VII U 1721/23

Sygn. akt VII U 1721/23 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 30 października 2025 roku Sąd Okręgowy Warszawa - Praga w Warszawie VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: sędzia Agnieszka Stachurska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 30 października 2025 roku w Warszawie sprawy K. M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. o odstąpienie od zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń na skutek odwołania K. M. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. z dnia 16 października 2023 roku, znak: (...) oddala odwołanie. UZASADNIENIE K. M. w dniu 7 listopada 2023r. złożyła odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. z dnia 16 października 2023 roku, nr (...), odmawiającej odstąpienia od żądania zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń za okres od lipca 2017r. do sierpnia 2018r. oraz od listopada 2018r. do czerwca 2019r., określonych w decyzji z 25 października 2019r., znak: (...), w łącznej kwocie 28.525,21 zł, w tym z tytułu należności głównej – 21.814,16 zł i odsetek – 6.711,05 zł. Ubezpieczona uzasadniając swoje stanowisko wskazała, że jest osobą niepełnosprawną, stwierdzono u niej depresję lekooporną, zaburzenia osobowości, zaburzenia lękowe i chorobę afektywną dwubiegunową, a jej choroba trwa od czasu kiedy była niepełnoletnia. W marcu 2023 roku została uznana przez komisję ZUS za osobę całkowicie niezdolną do pracy. Ponadto powołała się na trudną sytuację materialną. Wskazała, że jest zdana sama na siebie i mieszka tymczasowo u koleżanki, a Ośrodek Pomocy Społecznej odmówił jej pomocy finansowej. W ocenie ubezpieczonej w związku z tym, że jej niepełnosprawność powstała w dzieciństwie, to świadczenia pobrane przez nią za okres od lipca 2017r. do sierpnia 2018r. oraz od listopada 2018r. do czerwca 2019r. nie były wypłacone nienależnie (odwołanie z 7 listopada 2023r., k. 3 a.s.). Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o oddalenie odwołania na podstawie art. 477 14 § 1 k.p.c., a w uzasadnieniu odpowiedzi na odwołanie przedstawił sytuację ubezpieczonej i wyjaśnił, że należności objęte przedmiotowym postępowaniem zostały określone w decyzji z 25 października 2019r., znak: (...), za okres od lipca 2017r. do sierpnia 2018r. i od listopada 2018r. do czerwca 2019r. Decyzja ta stała się prawomocna w dniu 29 listopada 2019r. Następnie organ rentowy wskazał, że zgodnie z art. 84 ust. 8 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022r., poz. 1009), Zakład może odstąpić od żądania zwrotu przedmiotowych należności, odroczyć termin ich płatności albo rozłożyć je na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności. Wydając decyzję, organ rentowy wziął pod uwagę wszystkie dostarczone przez ubezpieczoną dokumenty oraz pozyskał informacje we własnym zakresie. Ponowna analiza dokumentacji potwierdziła prawidłowość stanowiska przedstawionego w zaskarżonej decyzji (odpowiedź na odwołanie z 7 grudnia 2023r., k. 10-11 a.s.). Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny: K. M., urodzona (...), od 2013r. leczy się psychiatrycznie. Rozpoznano u niej depresję lekooporną, zaburzenia osobowości, zaburzenia lękowe i chorobę afektywną dwubiegunową. Czterokrotnie była hospitalizowana, ostatnio w 2019r. Od tego czasu pozostaje w stałej psychoterapii i leczy się psychiatrycznie. W przeszłości podejmowała próby samobójcze, a obecnie nadal zmaga się z nawracającymi myślami samobójczymi i przeżywa lęki, które utrudniają kontakty społeczne, a także aktywność w życiu zawodowym. W przeszłości ubezpieczona pracowała w różnych miejscach, jednak powodowało to pogorszenie jej stanu. Nie była w stanie utrzymać pracy. Okresowo jej stan poprawia się, ale po kilku tygodniach następuje pogorszenie (opinie psychologiczne z 20 listopada 2023r. i 23 lutego 2023r., k. 78-79 a.s.; zaświadczenie o stanie zdrowia z 22 listopada 2023r., k. 81-82 a.s.). Ubezpieczona nie mieszka z rodziną. Jej ojciec zmarł, gdy miała kilka lat, a matka jest alkoholiczką. Nikt nie udziela ubezpieczonej pomocy. Aktualnie mieszka u swojego partnera, stara się w miarę możliwości partycypować w kosztach utrzymania mieszkania. Odbywa wizyty u psychiatry co 2-3 miesiące, wizyta kosztuje 300 zł. Uczęszcza również na terapię, której koszt wynosi 750 zł miesięcznie, a na leki wydaje około 300 zł miesięcznie. Nie posiada majątku. Ośrodek Pomocy Społecznej odmówił jej udzielenia wsparcia ( zeznania ubezpieczonej K. M., k. 102 a.s.). Od 14 lipca 1999r. ubezpieczona miała przyznaną rentę rodzinną po zmarłym ojcu ( decyzja ZUS z 11 sierpnia 1999r., k. 10 a.r.). Decyzją z 8 listopada 2012r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w W. przeliczył rentę rodzinną i doręczył decyzję pełnoletniej K. M.. W pouczeniu do decyzji poinformowano ubezpieczoną, że osoba pobierająca rentę rodzinną lub część tej renty przysługującej dziecku pod warunkiem kontynuowania nauki – nie dłużej niż do ukończenia 25 roku życia - zobowiązana jest po ukończeniu 16 roku życia – powiadomić o zaprzestaniu uczęszczania do szkoły-uczelni, a jeżeli uczy się nadal do nadesłania zaświadczenia z ww. szkoły-uczelni z podaniem terminu programowego jej ukończenia. Jeżeli dziecko osiągnęło 25 lat na ostatnim roku studiów, prawo do renty przedłuża się do zakończenia tego roku studiów. Jednocześnie organ rentowy zamieścił w pouczeniu informację, co należy rozumieć przez świadczenie nienależnie pobrane oraz o obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia (decyzja ZUS z 8 listopada 2012r., k. 52 a.r.). Pismami z dnia 10 lipca 2013r. i z dnia 9 lipca 2015r. ZUS pouczył K. M., że renta rodzinna nie przysługuje po przerwaniu nauki, a pobrana po tym okresie podlega zwrotowi z należnymi odsetkami, jednocześnie przypominając o konieczności przedłożenia zaświadczenia o kontynuowaniu nauki ( pismo ZUS z 10 lipca 2013r., k. 53 a.r.; pismo ZUS z 9 lipca 2015r., k. 79 a.r.). Decyzją z dnia 10 listopada 2015r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w W. zobowiązał K. M. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za okres od 1 lutego 2015r. do 31 sierpnia 2015r. w kwocie 6.127,15 zł i odsetek w kwocie 265,19 zł w związku z przerwaniem nauki w (...) we W. ( decyzja z 20 listopada 2015r., k. 92 a.r.). Pismem z dnia 8 września 2016r. ZUS ponownie pouczył K. M. o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu rentowego o każdym przerwaniu nauki i zmianie szkoły ( pismo ZUS z 8 września 2016r., k. 103 a.r.). Ponadto wraz z decyzją z dnia 13 lutego 2019r. o wznowieniu wypłaty renty rodzinnej Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w W. po raz kolejny pouczył K. M. o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu rentowego o każdym przerwaniu nauki (również w trakcie roku szkolnego) oraz że w przypadku niepowiadomienia o tym fakcie ZUS-u, organ rentowy zobowiąże ubezpieczoną do zwrotu pobranej renty wraz z odsetkami za miesiące, w których nie kontynuowała nauki ( decyzja z 13 lutego 2019r. z pouczeniem, k. 156-158 a.r.). Decyzją z dnia 18 października 2019r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w W. zobowiązał K. M. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za okres od lipca 2017r. do sierpnia 2018r. oraz od listopada 2018r. do czerwca 2019r. w kwocie 22.698 zł w związku ze skreśleniem z listy uczniów w dniu 20 czerwca 2017r. w Zespole Szkół (...) w Ś. oraz nieuczęszczaniem na zajęcia w (...) Szkole Policealnej (...) od 1 listopada 2018r. ( decyzja z 18 października 2019r., k. 180 a.r.). Decyzją z dnia 25 października 2019r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w W. uchylił decyzję z 18 października 2019r. i zobowiązał K. M. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za okres od od lipca 2017r. do sierpnia 2018r. oraz od listopada 2018r. do czerwca 2019r. w kwocie 23.798 zł w związku ze skreśleniem ubezpieczonej z listy uczniów w dniu 20 czerwca 2017r. w Zespole Szkół (...) w Ś. oraz nieuczęszczaniem na zajęcia w (...) Szkole Policealnej (...) od 1 listopada 2018r. ( decyzja z 25 października 2019r., k. 184 a.r.). W dniu 20 listopada 2019r. K. M. złożyła wniosek o ulgę w spłacie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń ( wniosek z 20 listopada 2019r., k. 187 a.r.). Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w W. nie wyraził zgody na odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, o czym poinformował ubezpieczoną pismem z dnia 20 grudnia 2019r. ( pismo z 20 grudnia 2019r., k. 191 a.r.). W dniu 24 marca 2023r. K. M. złożyła wniosek o rentę socjalną. Orzeczeniem z 11 maja 2023r. lekarz orzecznik ZUS stwierdził, że K. M. jest całkowicie niezdolna do pracy do 30 listopada 2023r., a niezdolność ta pozostaje w związku z naruszeniem sprawności organizmu powstałym przed ukończeniem 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej – przed ukończeniem 25 roku życia lub w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej. Mając na uwadze powyższe, Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w W. decyzją z 20 czerwca 2023r. przyznał K. M. rentę socjalną od 1 marca 2023r. do 30 listopada 2023r., ustalając wysokość świadczenia do wypłaty na kwotę 1.445,48 zł ( wniosek z 22 marca 2023r., k. 1 a.r., orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 11 maja 2023r., k. 7 a.r., decyzja z 20 czerwca 2023r, k. 9 a.r.). W dniu 25 lipca 2023r. K. M. ponownie złożyła wniosek o ulgę w spłacie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, załączając oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz pojedyncze paragony ( wniosek z 25 lipca 2023r., k. 1 a.r.). Pismem z 22 sierpnia 2023r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w W. poinformował ubezpieczoną, że zgodnie z obowiązującymi przepisami organ rentowy może odstąpić od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin ich płatności lub rozłożyć je na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności, informując jednocześnie o możliwości dołączenia dodatkowych dokumentów mających znaczenie w sprawie, które wykażą, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności ( pismo ZUS z 22 sierpnia 2023r., k. 12 a.r.). Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w W. pismem z 25 września 2023r. zawiadomił K. M. o zakończeniu postępowania dotyczącego rozpatrzenia wniosku o odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, a następnie Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. wydał decyzję z 16 października 2023r., nr (...), którą odmówił odstąpienia od żądania zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń za okres od lipca 2017r. do sierpnia 2018r. oraz od listopada 2018r. do czerwca 2019r., określonych w decyzji z 25 października 2019r., znak: (...), w łącznej kwocie 28.525,21 zł, w tym z tytułu należności głównej – 21.814,16 zł i odsetek – 6.711,05 zł. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy wskazał, że przedstawione przez ubezpieczoną argumenty nie dają podstaw do stwierdzenia, że w przedmiotowej sprawie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności uzasadniające odstąpienie od żądania zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Następnie organ rentowy podkreślił, że obecnie z uwagi na stan zdrowia, ubezpieczona pobiera świadczenie wypłacane przez ZUS, które stanowi dla niej stałe źródło utrzymania. W kontekście powyższego brak jest podstaw do stwierdzenia, że sytuacja zdrowotna ubezpieczonej uniemożliwia pozyskiwanie przez nią dochodów niezbędnych do spłaty zadłużenia wobec Zakładu. Na podstawie przedstawionych informacji i zgromadzonej dokumentacji ZUS ustalił, że K. M. jest panną i prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, ma przyznaną rentę socjalną od 1 marca 2023r. do 30 listopada 2023r. z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w wysokości miesięcznej 1.588,44 zł brutto, tj. 1.445,48 zł netto, a świadczenie jest wolne od potrąceń. Ponosi stałe wydatki związane z utrzymaniem w łącznej kwocie 1.650,00 zł. Organ rentowy wskazał, że zgodnie z oświadczeniem ubezpieczonej, ma dach nad głową dzięki uprzejmości znajomych, którzy pozwalają jej tymczasowo u siebie mieszkać, ponieważ otrzymana renta jest zbyt niska i nie stać jej na wynajem pokoju. ZUS wskazał, że podstawowym wskaźnikiem służącym do oceny sytuacji materialnej osoby zobowiązanej jest kwota określająca minimum socjalne. Dla jednoosobowego gospodarstwa pracowniczego minimum socjalne wynosi 1.681,64 zł (obliczenia (...) na podstawie danych GUS za I kwartał 2023r.). Zaś minimum egzystencji dla jednoosobowego gospodarstwa domowego wynosi 775,42 zł. Uzyskiwany przez ubezpieczoną dochód jest niższy niż minimum socjalne, lecz wyższy niż minimum egzystencji. ZUS zaznaczył, że minimum egzystencji nie jest progiem ubóstwa, lecz kategorią socjalną, mierzącą koszty utrzymania gospodarstw domowych, uwzględniającą podstawowe potrzeby bytowo-konsumpcyjne. Dodatkowo organ rentowy podkreślił, że pomimo podnoszonych trudności finansowych K. M. nie korzysta z pomocy społecznej, co pozwala na stwierdzenie, że jest w stanie zaspokajać swoje potrzeby materialne bez pomocy państwa. Tymczasem pomoc społeczna jest jedną z instytucji polityki społecznej państwa, w ramach której udzielane są świadczenia o charakterze pieniężnym i niepieniężnym. Korzystanie z takiej formy wsparcia, stanowi dodatkowe potwierdzenie, że dochody osoby zobowiązanej nie pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych (tak Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w wyroku z dnia 17 stycznia 2020r., sygn. akt I SA/Łd 925/19). Następnie organ rentowy podniósł, że zrozumiałym jest, iż spłata zadłużenia może stanowić pewne obciążenie finansowe, jednak ZUS jako podmiot wykonujący przepisy z zakresu ubezpieczeń społecznych obowiązany jest zlecone przez ustawodawcę zadania realizować zgodnie z obowiązującymi przepisami. Analizując możliwość odstąpienia od żądania zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń należy mieć na uwadze to, czy trudności finansowe mają charakter przejściowy, czy stały i pogłębiający się. W ocenie ZUS sytuacja materialno-bytowa ubezpieczonej nie uzasadnia stwierdzenia, że trudności płatnicze mają charakter stały. K. M. pobiera rentę, która może stanowić źródło stopniowej spłaty zadłużenia. Poza tym obowiązek spłaty zaległych zobowiązań z tytułu nienależnie pobranych świadczeń nie oznacza, iż muszą być one uregulowane jednorazowo, ubezpieczona może wystąpić z wnioskiem o spłatę w ramach zawartego z ZUS układu ratalnego (decyzja ZUS z 16 października 2023r., k. 12 a.r.). W dniu 28 listopada 2023r. K. M. złożyła wniosek o rentę socjalną. Orzeczeniem z 21 grudnia 2023r. lekarz orzecznik ZUS stwierdził, że jest ona całkowicie niezdolna do pracy do 31 grudnia 2024r., a niezdolność ta pozostaje w związku z naruszeniem sprawności organizmu powstałym przed ukończeniem 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej – przed ukończeniem 25 roku życia lub w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej. Mając na uwadze powyższe Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w W. decyzją z 8 stycznia 2024r. przyznał K. M. rentę socjalną od 1 grudnia 2023r. do 31 grudnia 2024r., ustalając wysokość świadczenia do wypłaty na kwotę 1.445,48 zł ( wniosek z 28 listopada 2023r., k. 22 a.r., orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 21 grudnia 2023r., k. 25 a.r., decyzja z 8 stycznia 2024r., k. 25 a.r.). Pismem z 11 kwietnia 2024r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w W. poinformował K. M., że od maja 2024r. będzie realizował zajęcie wierzytelności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia rentowego za okres od lipca 2017r. do sierpnia 2018r. oraz od listopada 2018r. do czerwca 2019r., wskazując jednocześnie, że wysokość zadłużenia na dzień 3 kwietnia 2024r. wynosi wraz z odsetkami 30.256,15 zł ( pismo z 11 kwietnia 2024r., k. 35 a.r.). W dniu 20 stycznia 2025r. K. M. złożyła kolejny wniosek o rentę socjalną. Orzeczeniem z 26 lutego 2025r. lekarz orzecznik ZUS stwierdził, że jest ona całkowicie niezdolna do pracy do 28 lutego 2027r., a niezdolność ta pozostaje w związku z naruszeniem sprawności organizmu powstałym przed ukończeniem 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej – przed ukończeniem 25 roku życia lub w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej. Mając na uwadze powyższe, Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w W. decyzją z 2 kwietnia 2025r. przeliczył K. M. rentę socjalną od 1 stycznia 2025r. do 28 lutego 2027r., ustalając wysokość świadczenia do wypłaty, po potrąceniu nienależnie pobranych świadczeń w kwocie 708,76 zł, na kwotę 1.064,84 zł ( wniosek z 20 stycznia 2025r., k. 39 a.r., orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 26 lutego 2025r., k. 44 a.r., decyzja z 2 kwietnia 2025r., k. 45 a.r.). K. M. w dniu 20 stycznia 2025r. złożyła wniosek o rentę rodzinną, która została jej przyznana decyzją z 10 czerwca 2025r., znak: (...). Od 1 stycznia 2025r. ZUS ustalił wysokość świadczenia do wypłaty w kwocie 1.389,71 zł miesięcznie ( wniosek z 20 stycznia 2025r., k. 1 a.r., decyzja z 10 czerwca 2025r., k. 9 a.r.). Decyzją z 2 kwietnia 2025r., znak: (...), Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w W. przyznał K. M. dodatkowe roczne świadczenie pieniężne w kwocie 1.878,91 zł ( decyzja z 2 kwietnia 2025r., k. 47 a.r.). Powyższy stan faktyczny, Sąd ustalił na podstawie dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy, w tym w aktach organu rentowego oceniając, że ich wiarygodność nie budzi wątpliwości. Jako wiarygodne Sąd ocenił również zeznania ubezpieczonej, które choć nie opisywały wszystkich aspektów jej sytuacji rodzinnej, zdrowotnej i majątkowej, to w zarysie były zgodne z dokumentami i dlatego nie było podstaw do ich kwestionowania. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Odwołanie K. M. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. z dnia 16 października 2023 roku, nr (...), jako niezasadne podlegało oddaleniu. Na wstępie należy wskazać, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych przedmiot rozpoznania sprawy sądowej wyznacza decyzja organu rentowego, od której wniesiono odwołanie ( art. 477