uchyla zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w W. z dnia 13 stycznia 2025 roku, znak: (...).
47714a k.p.c.) w granicach jej treści i przedmiotu (wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 1 października 2013 r., III AUa 369/13). W związku z tym należy odwołać się do zasad obowiązujących przy rozstrzyganiu przez sąd w postępowaniu cywilnym w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych o prawach lub obowiązkach stron na podstawie przepisów prawa materialnego (art.
z wyjątkiem wskazanym w § 4 tego artykułu). W postanowieniu Sądu Najwyższego z 15 września 2011 r., II UZP 8/11 (OSNP 2012 nr 19-20, poz. 252) podkreślono, że indywidualna norma prawna zawarta w orzeczeniu sądu ubezpieczeń społecznych ma charakter materialny, ustalający treść indywidualnego stosunku prawnego ubezpieczenia społecznego. Sąd ten dokonuje merytorycznej, a więc uwzględniającej przepisy prawa materialnego kontroli prawidłowości aktu organów rentowych, natomiast wady decyzji wynikające z naruszeń przepisów postępowania przed organem rentowym pozostają zasadniczo poza zakresem jego rozpoznania. Od momentu wniesienia odwołania do sądu rozpoznawana sprawa staje się sprawą cywilną, podlegającą rozstrzygnięciu według zasad właściwych dla tej kategorii. Odwołanie od decyzji pełni rolę pozwu, a jego zasadność ocenia się na podstawie właściwych przepisów prawa materialnego. Na tego rodzaju wadach decyzji skupia się też postępowanie sądowe, a wady spowodowane naruszeniem przepisów postępowania przed organem rentowym, pozostają w zasadzie poza przedmiotem postępowania. Jednakże, zgodnie z ugruntowaną koncepcją bezwzględnej nieważności aktu administracyjnego, sąd ubezpieczeń społecznych - jako sąd powszechny - może i powinien dostrzegać wady formalne decyzji administracyjnej, które dyskwalifikują ją w stopniu odbierającym jej cechy takiego aktu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 1 września 2010 r., III UK 15/10, LEX nr 667499 i tam powołane wcześniejsze orzecznictwo). Do takich wad zalicza się brak organu powołanego do orzekania w określonej materii, niezastosowanie jakiejkolwiek procedury lub oczywiste naruszenie zasad postępowania administracyjnego (szerzej uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 10 czerwca 2008 r., I UK 376/07, OSNP 2009 nr 21-22, poz. 295). Jak stwierdził Sąd Najwyższy, sąd orzekający w sprawach ubezpieczeń społecznych może stosować jedynie przepisy Kodeksu postępowania cywilnego. Także w uzasadnieniu przywołanej wyżej uchwały składu siedmiu sędziów SN z 23 marca 2011 r., I UZP 3/10, Sąd Najwyższy stwierdził, że ustanowiony w art. 83 ust. 1-3 ustawy systemowej w związku z art. 180 i 181 k.p.a. oraz w związku z art. 476 § 2 k.p.c. sądowy tryb odwoławczy odnosi się - z wyjątkiem przewidzianym wyłącznie w art. 83 ust. 4 ustawy systemowej - do wszystkich decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie indywidualnych spraw. Zasada ustanowionego w tych przepisach trybu odwoławczego polega na tym, że od decyzji Zakładu "przysługuje odwołanie do właściwego sądu w terminie i na zasadach określonych w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego" z wyłączeniem zarówno administracyjnego postępowania w jego stadiach instancyjnych, jak i weryfikacji decyzji wadliwych w specjalnych trybach. Wszystko na etapie jednoinstancyjnego postępowania administracyjnego należy do Zakładu, a jedynym środkiem odwoławczym jest "odwołanie do sądu", które przenosi rozpoznanie roszczeń (zobowiązań), co do których Zakład wydał decyzję, na drogę postępowania przed sądem powszechnym. Przedmiotem odwołania jest więc decyzja która rozstrzyga merytorycznie co do danego stanu faktycznego i prawnego związanego z ubezpieczeniami społecznymi, w tym należnościami z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. W rezultacie niezależnie od tego, czy podstawę wydania decyzji w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych stanowi art. 83a ust. 1 czy ust. 2 ustawy systemowej, czy też - w braku podstaw do ich zastosowania - przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, organem właściwym do jej wydania jest Zakład, a organem odwoławczym - sąd powszechny. W każdym bowiem z tych przypadków decyzja jako niewymieniona w art. 83 ust. 4 ustawy systemowej, jest indywidualną decyzją wskazaną w art. 83 ust. 1 tej ustawy, od której przysługuje odwołanie do sądu, wszczynające postępowanie cywilne (art. 83 ust. 2 ustawy systemowej - postanowienie SN z 26 kwietnia 2023 r., (...) (...) LEX nr 3603294.) Przepis art. 105 k.p.a., stanowiący podstawę wydania skarżonej decyzji, wskazuje w § 1, że gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe w całości albo w części, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania odpowiednio w całości albo w części. Jak wskazuje się w orzecznictwie z bezprzedmiotowością postępowania administracyjnego mamy do czynienia wówczas, gdy w sposób oczywisty organ stwierdzi brak podstaw prawnych i faktycznych do merytorycznego rozpatrzenia sprawy. Innymi słowy, bezprzedmiotowość postępowania ma miejsce wówczas, gdy nie istnieje sprawa administracyjna podlegająca rozpoznaniu w tym postępowaniu. Bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego oznacza zatem brak podstaw prawnych do merytorycznego rozstrzygnięcia danej sprawy, brak przedmiotu postępowania, którym jest konkretna sprawa, a w której organ administracji państwowej jest władny i jednocześnie zobowiązany rozstrzygnąć na podstawie przepisów prawa materialnego o uprawnieniach lub obowiązkach indywidualnego podmiotu (wyrok WSA w Łodzi z 20 grudnia 2023 r., (...) SA/ (...) LEX nr 3665666). Decyzja o umorzeniu postępowania w całości nie rozstrzyga merytorycznie sprawy – wydanie takiej decyzji zamyka drogę do konkretyzacji praw lub obowiązków stron i kończy bieg postępowania w określonej instancji administracyjnej (por. wyrok WSA w Szczecinie z 5 września 2002 r., SA/Sz 3020/00, LEX nr 1693598). Umorzenie postępowania w części oznacza natomiast zniesienie jedynie części postępowania i w żadnym stopniu nie ogranicza kompetencji organu do rozstrzygnięcia sprawy w pozostałym zakresie. Bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego jest refleksem bezprzedmiotowości sprawy administracyjnej, która miała być rozstrzygnięta w danym postępowaniu (W. D., Zarys procesu..., s. 134). Bezprzedmiotowość postępowania oznacza zatem, że brak jest któregoś z elementów materialnego stosunku prawnego, a wobec tego nie można wydać decyzji załatwiającej sprawę przez rozstrzygnięcie jej co do istoty (wyrok NSA z 27 stycznia 1998 r., I SA/Łd 1025/96, LEX nr 1690657). W orzecznictwie wskazuje się także, iż do bezprzedmiotowości postępowania dochodzi wówczas, gdy postępowanie zostało wszczęte i toczy się w sprawie, która nie jest sprawą z zakresu administracji publicznej w rozumieniu art. 1 pkt 1 (zob. postanowienie NSA z 22 listopada 2001 r., II SAB/Wr 114/00, LEX nr 656489). W orzecznictwie oraz literaturze zwraca się uwagę na różnicę między bezprzedmiotowością postępowania a brakiem przesłanek do uwzględnienia żądania strony. Organ administracji, stwierdzając bezzasadność żądania strony, nie może umorzyć postępowania, gdyż będzie to niezgodne z prawem uchylanie się od merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy, ale jest zobowiązany do wykazania bezzasadności żądania strony w decyzji załatwiającej sprawę co do jej istoty (J. Borkowski [w:] B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks..., art. 105, pkt 8, i orzecznictwo tam przytoczone). Organ administracji nie jest uprawniony do oceny, jakie rozstrzygnięcie sprawy byłoby korzystniejsze dla strony, i nie może umorzyć postępowania jako bezprzedmiotowego, twierdząc, że dla strony jest to korzystniejsze od wydania merytorycznego rozstrzygnięcia w sprawie (zob. wyrok NSA z 23 kwietnia 1997 r., I SA/Łd 435/96, LEX nr 29801). Zgodnie z art. 17a ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych: na wniosek płatnika składek prowadzącego działalność, o której mowa w art. 8 ust. 6 pkt 1, zwalnia się go z opłacenia należnych składek z tego tytułu na jego własne obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe, za wskazany we wniosku miesiąc kalendarzowy, jeżeli: 1) w miesiącu kalendarzowym poprzedzającym miesiąc złożenia wniosku miał zgłoszonych do ubezpieczeń emerytalnego, rentowych i wypadkowego lub ubezpieczenia zdrowotnego nie więcej niż dziesięciu ubezpieczonych; 2) w ostatnich 2 latach kalendarzowych poprzedzających rok złożenia wniosku nie osiągnął przychodu z pozarolniczej działalności gospodarczej lub w co najmniej jednym roku z 2 ostatnich lat kalendarzowych poprzedzających rok złożenia wniosku osiągnął roczny przychód z pozarolniczej działalności gospodarczej nieprzekraczający równowartości w złotych 2 milionów euro; 3) jako ubezpieczony w roku kalendarzowym poprzedzającym rok złożenia wniosku oraz w okresie od początku roku kalendarzowego złożenia wniosku do dnia złożenia tego wniosku nie wykonywał pozarolniczej działalności gospodarczej na rzecz byłego pracodawcy, na rzecz którego w roku kalendarzowym rozpoczęcia działalności gospodarczej lub w poprzednim roku kalendarzowym wykonywał w ramach stosunku pracy lub spółdzielczego stosunku pracy czynności wchodzące w zakres wykonywanej działalności gospodarczej; 4) w miesiącu kalendarzowym poprzedzającym miesiąc złożenia wniosku jako ubezpieczony podlegał ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Z art. 17a ust. 3 oraz art. 32 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych - wynika, że powyższym zwolnieniem, które potocznie określane jest mianem "wakacji składkowych", objęte są także składki na ubezpieczenie chorobowe, jeżeli przedsiębiorca dobrowolnie podlegał ubezpieczeniu chorobowemu w miesiącu złożenia wniosku o tzw. wakacje składkowe oraz w miesiącu go poprzedzającym, a także składki na Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy. Przedmiotowe zwolnienie – co wynika z art. 17b ust. 2 - stanowi pomoc de minimis udzielaną w zakresie i na zasadach określonych w bezpośrednio obowiązujących aktach prawa Unii Europejskiej dotyczących pomocy w ramach zasady de minimis. Może więc z niego korzystać przedsiębiorca, który dysponuje odpowiednim limitem pomocy de minimis w miesiącu, w którym zamierza korzystać z tzw. wakacji składkowych. Z art. 17b ust. 1 ustawy wynika, że tzw. wakacje składkowe przysługują przedsiębiorcy tylko przez jeden miesiąc kalendarzowy w roku. Biorąc pod uwagę powyższe należy stwierdzić, że przedsiębiorca, który opłaca składki na ubezpieczenia społeczne na preferencyjnych warunkach, może skorzystać z tzw. wakacji składkowych, jeżeli spełnia warunki określone przepisami ustawy. Zwolnienie to przysługuje tylko przez jeden miesiąc kalendarzowy w roku. To przedsiębiorca decyduje, w którym miesiącu kalendarzowym skorzysta z tzw. wakacji składkowych. W toku niniejszego postępowania Sąd ustalił, że odwołująca się faktycznie prowadzi jednoosobową działalność gospodarczą jako wspólnik spółki cywilnej. ZUS tego nie kwestionował, stanowisko ZUS dotyczyło nie samego prowadzenia działalność gospodarczej, ale podlegania ubezpieczeniom społecznym z tego tytułu. Wobec tego należy uznać, że odwołująca się ma jak najbardziej przymiot strony w postępowaniu o zwolnienie z opłacania składek. Kwestia zaś spełnienia przez odwołującą się przesłanki z art. 17a ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jest kwestią merytoryczną, której Sąd nie badał, bowiem decyzja, której rozstrzygnięcie zakreśla przedmiot sprawy ubezpieczeniowej, nie dotyczyła merytorycznego rozstrzygnięcia. Organ rentowy, mimo, że mógł podjąć merytoryczną decyzję odnośnie istnienia podstaw lub ich braku podjął nieprawidłową z punktu proceduralnego decyzję o umorzeniu postępowania ze względu na jego bezprzedmiotowość. Takowa bezprzedmiotowość czyli brak możliwości wydania orzeczenia merytorycznie rozpoznającego wniosek – nie istniała. Organ rentowy miał możliwość rozpoznać wniosek odwołującej w zakresie jaki przewidywał przepis, mając wszelkie dostępne dane, a w przypadku ich braku przeprowadzić w ramach postępowania administracyjnego stosowne postepowanie wyjaśniające. Zgodnie z art.
jeżeli decyzja nakładająca na ubezpieczonego zobowiązanie, ustalająca wymiar tego zobowiązania lub obniżająca świadczenie, została wydana z rażącym naruszeniem przepisów o postępowaniu przed organem rentowym, sąd uchyla tę decyzję i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania organowi rentowemu. Decyzja w niniejszej sprawie niewątpliwie dotyczy kwestii ustalenia wymiaru zobowiązania składkowego odwołującej się. Ponadto została ona niewątpliwie wydana z rażącym naruszeniem przepisów o postępowaniu przed organem rentowym, ZUS bowiem zupełnie bezpodstawnie umorzył postępowanie, zamiast wydać merytoryczną decyzję. Argumentacja podana przez ZUS zarówno w treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji, jak i w treści odpowiedzi na odwołanie sprowadza się bowiem do braku spełnienia jednej z przesłanek zwolnienia z opłacania składek. Jednak brak spełnienia przesłanki nie może prowadzić do nie merytorycznej, a jednie formalnej, decyzji o umorzeniu postępowania, ale powinien, jeśli nawet uznać zasadność stanowiska ZUS, prowadzić do wydania decyzji merytorycznej oddalającej wniosek. Nie było w niniejszej sprawie jakichkolwiek podstaw jednak do umorzenia postępowania, tak jak to zrobił ZUS, postepowanie bowiem nie było bezprzedmiotowe, odwołująca się złożyła wniosek o zwolnienie z opłacania składek, nie cofnęła go, jednocześnie wniosek ten powinien zostać rozpoznany przez ZUS, należy do jego właściwości. Brak więc przesłanek formalnego orzeczenia o umorzeniu postępowania. Reasumując, Sąd uznał, że w niniejszej sprawie doszło do rażącego naruszenia przepisów postępowania administracyjnego przez ZUS. Jednocześnie Sąd nie mógł orzec merytorycznie w przedmiocie złożonego przez odwołującą się wniosku o udzielenie zwolnienia z obowiązku opłacania składek za miesiąc grudzień 2024 roku, decyzja ZUS, która została zaskarżona nie zawierała bowiem merytorycznego rozstrzygnięcia. Przedmiot rozpoznania przez Sąd w sprawie z odwołania od decyzji ZUS zakreśla zaś rozstrzygnięcie zawarte w takiej decyzji. Skoro więc rozstrzygnięcie to nie jest w niniejszej sprawie merytoryczne, ale formalne, proceduralne, a jednocześnie Sąd po rozpoznaniu odwołania doszedł do wniosku, że jest ono błędne, wydane z rażącym naruszeniem prawa, to jedynym rozstrzygnięciem, jakie mógł podjąć Sąd jest właśnie takie jak w wyroku wydanym w tej sprawie, czyli uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy ZUS-owi do ponownego rozpoznania. Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.