Sygn. akt V AGa 175/20 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 14 listopada 2022 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach V Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: Sędzia SA Grzegorz Stojek Protokola

§ 1k.c.

w związku z art. 22 1 k.c.; 2) art.

§ 1k.c.

w związku z art.

§ 3

k.c.; 3) art.

§ 1k.c.; 4) art.

385 3 pkt 9 k.c., 5) art. 405 k.c. i art. 410 § 2 k.c., ewentualnie art. 409 k.c.; 6) art. 118 k.c. w związku z art. 120 k.c. i art. 405 k.c. Na wypadek nieuwzględnienia zarzutów naruszenia wskazanych wyżej przepisów prawa materialnego pozwana zarzuciła naruszenie art.

§ 2k.c., art.

65 § 1 i 2 k.c. oraz art. 56 k.c., jak też art. 56 k.c. w związku z art. 41 prawa wekslowego. Na podstawie art. 380 k.p.c. pozwana wniosła o rozpoznanie postanowienia z 24 września 2019 r., którym oddalono jej wnioski o dopuszczenie dowodów z zeznań świadka P. S. oraz z dokumentów w postaci przykładowego harmonogramu spłat, oświadczenia banku o wypowiedzeniu umowy, artykułów prasowych dotyczących upadku banku (...) i zniesienia minimalnego kursu wymiany franka szwajcarskiego, raportów Komisji Nadzoru Finansowego z 2013 r. i 2016 r. pt., odpowiednio, „Ocena wpływu na sytuację sektora bankowego i polskiej gospodarki propozycji przewalutowania kredytów mieszkaniowych udzielonych w CHF na PLN według kursu z dnia udzielenia kredytu.” i „Informacja w zakresie skutków projektu ustawy o sposobach przywrócenia równości stron niektórych umów kredytu i umów pożyczki. Wpływ na instytucje kredytowe.”, raportu Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów pt. „Raport dotyczący spreadów.”, stanowiska Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z 6 września 2016 r., stanowiska Prezesa Związku Banków Polskich z 16 czerwca 2016 r. z załącznikiem w celu ustalenia: sposobu funkcjonowania kredytu indeksowanego do waluty obcej; przyczyn i sposobu przeliczania przez kredytodawcę kwoty kredytu na CHF; sposobu finansowania przez kredytodawcę kredytu udzielonego powódce i innych kredytów tej kategorii; przyczyn powodujących, że kurs waluty wpływał na funkcjonowanie kredytów na etapie ich udzielenia i spłaty; różnic w wysokości oprocentowania kredytów w walucie polskiej i indeksowanych kursami walut obcych oraz przyczyn ich artykułu występowania; zasad ustalania przez bank kredytujący we własnej tabeli kursowej kursów walut obcych; rynkowego charakteru kursów walut publikowanych w tabeli kursowej kredytodawcy; braku korzyści kredytodawcy w związku ze stosowaniem spreadu; rodzaju kredytów dostępnych w ofercie banku w 2006 r.; umożliwienia kredytobiorcom spłaty kredytu w walucie indeksacji; konstrukcji kredytu udzielonego powódce; negocjowania umowy kredytu i wpływu powódki na kurs waluty, po którym przeliczono kredyt i raty kredytu; wiedzy i świadomości powódki na temat warunków udzielenia kredytu w walucie polskiej i indeksowanego kursem waluty obcej; świadomości powódki w zakresie ryzyka kursowego i jego konsekwencji wywołanych niekorzystnymi wahaniami kursu złotego; przyczyn wystąpienia z powództwem; braku wpływu banku na sytuację powódki; obiektywizmu banku w wyznaczaniu kursów walut obcych; dopuszczalności stosowania spreadu; treści dokumentów; W apelacji pozwana podniosła też zarzut przedawnienia roszczenia powódki. Ponadto w piśmie z 13 czerwca 2022 r. pozwana zgłosiła dwa zarzuty procesowe. Po pierwsze, zarzut potrącenia wierzytelności przysługującej jej względem powódki o zapłatę kwoty 62.291,68 zł, wypłaconej na podstawie umowy kredytu z 18 grudnia 2006 r., z dochodzoną w niniejszej sprawie wierzytelnością o zapłatę kwoty 106.930 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie za okres od 13 marca 2018 r. do dnia powstania stanu potrącalności (łącznie 137.246,42 zł). Po drugie, zgłoszony na wypadek nieskuteczności wskazanego zarzutu potrącenia, ewentualny zarzut zatrzymania dochodzonej przez powódkę kwoty 106.930 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 13 marca 2018 r. do czasu zaoferowania przez powódkę zwrotu wzajemnego świadczenia banku w postaci kwoty 62.291,68 zł. Ze względu na podniesienie obu zarzutów procesowych pozwana wniosła o dopuszczenie dowodów z dokumentów. Po pierwsze, z pisma z 26 maja 2022 r., które zawiera oświadczenie pozwanej o wezwaniu powódki, żeby w terminie 3 dni zapłaciła kwotę 62.291,68 zł tytułem zwrotu nienależnie spełnionego przez bank świadczenia, które polegało na wypłacie powódce kapitału kredytowego, o jakim mowa w umowie kredytu z 18 grudnia 2006 r., a także z dowodu nadania (za pośrednictwem operatora pocztowego) tego wezwania do powódki w dniu 26 maja 2022 r. i wydruku potwierdzenia odbioru przez powódkę w dniu 31 maja 2022 r. wskazanego wezwania do zapłaty. Po drugie, z pisma z 6 czerwca 2022 r. zawierającego materialnoprawne oświadczenia pozwanej, mianowicie o potrąceniu wyżej wskazanych wzajemnych wierzytelności stron i – zgłoszonego na wypadek nieskuteczności oświadczenia o potrąceniu – materialnoprawnego oświadczenia o skorzystaniu przez bank z prawa zatrzymania kwoty 106.930 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 13 marca 2018 r. do dnia zapłaty, do zwrotu której bank zostałby zobowiązany prawomocnym wyrokiem w niniejszej sprawie, do czasu zaoferowania przez powódkę zwrotu świadczenia wzajemnego przysługującego pozwanej w kwocie 62.291,68 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 4 czerwca 2022 r. do dnia zapłaty tytułem zwrotu wypłaconego powódce i przez nią wypłaconego kapitału kredytu albo zabezpieczenia roszczenia o jego zwrot, jak również z dowodu nadania tego pisma do powódki w dniu 6 czerwca 2022 r. (za pośrednictwem operatora pocztowego) i wydruku dowodu odbioru przez powódkę tego pisma w dniu 9 czerwca 2022 r. W odpowiedzi na apelację powódka wniosła o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego. W piśmie z 27 czerwca 2022 r. powódka odniosła się następująco do procesowych zarzutów potrącenia i zatrzymania. Po pierwsze, podniosła zarzut przedawnienia objętej oświadczeniem o potrąceniu wierzytelności pozwanej i wskazała, że z uwagi na treść art. 502 k.c. oświadczenie o potrąceniu nie wywołało skutku. Po drugie, że także materialnoprawne oświadczenie pozwanej o skorzystaniu z prawa zatrzymania nie wywołało zamierzonego skutku, ponieważ nieważne jest jednostronne oświadczenie woli o charakterze prawokształtującym złożone pod warunkiem, jako sprzeczne z prawem. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje. Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd Apelacyjny podziela ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy i, jako prawidłowe, przyjmuje je za własne. Uzupełnia je następująco. Bankowy Fundusz Gwarancyjny decyzją z 29 września 2022 r., (...) (k. 484-489; dalej: decyzja (...) z 29 września 2022 r.), z dniem 30 września 2022 r. wszczął przymusową restrukturyzację wobec (...) Bank S.A. w W. przez zastosowanie instrumentu przymusowej restrukturyzacji w formie instytucji pomostowej w ten sposób, że do instytucji pomostowej Bank (...) Spółka Akcyjna w W. przeniesiono przedsiębiorstwo podmiotu w restrukturyzacji z wyłączeniem (między innymi) praw majątkowych wynikających z czynności faktycznych, prawnych lub czynów niedozwolonych dotyczących umów kredytów i pożyczek denominowanych we franku szwajcarskim (CHF) lub indeksowanych kursem franka szwajcarskiego (CHF) oraz roszczeń wynikających z tych praw majątkowych, w tym objętych postępowaniami cywilnymi, administracyjnymi, niezależnie od daty ich podniesienia (ust. 5 pkt 1 lit. a decyzji (...) z 29 września 2022 r.). Oświadczeniem zawartym w piśmie z 26 maja 2022 r., doręczonym powódce w dniu 31 maja 2022 r., pozwana wezwała N. H.

§ 1k.c.

w związku z art. 22 1 k.c., art.

§ 1k.c.

w związku z art.

§ 3

k.c., art.

§ 1k.c., art.

385 3 pkt 9 k.c., jak również objętych ewentualnymi zarzutami naruszenia prawa materialnego przepisów art.

§ 2k.c., art.

65 § 1 i 2 k.c., art. 56 k.c. oraz art. 56 k.c. w związku z art. 41 prawa wekslowego. Niezasadny jest też zarzut naruszenia art. 405 k.c. i art. 410 § 2 k.c., skoro czynność prawna zobowiązująca do świadczenia (umowa kredytu z 18 grudnia 2006 r.) była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczeń przez strony, a tym samym pozwana wzbogaciła się bez podstawy prawnej w zakresie kwoty 106.930 zł, którą powódka zapłaciła na rzecz kredytodawcy w wykonaniu umowy, która później, to jest po zapłacie dokonanej przez powódkę, okazała się nieważna. Nie sposób zgodzić się także z zarzutem naruszenia art. 409 k.c. Pozwana nie zużyła bowiem korzyści uzyskanej bez podstawy prawnej (106.930 zł) w taki sposób, że nie jest już bezpodstawnie wzbogacona. Do odmiennego wniosku nie może doprowadzić wywód pozwanej, że korzyść ta co najmniej w części służyła pomniejszeniu jej pasywów związanych z pokryciem kosztów pozyskania kapitału kredytowego. Sąd Apelacyjny podziela pogląd doktryny i judykatury, w myśl którego przesłanka zużycia lub utraty korzyści należy ujmować wąsko. Przesłanka ta nie jest spełniona, jeżeli wzbogacony np. zużył pierwotną korzyść w taki sposób, że nabył za nią inne mienie albo zaoszczędził konieczne wydatki, które zmuszony byłby pokryć ze swojego majątku, ponieważ np. spłacił dług. W takiej sytuacji wzbogacenie istnieje nadal i odpowiada wartości uzyskanego mienia albo zaoszczędzonego wydatku. Inaczej mówiąc, zużycie korzyści wyłączające wzbogacenie zachodzi tylko w razie tzw. zużycia „nieproduktywnego”, to jest „konsumpcyjnego”, a o takim zużyciu uzyskanej korzyści pozwana nie twierdziła i go nie dowodziła. Niezasadny jest także zarzut naruszenia art 118 k.c. w związku z art. 120 k.c. i art. 405 k.c. Także ten zarzut pozostaje w sprzeczności ze związaniem prawomocnym wyrokiem wydanym w sprawie IV Ca 557/17, o czym była już mowa. Żeby zbędnie nie powtarzać wcześniejszej argumentacji, Sąd Apelacyjny odwołuje się do swoich wcześniejszych uwag w tym przedmiocie. Sąd Apelacyjny podziela argumentację przytoczoną przez Sąd Najwyższy w uchwale wydanej w składzie 7 sędziów – zasada prawna z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56, w kwestii, kiedy – w razie trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy kredytu – roszczenia każdej ze stron o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.) stają się (mogą stać się) wymagalne, co ma decydujące znaczenie zwłaszcza dla określenia początku biegu ich przedawnienia i tym samym także dla możliwości przedstawienia do potrącenia, o czym dalej. Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanej uchwały z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, odwołał się do wcześniejszych wypowiedzi Sądu Najwyższego w tej kwestii (wyrok z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, niepubl., i uchwała z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, nr 6, poz. 40). Zgodnie z tymi wypowiedziami judykatury, ze względu na przyznaną kredytobiorcy (konsumentowi) możliwość podjęcia wiążącej decyzji co do sanowania niedozwolonej klauzuli i co do zaakceptowania konsekwencji całkowitej nieważności umowy (i sprzeciwienia się zarazem udzieleniu mu ochrony przed tymi konsekwencjami przez wprowadzenie regulacji zastępczej), należy uznać, że co do zasady termin przedawnienia tych roszczeń może rozpocząć bieg dopiero po podjęciu przez kredytobiorcę (konsumenta) wiążącej decyzji w tym względzie. Dopiero wtedy bowiem można uznać, że brak podstawy prawnej świadczenia stał się definitywny, a strony mogły zażądać skutecznie zwrotu nienależnego świadczenia (art. 120 § 1 zdanie pierwsze k.c.). Oznacza to, że kredytobiorca (konsument) nie może zakładać, iż roszczenie banku uległo przedawnieniu w terminie liczonym tak, jakby wezwanie do zwrotu udostępnionego kredytu było możliwe już w dniu jego udostępnienia (art. 120 § 1 zdanie drugie k.c.). Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, zaaprobował tę argumentację i ją rozwinął. Przypomniał, że do chwili, w której należycie poinformowany konsument wyrazi zgodę na związanie niedozwolonym postanowieniem umownym albo zgody tej odmówi (ewentualnie upłynie rozsądny czas do jej wyrażenia), umowa kredytu, która bez tego postanowienia nie może wiązać, znajduje się w stanie bezskuteczności zawieszonej, to jest nie wywołuje skutków prawnych, choć skutki te może nadal wywołać w razie wyrażenia zgody na postanowienie albo – jeżeli są spełnione stosowne przesłanki – w razie jego zastąpienia regulacją zastępczą. Kredytodawca nie może domagać się spełnienia uzgodnionych w tej umowie świadczeń tak długo, jak długo trwa stan zawieszenia. Nie może również żądać zwrotu spełnionego świadczenia nienależnego, ponieważ decyzja co do związania postanowieniem i umową należy co do zasady do konsumenta. Skoro kredytodawca nie może wystąpić z takim żądaniem i w ten sposób postawić swych roszczeń restytucyjnych w stan wymagalności (art. 455 k.c.), rozpoczęcie biegu ich przedawnienia nie wchodzi w rachubę. Sytuacja ulega zmianie dopiero w razie potwierdzenia klauzuli abuzywnej przez konsumenta, kiedy to klauzula oraz umowa stają się skuteczne z mocą wsteczną, albo odmowy jej potwierdzenia (upływu rozsądnego czasu do potwierdzenia), kiedy to dochodzi do utrzymania umowy z regulacją zastępczą (jeżeli są spełnione stosowne przesłanki) albo do całkowitej i trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy. Trwała bezskuteczność (nieważność), o jakiej mowa, jest równoznaczna ze stanem, w którym „czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia” w rozumieniu art. 410 § 2 in fine k.c. oraz „nieważnością czynności prawnej” w rozumieniu art. 411 pkt 1 k.c. Przytoczone poglądy judykatury, podzielane przez Sąd Apelacyjny, prowadzą do wniosku, że termin przedawnienia roszczenia dochodzonego przez powódkę w niniejszej sprawie nie mógł rozpocząć biegu przed prawomocnym zakończeniem sprawy IV Ca 557/17, to jest przed 25 października 2017 r., gdy w tamtej sprawie wyrokował Sąd drugiej instancji. Pozew w niniejszej sprawie powódka wniosła w dniu 5 października 2018 r. (k. 73). Żadną miarą nie mógł więc upłynąć termin przedawnienia tego roszczenia, skoro przed zakończeniem sprawy IV Ca 557/17 prawomocnym wyrokiem z 25 października 2017 r. powódka (kredytobiorca) nie mogłaby wezwać kredytodawcy do zwrotu świadczenia spełnionego w wykonaniu umowy kredytu z 18 grudnia 2006 r. i wywołać skutku w postaci wymagalności roszczenia o zwrot, zważywszy na to, że nieważność tej umowy w sposób wiążący obie strony została ustalona dopiero z wydaniem prawomocnego wyroku w sprawie IV Ca 557/

1. Skutecznie powódka uczyniła to dopiero po zakończeniu sprawy IV Ca 557/
2. Jak wynika z pisma pozwanej z 13 marca 2018 r., pozwana odmówiła żądaniu zwrotu, które powódka zawarła w piśmie z 6 lutego 2018 r., a Sąd Okręgowy ustalił, że w okresie od dnia 3 września 2008 r. do 24 października 2016 r. powódka zapłaciła pozwanej łącznie 107.830 zł, wykonując nieważną umowę, co w sposób wiążący (art. 365 § 1 k.p.c.) ustalono dopiero w dniu 25 października 2017 r. (żądaniem pozwu powódka objęła kwotę 106.930 zł, którą zapłaciła pozwanej w okresie od 4 listopada 2008 r. do 24 października 2016 r.). Z art. 118 k.c. wynika, że jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi sześć lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – trzy lata; jednakże koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż dwa lata. Zgodnie z art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1104), do przysługujących konsumentowi roszczeń powstałych przed dniem wejścia w życie tej ustawy (co nastąpiło 9 lipca 2018 r.) i w tym dniu jeszcze nieprzedawnionych stosuje się przepisy art. 118 i art. 125 § 1 k.c., w brzmieniu nadanym wskazaną ustawą zmieniającą. Oznacza to, że w dacie wniesienia pozwu roszczenie powódki nie uległo przedawnieniu. Oświadczenie pozwanej o potrąceniu przysługującej jej względem powódki wierzytelności o zapłatę kwoty 62.291,68 zł (z wcześniej opisanymi odsetkami ustawowymi za opóźnienie) z dochodzoną przez powódkę wierzytelnością, na którą składają się roszczenie główne w kwocie 106.930 zł i uboczne z tytułu odsetek ustawowych za opóźnienie od 13 marca 2018 r. do dnia powstania stanu potrącalności, to jest dnia wymagalności wierzytelności pozwanej (4 czerwca 2022 r., gdy upłynął termin zapłaty wyznaczony przez bank w wezwaniu z 26 maja 2022 r.), łącznie 137.246,42 zł, nie mogło odnieść skutków w nim określonych z uwagi na przedawnienie zgłoszonej do potrącenia wierzytelności. Stosownie do art. 498 § 1 k.c., gdy dwie osoby są względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelnością drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub innym organem państwowym. Zgodnie z art. 499 k.c., potrącenia dokonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Oświadczenie to staje się skuteczne z chwilą, kiedy doszło do adresata (wierzyciela wzajemnego) w taki sposób, że mógł się zapoznać z jego treścią (art. 61 § 1 zdanie pierwsze k.c.). Jak o tym była mowa, pozwana dopiero oświadczeniem zawartym w piśmie z 26 maja 2022 r. wezwała powódkę do zapłaty kwoty 62.291,68 zł tytułem zwrotu nienależne spełnionego przez bank świadczenia, to jest zwrotu kapitału kredytu wypłaconego na podstawie nieważnej umowy z 18 grudnia 2006 r., w tym celu wyznaczając 3-dniowy termin, liczony od daty doręczenia wezwania, co nastąpiło 31 maja 2022 r. Bieg terminu na dokonanie wpłaty upłynął bezskutecznie z dniem 3 czerwca 2022 r. Zgodnie z art. 455 k.c., jeżeli termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony, ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. Skierowanie do powódki wezwania o zapłatę miało ten skutek, że doszło do przekształcenia bezterminowej wierzytelności pozwanej w terminowe. Wierzytelność pozwanej stała się wymagalna po upływie terminu, w którym powódka mogła dokonać zapłaty zgodnie z żądaniem zawartym w wezwaniu z 26 maja 2022 r., który upłynął z dniem 3 czerwca 2022 r. Materialnoprawne oświadczenie pozwanej o potrąceniu należy ocenić przez pryzmat przepisu art. 502 k.c., zgodnie z którym wierzytelność przedawniona może być potrącona, jeżeli w chwili, gdy potrącenie stało się możliwe, przedawnienie jeszcze nie nastąpiło. Stosownie do art. 120 § 1 k.c. bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne, z tym że jeżeli wymagalność roszczenia zależy od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego, bieg terminu rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniej możliwym terminie. Z tej przyczyny w zobowiązaniach bezterminowych termin przedawnienia rozpoczyna bieg nie w dacie wymagalności wierzytelności wyznaczonej według dowolnego uznania wierzyciela, lecz w dacie, która mogłaby być taką datą, gdyby wierzyciel podjął najwcześniej jak to możliwe w realiach danego stosunku zobowiązaniowego stosowną czynność zmierzającą do osiągnięcia skutku w postaci wymagalności przysługującej mu wierzytelności. Znaczenie w okolicznościach niniejszej sprawy ma to, że przez pewien czas w orzecznictwie istniał spór, czy przy wzajemnych roszczeniach stron wynikających z umowy kredytu należy stosować teorię salda czy teorię dwóch kondycji, który na potrzeby praktyki został rozstrzygnięty przez Sąd Najwyższy wcześniej przytoczoną uchwałą składu 7 sędziów – zasada prawna z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56, na korzyść teorii dwóch kondykcji. Termin przedawnienia wierzytelności przysługującej pozwanej względem powódki o zwrot kwoty 62.291,68 zł mógł rozpocząć bieg dopiero od wydania prawomocnego wyroku w sprawie IV Ca 5567/17, który był osadzony na nieważności umowy kredytu z 18 grudnia 2006 r., zważywszy na brak oświadczenia powódki (kredytobiorcy) o potwierdzeniu abuzywnych postanowień tej umowy. Jednak powódka właśnie po zakończeniu sprawy IV Ca 557/17 zażądała zapłaty roszczenia, którego dochodzi w niniejszej sprawie. W okolicznościach niniejszej sprawy początek biegu przedawnienia roszczenia pozwanej o zwrot nienależnego świadczenia wypłaconego konsumentowi (powódce) należy liczyć od 25 października 2017 r., to jest od dnia prawomocności wyroku, którym oddalono powództwo banku o świadczenie z umowy kredytu z 18 grudnia 2006 r. z uwagi na jej nieważność. Pozwana (kredytodawca) już od zakończenia sprawy IV Ca 557/17 (25 października 2017 r.) miała możliwość wezwania powódki do zwrotu kapitału wypłaconego jej na podstawie nieważnej umowy kredytu i w ten sposób postawić roszczenie w stan wymagalności. Jednak pozwana uczyniła to dopiero po kilku latach, mianowicie wezwaniem zawartym w piśmie z 26 maja 2022 r., które doręczono powódce w dniu 31 maja 2022 r. Nie uczyniła tego nawet niezwłocznie po wydaniu przez Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów uchwały – zasada prawna z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, co mogłoby otworzyć drogę dla rozważań, czy podniesienie przez powódkę zarzutu przedawnienia wierzytelności przysługującej pozwanej jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.). Pozwana czekała przecież kolejny rok, żeby wezwać powódkę do zapłaty, a dopiero to jej zachowanie prowadziło do przekształcenia świadczenia bezterminowego w terminowe. Uniemożliwia to przyjęcie, że zachodzi wyjątkowy wypadek, który pozwalałby nie uwzględnić upływu terminu przedawnienia roszczenia przysługującego przeciwko konsumentowi. Z dotychczasowych uwag wynika, że trzyletni termin przedawnienia roszczenia restytucyjnego pozwanej upłynął z dniem 25 października 2020 r. Natomiast pozwana oświadczenie o potrąceniu złożyła dopiero w dniu 13 czerwca 2022 r., kiedy przedstawiona do potrącenia wierzytelność banku uległa już przedawnieniu, co z uwagi na treść art. 502 k.c. wyłączało prawna skuteczność oświadczenia o potrąceniu. Z tych przyczyn procesowy zarzut potrącenia nie mógł być uwzględniony. Odnosząc się do zgłoszonego przez pozwaną ewentualnego zarzutu zatrzymania, to jest zgłoszonego jedynie na wypadek nieskuteczności potrącenia, nie sposób zgodzić się z powódką, że zarzut ten oparty jest o warunkowe oświadczenie woli w rozumieniu art. 89 k.c.; brak jakiegokolwiek warunku zawieszającego czy rozwiązującego. Jeśli chodzi o zgłoszenie zarzutu zatrzymania, nie można wyłączyć powołania go jako zarzutu ewentualnego, czyli na wypadek nieskuteczności innego zarzutu procesowego (np. zarzutu potrącenia). Wyłączenie zgłoszenia zarzutu zatrzymania w takiej postaci nie miałoby podstawy prawnej. Także zarzut zatrzymania nie zasługiwał na uwzględnienie. Zgodnie z art. 496 k.c., jeżeli wskutek odstąpienia od umowy strony mają dokonać zwrotu świadczeń wzajemnych, każdej z nich przysługuje prawo zatrzymania, dopóki druga strona nie zaofiaruje zwrotu otrzymanego świadczenia albo nie zabezpieczy roszczenia o zwrot. Przepis ten stosuje się odpowiednio w razie rozwiązania lub nieważności umowy wzajemnej (art. 497 k.c.). Kwestia przedawnienia tego świadczenia wzajemnego, które przysługuje stronie korzystającej z materialnoprawnego prawa zatrzymania, nie została wprost uregulowana w polskim prawie. W doktrynie prezentowane są różne poglądy w tym przedmiocie, w tym że prawo zatrzymania, jako prawo akcesoryjne, wygaśnie, mimo jego wykonywania, jeżeli wierzyciel przed upływem terminu przedawnienia nie wytoczy powództwa o świadczenie (Tadeusz Wiśniewski, Prawo zatrzymania w kodeksie cywilnym, Warszawa 1999 r., s. 133-145). Zdaniem Sądu Apelacyjnego, w polskim prawie materialnym nie ma podstawy do uznania, że prawo zatrzymania, o jakim mowa w art. 496 k.c., wygasa, gdy wierzytelność o świadczenie przysługujące osobie korzystającej z tego prawa uległa przedawnieniu. Nie oznacza to jednak skuteczności podniesionego w niniejszej sprawie procesowego zarzutu zatrzymania, opartego o wcześniejsze materialnoprawne oświadczenie pozwanej w tym przedmiocie, który pozwana zgłosiła na wypadek nieskuteczności oświadczenia o potrąceniu wzajemnych wierzytelności. W rozpoznawanej sprawie wystąpiła sytuacja, w której oświadczenie pozwanej o potrąceniu, obejmujące wierzytelność o zapłatę kwoty 62.291,68 zł z opisanymi już odsetkami za opóźnienie, nie wywołało skutku w postaci umorzenia wzajemnej wierzytelności powódki w zakresie wierzytelności banku, jako niższej, który zmniejszyłby dochodzoną wierzytelność do kwoty 44.638,32 zł. Taki skutek zamierzony przez pozwaną nie nastąpił ze względu na przedawnienie jej wierzytelności, o czym była mowa przy okazji omawiania instytucji prawnej z art. 502 k.c. Natomiast prawo zatrzymania, które w tym sensie szłoby dalej, że powstrzymywałoby obowiązek pozwanej zapłaty kwoty 106.930 zł aż do zaoferowania przez powódkę przedawnionego roszczenia pozwanej (albo zabezpieczenia roszczenia o jego zwrot), byłoby oparte właśnie o przedawnioną wierzytelność pozwanej, której zaspokojenia powódka mogła odmówić i to uczyniła (art. 117 § 2 zdanie pierwsze k.c.). W tych okolicznościach skorzystanie z prawa zatrzymania i oparcie na nim procesowego ewentualnego zarzutu zatrzymania stanowi nadużycie prawa podmiotowego. Stąd z uwagi na treść art. 5 k.c. podniesiony przez pozwaną ewentualny zarzut zatrzymania nie mógł odnieść skutku przez nią zamierzonego. Klauzula generalna niedopuszczalności czynienia ze swego prawa użytku sprzecznego z zasadami współżycia społecznego ma na celu zapobieganie stosowania prawa w sposób prowadzący do skutków nieetycznych lub rozmijających się w sposób zasadniczy z celem danej regulacji prawnej. Jeśli więc uwzględnienie żądania, zgodnego z literą prawa, powodowałoby skutki rażąco niesprawiedliwe i krzywdzące, niedające się zaakceptować z punktu widzenia norm moralnych i wartości powszechnie uznawanych w społeczeństwie, przepis art. 5 k.c. zezwala na jego nieuwzględnienie (wyrok Sądu Najwyższego z 20 sierpnia 2015 r., II CSK 555/14, niepubl.). Podsumowując, apelacja, jako bezzasadna, podlegała oddaleniu (art. 385 k.p.c.). O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 3 w zawiązku z art. 99 k.p.c., a także w oparciu o § 2 pkt 6 w związku z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenie z dnia 22 października 2015 r., mając na uwadze wynik sprawy w drugiej instancji oraz wartość przedmiotu zaskarżenia. SSA Grzegorz Stojek