Sąd Okręgowy oddalił odwołanie jako bezzasadne, o kosztach zastępstwa procesowego orzekając na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. i art. 98 § 1 1 k.p.c. w związku z art. 99 k.p.c. przy zastosowaniu § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2018r., poz. 265). Apelację od przedstawionego rozstrzygnięcia wywiodła odwołująca, zaskarżając wyrok w całości. Powołując się na zarzut: 1) naruszenia prawa procesowego, a to art. 233 k.p.c. poprzez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny materiału dowodowego poprzez przyjęcie, że nie przedstawiła jakichkolwiek dowodów, które pozwoliłyby na ustalenie, że drugi wspólnik, tj. A. P., miała wpływ na działalność spółki, podczas gdy z zeznań odwołującej jasno wynika, iż wszelkie działania i podejmowane decyzje konsultowane były razem ze wspólnikiem A. P., 2) naruszenia prawa materialnego, a to art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 4 § 1 pkt 3 k.s.h. poprzez jego wadliwą wykładnię i przyjęcie, że wspólnik posiadający 99 na 100 udziałów jest jedynym wspólnikiem spółki, co skutkowało zastosowaniem art. 6 ust. 1 pkt 5 oraz art. 13 ust. 4 powołanej ustawy i uznaniem, że podlegała obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzonej działalności, podczas gdy prawidłowe zastosowanie powołanych przepisów nie pozostawia wątpliwości, że posiadając 99 udziałów w kapitale spółki była wspólnikiem w spółce wieloosobowej, a nie jedynym wspólnikiem w spółce jednoosobowej, albowiem w art. 4 § 1 pkt 3 k.s.h. wprost zostało wskazane, iż spółką jednoosobową jest spółka kapitałowa, której wszystkie udziały albo akcje należą do jednego wspólnika albo akcjonariusza, 3) naruszenia prawa materialnego, a to art. 36 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez jego niezastosowanie i nieuwzględnienie okoliczności, że nie złożyła wniosku o objęcie ubezpieczeniem, podczas gdy warunkiem objęcia ubezpieczeniem jest wcześniejsze złożenie wniosku, 4) naruszenia prawa materialnego, a to art. 11 ustawy - Prawo przedsiębiorców poprzez jego niezastosowanie, albowiem przedmiotem postępowania jest nałożenie na przedsiębiorcę obowiązku, a w sprawie pozostają wątpliwości co do treści normy prawnej, wobec czego wątpliwości powinny zostać rozstrzygnięte na korzyść przedsiębiorcy - skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku w całości przez stwierdzenie, iż nie podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu i rentowemu jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą od 12 listopada 2013r. do 4 lutego 2020r. oraz zasądzenie od organu rentowego na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego za obie instancje, ewentualnie domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji, pozostawiając temu Sądowi zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego za obie instancje. Organ rentowy wniósł o oddalenie apelacji oraz zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja odwołującej zasłużyła na uwzględnienie. Podejmując rozważania, w pierwszym rzędzie stwierdzić jednak należy, iż zaskarżony wyrok jest wadliwy w zakresie wskazania podmiotów będących stronami niniejszego postępowania. Wypada bowiem przypomnieć, iż zgodnie z systemem orzekania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, w postępowaniu wywołanym odwołaniem do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, sąd rozstrzyga o prawidłowości zaskarżonej decyzji (art.
i art.
a k.p.c.) w granicach jej treści i przedmiotu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 kwietnia 2010r., II UK 309/09). Kontrolowana decyzja z dnia 23 września 2020r., adresowana do J. S. stwierdza, że J. S. jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność w okresie wymienionym w decyzji podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu. Decyzja te określa zatem zarówno przedmiot sporu, czyli kwestię tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym, jak i podmiot, którego praw i obowiązków dotyczy, co ma istotne znaczenie dla określenia podmiotów, które mogły być uczestnikami postępowania odwoławczego od tej decyzji, czyli stroną w niniejszej sprawie. Stosownie do treści art. 477 11 § 1 k.p.c. stronami w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych są ubezpieczony, osoba odwołująca się od orzeczenia wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności, inna osoba, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja, organ rentowy, wojewódzki zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności i zainteresowany, po myśli zaś jego § 2 - zainteresowanym jest ten, czyje prawa lub obowiązki zależą od rozstrzygnięcia sprawy. Jeżeli zainteresowany nie bierze udziału w sprawie, sąd zawiadomi go o toczącym się postępowaniu. Zainteresowany może przystąpić do sprawy w ciągu dwóch tygodni od dnia doręczenia zawiadomienia. Legalną definicję ubezpieczonego zawiera art. 476 § 5 k.p.c., zgodnie z którym, ubezpieczonym jest osoba ubiegająca się o wymienione w tym przepisie świadczenia. Zainteresowany natomiast nie jest adresatem decyzji wydanej przez organ rentowy, ponieważ nie kształtuje ona bezpośrednio jego sytuacji prawnej. Zainteresowany ani nie ubiega się przed organem rentowym o świadczenie z ubezpieczenia społecznego, ani nie domaga się ustalenia istnienia bądź nieistnienia obowiązku ubezpieczenia, jego zakresu lub wymiaru składki z tego tytułu. Nie jest też stroną materialnoprawnego stosunku ubezpieczenia społecznego w sytuacji, gdy organ rentowy rozstrzyga z urzędu o obowiązkach wynikających z tego stosunku prawnego. Ma on interes prawny w uzyskaniu określonego orzeczenia sądowego, jeżeli decyzja organu rentowego kształtująca sytuację prawną strony danego materialnoprawnego stosunku ubezpieczenia społecznego wpływa na jego prawa i obowiązki, choć nie wynikają one bezpośrednio z tej decyzji. Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, zainteresowanym jest ten, czyje prawa lub obowiązki w sferze ubezpieczeń społecznych zależą bezpośrednio od rozstrzygnięcia sprawy. O tym, czy konkretna osoba posiada status zainteresowanego ze względu na przedmiot postępowania w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych, przesądza nie jej subiektywne przekonanie, ale obiektywna okoliczność, że w danym wypadku prawa lub obowiązki tej osoby ”zależą” od rozstrzygnięcia sprawy. Rozstrzygnięcie sprawy powoduje bowiem zmianę w sferze prawnej zainteresowanego. Może ona polegać na zyskaniu prawa, bądź jego utracie, albo na pojawieniu się powinności, ewentualnie jej wygaśnięciu. A zatem wskazany w omawianym przepisie związek zależności musi mieć charakter bezpośredni, co oznacza, że z wydanej decyzji muszą płynąć dla zainteresowanego prawa lub obowiązki wynikające z prawa ubezpieczeń społecznych, które mogą być podtrzymane w wyroku sądu ubezpieczeń społecznych przez oddalenie odwołania (art.
k.p.c.) bądź też uchylone przez zmianę decyzji (art.
W konsekwencji też tylko wtedy, gdy wynik postępowania prowadzi do stworzenia indywidualnej normy prawnej oddziałującej nie tylko na adresata decyzji, lecz także na inny podmiot, można uznać, że prawa lub obowiązki tego podmiotu zależą od rozstrzygnięcia sprawy. W takiej właśnie sytuacji występuje bezpośrednia zależność, o której mowa w art. 477 11 § 2 k.p.c. Tak jest na przykład w przypadku decyzji ustalającej pracowniczy tytuł ubezpieczenia społecznego skierowanej do płatnika składek, która wprost kształtuje sytuację prawną pracownika (ubezpieczonego), czy też decyzji ustalającej prawo do renty rodzinnej, która nie może zostać zignorowana przy podziale renty między osoby uprawnione. Z decyzji ustalającej podleganie danej osoby ubezpieczeniom społecznym jako osoby prowadzącej pozarolniczą działalność wynikają prawa i obowiązki w zakresie: zgłaszania do ubezpieczeń społecznych, przebiegu ubezpieczeń społecznych oraz ustalania wymiaru składek i ich poboru (art. 83 ust. 1 pkt 1-3a ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity: Dz. U. z 2024r., poz. 497) i dotyczą osoby ubezpieczonej i jednocześnie płatnika składek, a zatem jedynie temu podmiotowi przysługuje status strony w postępowaniu odwoławczym, w związku z czym Sąd Apelacyjny stwierdził, iż (...) Sp. z o.o. w J. w niniejszym postępowaniu nie przysługiwał status zainteresowanego, jak też innej osoby, której praw i obowiązku dotyczy zaskarżona decyzja, której pojęcie nie zostało wprawdzie zdefiniowane w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego. Z określenia tego podmiotu, użytego w art. 477 11 § 1 k.p.c. wynika, że chodzi o osobę, na której sferę prawną zaskarżona decyzja oddziałuje bezpośrednio, przy czym jest to podmiot inny od ubezpieczonego oraz od zainteresowanego. Podobnie jak ubezpieczony, osoba ta jest adresatem decyzji wydanej przez organ rentowy. W odróżnieniu od zainteresowanego będzie nią osoba, w stosunku do której decyzja organu rentowego wywołuje bezpośrednie skutki prawne. Osoba ta nie jest jednak inicjatorem postępowania przed tym organem, który wydaje względem niej decyzję, działając bez jej wniosku (z urzędu, w wyniku kontroli uprawnień). Jak wcześniej wskazano, spór w rozpatrywanej sprawie dotyczył podlegania J. S. jako osoby prowadzącej pozarolniczą działalność obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu w okresie od 12 listopada 2013r. do 4 lutego 2020r., w którym posiadała 99 udziałów w (...) Sp. z o.o. w J., zaś jej siostra A. P. - 1 udział. Wypada podkreślić, iż wynikający z cytowanej ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych obowiązek ubezpieczenia (w tym przypadku emerytalnego, rentowych i wypadkowego) oznacza, iż osoba, której cechy jako podmiotu ubezpieczenia społecznego, zostały określone przez ustawę, zostaje objęta ubezpieczeniem i staje się stroną stosunku ubezpieczenia społecznego niezależnie od swej woli, na mocy ustawy. Zasady podlegania określonemu rodzajowi ubezpieczeń społecznych wynikają bowiem z przepisów o charakterze bezwzględnie obowiązującym, które kreują określony stosunek ubezpieczenia społecznego i według stanu prawnego z chwili powstania obowiązku ubezpieczenia (por. wyrok Sądu Najwyższego m.in. z dnia 11 lutego 1999r., II UKN 461/98, OSNAPiUS 2000 nr 7, poz. 286). Kwestia sporna w niniejszej sprawie w istocie dotyczy prawnej kwalifikacji (w kontekście przepisów art. 6 ust. 1 pkt 5 i art. 8 ust. 6 pkt 4 powołanej ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności poprzez pozostawanie wspólnikiem spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Nie ulega przy tym wątpliwości, iż organ rentowy, w oparciu o dyspozycję normy art. 83 ust. 1 pkt 1 i 2 tej samej ustawy, uprawniony jest do wydawania decyzji, w których rozstrzyga o podleganiu ubezpieczeniom społecznym. W tym kontekście, na uwagę zasługuje regulacja aksjologiczna, ujęta w treści norm Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W dotychczasowym orzecznictwie Trybunał Konstytucyjny kilkukrotnie podkreślał, że ubezpieczenie społeczne jest formą zabezpieczenia społecznego opartą na zasadach przymusu, powszechności, wzajemności, na obowiązku płacenia składek i na roszczeniowym charakterze świadczeń (por. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 czerwca 1999r., K 5/99, cz. III, pkt 3; z dnia 27 stycznia 2010r., SK 41/07, cz. III, pkt 3.4; z dnia 11 lipca 2013r., SK 16/12, cz. III, pkt 7.1). Prawo do świadczeń uzależnione jest od spełnienia ustawowych wymagań dotyczących opłacania składek oraz odpowiedniego czasu trwania ubezpieczenia. Samo objęcie danej osoby ubezpieczeniem emerytalnym nie jest efektem swobodnej decyzji jednostki, ale wynika z rozstrzygnięcia przyjętego przez ustawodawcę. Osoba, która zalicza się do grupy podmiotów wskazanych w art. 6 i art. 8 ustawy systemowej, nie może zatem, kierując się szeroko rozumianą swobodą decydowania o własnym postępowaniu, zrzec się statusu ubezpieczonego oraz uchylić się od ustawowych obowiązków wynikających z tego faktu. Odnosząc się zaś do norm konstytucyjnych, po pierwsze, zwrócić należy uwagę, iż określona w treści art. 22 Konstytucji zasada swobody działalności gospodarczej, musi być odczytywana łącznie z normą odwołującą się do solidarności i ważnego interesu publicznego (art. 20 Konstytucji). Po drugie, normy konstytucyjne zawierają gwarancje prawa każdego obywatela do zabezpieczenia społecznego (art. 67 Konstytucji), kształtując zasadę powszechności ubezpieczeń społecznych, poprzez objęcie nimi wszystkich grup zawodowo czynnych. I wreszcie - po trzecie, przepis art. 84 Konstytucji wyznacza obowiązek ponoszenia ciężarów składkowych. W uzasadnieniu projektu ustawy z dnia z dnia 30 października 2002r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. nr 199, poz. 1673), w której przyjęto przepis art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu: za osobę prowadzącą pozarolniczą działalność uważa się wspólnika jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz wspólników spółki jawnej, komandytowej lub partnerskiej, wskazano, iż wprowadzona zmiana wypełnia lukę prawną, która powoduje, że w większości przypadków wspólnicy jednoosobowych spółek z ograniczoną odpowiedzialnością pozbawieni są ochrony ubezpieczeniowej. W dotychczasowym stanie prawnym, aby podlegać ubezpieczeniom społecznym musieli mieć zawartą ze spółką umowę. Nie zawsze jednak mogli skutecznie zawrzeć umowy ”sami ze sobą”. Zgodnie z nowelizacją, wspólnicy ci traktowani są w zakresie ubezpieczeń społecznych tak samo, jak osoby prowadzące działalność gospodarczą. Z przedstawionego wyżej uzasadnienia, mającego walor wykładni autentycznej, wynika, że ustawodawca kierował się zasadą powszechności ubezpieczeń społecznych. Jak trafnie wskazuje Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 17 października 2017r. (II UK 451/16) dopuszczalność istnienia jednoosobowych spółek jest paradoksem nie tylko językowym. W ujęciu ekonomicznym zachodzi tożsamość wspólnika i spółki. Jedynie w prawno-organizacyjnym znaczeniu można wyodrębnić dwie niezależne osoby. Stąd też, pojawiły się wątpliwości co do dopuszczalności zawierania umów o pracę między spółką i jej jedynym wspólnikiem. Powszechnie uważa się, że umowa taka jest nieważna, gdyż została zawarta z samym sobą. Okoliczności te stanowią ratio legis przepisu art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W dotychczasowych poglądach Sądu Najwyższego początkowo przeważał pogląd, iż wspólnik posiadający 99 ze 100 udziałów spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie podlega ubezpieczeniom społecznym z tytułu umowy o pracę zawartej ze spółką, lecz z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności jako jej jedyny wspólnik (art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 22 § 1 k.p.). Nie uznaje się za zatrudnienie pracownicze zatrudnienia dominującego wspólnika wtedy, gdy udział innych wspólników w kapitale zakładowym spółki jest tak mały, że pozostaje w istocie iluzoryczny, np. nie przekracza kilku procent. Z perspektywy prawa ubezpieczeń społecznych tego rodzaju spółkę należy traktować jak spółkę jednoosobową (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2022r., I USKP 144/21 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia: 16 lutego 2023r., III USK 99/22, LEX nr 3521529; 21 czerwca 2023r., III USK 232/22, LEX nr 3573237; 6 września 2023r., I USK 251/22, LEX nr 3602873). Zdaniem Sądu Najwyższego, nie sposób uznać za zatrudnienie pracownicze zatrudnienia dominującego wspólnika wtedy, gdy udział innych wspólników w kapitale zakładowym jest tak mały, że pozostaje w istocie iluzoryczne, to jest nie przekracza kilku procent, co każdorazowo wymagało badania, czy rzeczywiście udział innych wspólników ma charakter wyłącznie iluzoryczny. Jeżeli bowiem w konkretnym stanie faktycznym nie można przyjąć, że mniejszościowy udziałowiec jest udziałowcem fikcyjnym (figurantem), ponieważ bierze rzeczywisty udział w prowadzeniu spraw spółki (choćby nawet nie był członkiem jej zarządu, a na zgromadzeniu wspólników mógłby być przegłosowany w każdej sprawie przez wspólnika większościowego), to nie ma miejsca na stosowanie art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 października 2023r., I USK 176/23, LEX nr 3610466). Od pewnego czasu jednak za dominujące uznać należy stanowisko Sądu Najwyższego, zgodnie z którym wspólnik dwuosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością posiadający 99 procent udziałów nie podlega ubezpieczeniom społecznym na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6 pkt 4 (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego: z dnia 30 listopada 2023r., III USKP 17/23, LEX nr 3635310 i z dnia 17 stycznia 2024r., III USKP 73/23, LEX nr 3656125 oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 2024r., III UZP 8/23, LEX nr 3685847). Z ustaleń Sądu Okręgowego wynika tymczasem nie tylko, iż J. S. w spornym w sprawie okresie od 12 listopada 2013r. do 4 lutego 2020r. była jednym z dwóch wspólników (...) Sp. z o.o. w J. posiadającym 99 udziałów (przy 1 udziale jej siostry A. P.), lecz także, iż razem z siostrą podejmowała wszystkie ważne decyzje dotyczące spółki i nie miały miejsca sytuacje, aby tego rodzaju decyzje podejmowała samodzielnie, co już tylko z tej przyczyny, zdaniem Sądu Apelacyjnego wykluczało możliwość przyjęcia, aby udział mniejszościowego udziałowca miał charakter wyłącznie fikcyjny, w konsekwencji prowadząc też do oczywistego wniosku, iż skarżąca nie podlega ubezpieczeniom społecznym jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność w oparciu o omawiany art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Tym bardziej, iż bez wątpienia w spornym okresie nie była ona wspólnikiem jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Z przedstawionych względów, Sąd Apelacyjny uznając apelację odwołującej za zasadną, zmienił zaskarżony wyrok wraz z poprzedzającą go decyzją organu rentowego, na mocy art. 386 § 1 k.p.c. orzekając jak w sentencji. O kosztach zastępstwa procesowego rozstrzygnięto na podstawie art. 98 k.p.c. w związku z § 9 ust. 2 oraz § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (tekst jednolity: Dz. U. z 2023r. poz. 1964). /-/ SSA Antonina Grymel
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.