie, że mogą być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego charakteru b/ ustalenie, że Bank nie wywiązał się należycie ze spoczywającego na nim obowiązku informacyjnego, w tym w szczególności poprzez błędne uznanie, Bank nie udzielił Powodom informacji o ryzyku związanym ze wzrostem kursu waluty, nie tylko w zakresie możliwości wzrostu raty kredytu, ale i salda kredytu, c/ ustalenie, że postanowienia Umowy Kredytu są sprzeczne z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszają interesy Powoda jako konsumenta, z uwagi na rzekome obarczenie Powoda w całości ryzykiem walutowym, a także poprzez zastrzeżenie w treści Umowy Kredytu uprawnienia Banku do jednostronnego ustalania kursów walut stosowanych do rozliczania zobowiązania Powodów; d/ bezkrytyczne i bezrefleksyjne uznanie zeznań Powoda za wiarygodne oraz podjęcie ustaleń faktycznych w zakresie przebiegu procesu zawarcia Umowy Kredytu głównie w oparciu o ten dowód; e/ dowolne i niepoparte jakimikolwiek dowodami ustalenie, że „kwestionowane przez powodów postanowienia umowy z dnia 24 maja 2005 roku dotyczące mechanizmu indeksacji, zarówno w zakresie klauzul kursowych jak i samej klauzuli ryzyka walutowego są niedozwolonymi postanowieniami umownymi, albowiem kształtują prawa i obowiązki powodów, którzy są konsumentami, w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając ich interesy. Nie były uzgodnione z nimi indywidulanie i nie są sformułowane w sposób jednoznaczny"; - naruszenie przepisów prawa procesowego tj. art. 235 2 § 1 pkt 2, 3 i 5 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. oraz art. 278 § 1 k.p.c. poprzez niezasadne pominięcie przez Sąd I instancji wniosku Pozwanego o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego sądowego z dziedziny bankowości i rachunkowości na okoliczności wskazane szczegółowo w odpowiedzi na pozew; - naruszenie przepisów prawa procesowego tj. art. 235 2 § 1 pkt 2, 3 i 5 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. poprzez niezasadne pominięcie wniosku Pozwanego o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodów z zeznań świadków M. F. (doradcy kredytowego), P. K. i E. K. (byłych pracowników pozwanego) - a zatem osób, które brały bezpośredni udział w zawarciu spornej umowy; Pozwany Bank zarzucił także naruszenie przepisów prawa materialnego, kwestionując ocenę abuzywności spornych, indeksacyjnych postanowień umowy za abuzywne, co skutkowało uznaniem umowy za nieważną. W tym zakresie apelujący odwołał się do naruszenia: art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z art.
w zw. z art. 58 k.c.; art. 65 § 1 i 2, art. 56, art. 354 § 1, w zw. z art. 60 oraz art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG; art.
58 § 3 k.c.; art. 4 w zw. z art. 1 ust. 1 lit. a i b ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy pr. bank (Dz. U. nr. 165, poz. 984). Zarzucił także naruszenie art. 189 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że w stanie faktycznym sprawy Powód posiada interes prawny w ustaleniu nieważności spornej w sprawie Umowy kredytu, podczas gdy Powodowi przysługiwało dalej idące roszczenie o zapłatę, które zostało uwzględnione w całości, co eliminuje istnienie interesu prawnego ustaleniu nieważności stosunku prawnego. W uwzględnieniu podniesionych zarzutów pozwany Bank wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powodów na rzecz strony pozwanej kosztów procesu oraz kosztów postępowania apelacyjnego. Jednocześnie pozwany wniósł o: - zawieszenie postępowania z urzędu na podstawie art. 177 § 1 pkt 3 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia postępowania toczącego się przed Sądem Najwyższym, wywołanego wnioskiem I Prezes Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 2021 roku, BSA I- 4110-4/20; - rozpoznanie przez Sąd Apelacyjny na podstawie art. 380 k.p.c. oraz art. 382 k.p.c. postanowienia Sądu I Instancji z dnia 23 czerwca 2023 r., w drodze którego został pominięty wniosek Pozwanego o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego oraz przesłuchania świadków na okoliczności szczegółowo wskazane w odpowiedzi Banku na pozew oraz przeprowadzenie tych dowodów przez Sąd odwoławczy. Powodowie wnieśli o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje. Apelacja pozwanego nie jest zasadna. W pierwszej kolejności Sąd Apelacyjny nie znalazł podstaw do zawieszenia niniejszego postępowania. Okoliczność, że przed Sądem Najwyższym toczy się postępowanie w przedmiocie zagadnienia prawnego mającego w niniejszej sprawie istotne znaczenie, nie znajduje podstawy ustawowej dla zawieszenia postępowania. Powołana przez apelującego podstawa prawna, odwołująca się do art. 177 § 1 pkt 3
Sporne klauzule nie spełniały także warunku sformułowania w sposób jednoznaczny i zrozumiały (art. 358 § 2 k.c.). Zważyć należy, że dla spełnienia tego warunku nie jest wystarczająca zrozumiałość postanowienia pod względem formalnym i gramatycznym. Niezbędne jest spełnienie wymagania, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się postanowienie, tak aby właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (tak; TSUE w wyroku z 26 lutego 2015 r., C-143/13). Stosownie do treści art.
i 2 k.c., postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, a w takim przypadku strony są związane umową w pozostałym zakresie. Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Na tle stosowania przedmiotowego przepisu Sąd Najwyższy przyjmuje jednolicie, że brak związania konsumenta niedozwolonym postanowieniem umownym oznacza, iż nie wywołuje ono skutków prawnych od samego początku i z mocy samego prawa, co sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę z urzędu (tak m.in. w uchwale z dnia 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, OSNC z 2008 r., z. 7-8, poz. 87; uchwała składu 7 sędziów SN z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC z 2019 r., z.1, poz.2), chyba że konsument następczo udzieli „świadomej, wyraźnej i wolnej zgody” na to postanowienie i w ten sposób jednostronnie przywróci mu skuteczność (tak: m.in. w wyroku z dnia 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16, w uchwale z dnia 6 kwietnia 2018 r., III CZP 114/17, OSNC z 2019 r., z.3, poz. 26). Wyżej przedstawiony pogląd pozostaje w zgodzie z postanowieniami dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz.UE.L. 1993.95.29 z dnia 21 kwietnia 1993 r.) oraz ich rozumieniem wynikającym z orzecznictwa TSUE. Zważyć bowiem należy, że zawarte w kodeksie cywilnym regulacje art.
-385 4 stanowią wyraz implementacji do polskiego porządku prawnego wyżej powołanej dyrektywy. W konsekwencji, przy wykładni polskich przepisów regulujących prawo konsumenckie należy brać pod uwagę wskazówki wynikające z tej dyrektywy i z dotyczącego jej dorobku orzeczniczego. Zgodnie natomiast z art. 6 ust.1 dyrektywy, nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w dalszej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków. W świetle treści w/w przepisów oraz orzecznictwa TSUE i Sądu Najwyższego, nie budzi więc wątpliwości, że – co do zasady - sąd ma obowiązek zbadania czy klauzula ma charakter abuzywny i wyciągnięcia z tego konsekwencji, a konsekwencją tą jest przede wszystkim ciążący na sądzie obowiązek zaniechania stosowania klauzuli abuzywnej – jednak bez zmiany jej treści. Z tego punktu widzenia istotne znaczenie ma ocena, czy wyeliminowanie postanowienia niedozwolonego wpływa na pozostałą część umowy, czy też bez klauzuli abuzywnej umowa może obowiązywać. W szczególności – z oczywistych względów - umowa nie może dalej obowiązywać, o ile niedozwolone postanowienia umowne dotyczą głównego przedmiotu umowy. Jakkolwiek – stosowanie do treści art. 4 ust.2 dyrektywy Rady 93/13/EWG jak i art. 485 1 § 1 k.c. – ocena nieuczciwego charakteru warunków nie dotyczy postanowień określających główne świadczenia stron, ale wyłączenie to nie znajduje zastosowania jeżeli postanowienia te nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Jak już wyżej wskazano, sporne klauzule indeksacyjne nie spełniają tego ostatniego warunku. Przypomnieć zatem należy, że – zgodnie z poglądem wyrażonym przez TSUE – za postanowienia odnoszące się do głównego przedmiotu umowy należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę, a więc definiują samą istotę konkretnego stosunku umownego (tak TSUE w: wyroku z dnia 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, wyroku z dnia 26 lutego 2015 r., C-143/13, wyroku z dnia 23 kwietnia 2015 r., C-96/14). Podobnie, w orzecznictwie sądów polskich pojęcie postanowień określających główne świadczenia stron wiązane jest ze świadczeniami charakteryzującymi daną umowę, określającymi jej istotę, czyli tzw. essentialia negotii, rozumiane jako cechy, według których dokonuje się kwalifikacji konkretnej czynności prawnej do ustawowo wyróżnionych typów czynności. Stwierdzić zatem należy, że kryteria kwalifikacji przesłanki głównych świadczeń stron odnoszą się do elementów przedmiotowo istotnych, przy uwzględnieniu podziału na świadczenia główne (w tym świadczenia o zasadniczym znaczeniu dla danego stosunku prawnego) i uboczne. Nadto odnoszą się do tego, czy dane postanowienie jest charakterystyczne dla danego stosunku prawnego oraz, czy reguluje typowe dla danego stosunku prawnego świadczenia. Z tych względów aktualnie dominuje ocena, że zastrzeżone w umowie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej klauzule kształtujące mechanizm indeksacji określają główne świadczenie kredytobiorcy (tak Sąd Najwyższy m.in.: w wyroku z dnia 30 września 2020 r., I CSK 556/18, lex nr 3126114; w wyrok z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115; w wyroku z dnia 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, lex nr 2690299). W ostatnim z cyt. powołanych orzeczeń Sąd Najwyższy podkreślił, że „Obowiązek zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu w oznaczonych terminach spłaty stanowi główne świadczenie kredytobiorców. Klauzula waloryzacyjna wpływa na wysokość tego świadczenia”. Przy ocenie zatem, że przedmiotowe klauzule, które są sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interes konsumentów, zostały sformułowane w sposób niejednoznaczny, nie poddający się weryfikacji, to wypełniona jest przesłanka abuzywności postanowień określających główne świadczenia stron. Takimi są kwestionowane postanowienia zawierające klauzule indeksacyjne. Określają bowiem świadczenia główne stron poprzez wskazanie podstaw do ich ustalenia, w sytuacji, gdy klauzule indeksacyjne nie odwoływały się do ustalonego w sposób obiektywny kursu waluty, do obiektywnych wskaźników, na które żadna ze stron nie miała wpływu, lecz poprzez nietransparentny mechanizm wymiany waluty pozwalały kształtować ten kurs w sposób dowolny. Nadto powodowie w sposób nieograniczony zostali obciążeni nieproporcjonalnym ryzykiem kursowym, a brak pouczenia ich o konsekwencjach przedmiotowej regulacji nie pozwala na przyjęcie, iż świadomie przyjęli na siebie takie ryzyko. Jak już wskazano, wyeliminowanie z łączącej strony umowy niedozwolonych postanowień umownych wymaga oceny, czy umowa w pozostałym zakresie jest możliwa do utrzymania. W świetle powyższych rozważań, w oczywisty sposób należy przyznać rację Sądowi Okręgowemu, oceniającemu, że eliminacja postanowienia umownego zawierającego klauzulę indeksacyjną prowadzić będzie do upadku umowy w całości. Na podstawie pozostałych postanowień umowy nie jest możliwe określenie praw i obowiązków stron. Klauzula niedozwolona nie wywołuje skutków prawnych od samego początku i z mocy samego prawa, przy czym jeżeli umowa kredytu nie może bez klauzuli abuzywnej wiązać stron, dzieli ona los klauzuli. Z istoty prawa konsumenckiego wynika jednak, że konsument może następczo udzielić „świadomej, wyraźniej i wolnej zgody” na niedozwolone postanowienie i w ten sposób jednostronnie przywrócić mu skuteczność. Złożone przez powodów oświadczenia w jednoznaczny sposób przekonują, iż domagają się oni upadku całej umowy i nie dążą do jej utrzymania, przy czym ich oświadczenia zostały złożone w warunkach ich świadomości co do konsekwencji dokonanego wyboru. Podkreślenia wymaga, że w sprawie nie ma także możliwości utrzymania umowy poprzez wprowadzenie, w miejsce postanowienia niedozwolonego, regulacji zastępczej. Nie można w szczególności uznać, iż taką regulację może stanowić przepis art. 358 § 2 k.c. – przepis ten nie ma bowiem charakteru normy dyspozytywnej w rozumieniu wynikającym z orzecznictwa TSUE. Nadto rozważania w tym zakresie są bezprzedmiotowe, skoro powodowie złożyli jednoznaczne oświadczenie o braku woli utrzymania spornej umowy. W rezultacie spełnione zostały warunki do uznania zawartej przez strony umowy kredytowej za nieważną, co uzasadniało uwzględnienie roszczenia powodów także w tej części, w której domagali się zasądzenia od pozwanego Banku spełnionych przez nich świadczeń w wykonaniu tej umowy – stosownie do treści art. 410 § 2 k.c. W sprawie poza sporem pozostawała wysokość tych świadczeń - odpowiada ona wysokości dochodzonej w sprawie kwoty. W uwzględnieniu poczynionych rozważań Sąd Apelacyjny, na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. i art. 385 k.p.c., orzekł jak w sentencji, o kosztach postępowania apelacyjnego orzekając na podstawie art. 98 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.