k.p.c., wskazując, iż odwołanie zostało wniesione po upływie terminu przewidzianego w art.
Zgodnie z treścią art. 83 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. 2025.350) od decyzji ZUS przysługuje odwołanie do właściwego sądu w terminie i według zasad określonych w przepisach kodeksu postępowania cywilnego Zasady te zostały określone w art.
i 2 k.p.c., w myśl którego odwołanie od decyzji organu rentowego wnosi się na piśmie do organu, który wydał decyzję lub do protokołu sporządzonego przez ten organ w terminie miesiąca od dnia doręczenia decyzji. Organ rentowy przekazuje niezwłocznie odwołanie wraz z aktami sprawy do sądu. Organ ten, jeżeli uzna odwołanie w całości za słuszne, może zmienić lub uchylić zaskarżoną decyzję. W tym przypadku odwołaniu nie nadaje się dalszego biegu. Zgodnie z art.
Sąd odrzuci odwołanie wniesione po upływie terminu, chyba że przekroczenie terminu nie jest nadmierne i nastąpiło z przyczyn niezależnych od odwołującego się. Te dwie przesłanki muszą wystąpić łącznie. Należy wskazać, że według ogólnych reguł procesu cywilnego pismo spóźnione może być skutecznie wniesione ponownie po uzyskaniu przez stronę przywrócenia terminu do jego wniesienia (art. 168 k.p.c.) W odrębnym postępowaniu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych postępowanie o przywrócenie terminu w odniesieniu do odwołania nie jest stosowane. Sąd z urzędu, w trakcie wstępnego badania sprawy, dokonuje nie tylko sprawdzenia zachowania przez stronę terminu do wniesienia odwołania, ale także - w przypadku stwierdzenia opóźnienia - ocenia jego rozmiar oraz przyczyny. Sąd ma dyskrecjonalną możliwość potraktowania spóźnionego odwołania tak, jakby zostało wniesione w terminie. Może tego dokonać pod warunkiem uznania, że przekroczenie terminu nie jest nadmierne oraz że nastąpiło z przyczyn niezależnych od skarżącego ( por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 października 1999r., IIUKN 588/99, OSNP 2001 nr 4 poz. 134, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 2006r., III UK 168/05, LEX nr 277825). Stosownie do oceny tych okoliczności odwołanie odrzuca albo nadaje mu bieg. Ocena, czy przekroczenie terminu było nadmierne i czy przekroczenie terminu nastąpiło z przyczyn niezależnych od odwołującego się, jest pozostawione uznaniu Sądu (wyrok SN z dnia 21 marca 2006 r., III UK 168/05, Lex nr 277825). Sąd nie odrzuci odwołania od decyzji organu rentowego na podstawie art.
tylko wówczas, gdy bezspornie stwierdzi, że przekroczenie ustawowego terminu nie jest nadmierne i że nastąpiło z przyczyn niezależnych od odwołującego się. W pozostałych wypadkach jest obowiązany odrzucić odwołanie. Bezsporne jest i to, że przepis art.
jednoznacznie wymaga kumulatywnego spełnienia dwóch przesłanek, tj. przesłanki opartej na kryterium czasowym (przekroczenie terminu do wniesienia odwołania nie może być nadmierne), oraz przesłanki wskazującej, że musi to nastąpić z przyczyn niezależnych od odwołującego. W zakresie kryterium czasowego wielokrotnie wypowiadał się Sąd Najwyższy, uznając, że tylko wielomiesięczne przekroczenie terminu do wniesienia odwołania jest uznawane za nadmiernie spóźnione i uzasadnia odrzucenie odwołania na podstawie art.
postanowienia SN z dnia 29 września 1999 r. II UKN 490/99, OSNP 2001/2/57; z 18 grudnia 1998 r., II UKN 561/98, OSNAPiUS 2000/5 poz. 199; z 22 kwietnia 1997 r. II UKN 61/97 OSNAPiUS 1998/3 poz. 104). W art.
nie wskazano winy, jako okoliczności wykluczającej uwzględnienie przekroczenia terminu, jednak za przyczyny naruszenia terminu niezależne od odwołującego się można uznać: jego chorobę, pobyt za granicą, nieznajomość prawa, nieporadność, czy wprowadzenie w błąd przez organ rentowy ( por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 01 lutego 2023r. III USK 140/22 LEX nr 3521883, a także - Jędrzejewska Maria, Ereciński Tadeusz, Gudowski Jacek, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Część pierwsza. Postępowanie rozpoznawcze. Część druga, Postępowanie zabezpieczające, Warszawa 2007, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, wydanie II, stan prawny na 1 sierpnia 2007 r.). Fakt doręczenia pisma określonej osobie w oznaczonym miejscu i czasie może być stwierdzony wtedy, kiedy jest pewne, iż otrzymała je właściwa osoba ( art. 42 § 1 i art. 43 k. p. a – dorosły domownik), lub że spełnione zostały warunki doręczenia zastępczego z art. 44 k.p.a. – (awizowanie przesyłki). Odnosząc powyższe uwagi do niniejszej sprawy wskazać należy, że dorosły domownik – K. Ł. odebrała decyzję ZUS w dniu 14.04.2025r., przekazała ją natomiast ubezpieczonej na początku lipca 2025r. Odwołanie wpłynęło do ZUS w dniu 18.07.2025r. Oznacza to, że opóźnienie w złożeniu odwołania wyniosło 2 miesiące i 4 dni, a więc w ocenie Sądu przekroczenie terminu nie było nadmierne. Jak bowiem przyjmuje się w orzecznictwie sądowym – wniesienie odwołania od decyzji organu rentowego po upływie 3 miesięcy od jej otrzymania nie jest nadmierne, w sytuacji, kiedy opóźnienie w jego wniesieniu nastąpiło z przyczyn niezależnych od odwołującego się ( por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 19 maja 2021r. III AUa 297/21 Biul.SAKa 2021/2/25-26). Zdaniem Sądu opóźnienie we wniesieniu odwołania nastąpiło też z przyczyn niezależnych od ubezpieczonej. Taką przyczyną była ciężka choroba ubezpieczonej, a ponadto przekazanie ubezpieczonej decyzji ZUS przez K. Ł. dopiero w lipcu 2025r. W związku z powyższym Sąd potraktował odwołanie A. R. tak, jakby było wniesione w terminie i rozpoznał sprawę merytorycznie. Przechodząc do rozpoznania sprawy należy wskazać, że godnie z art. 6 ust. 1 pkt 5 i 19 oraz art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity: Dz.U. z 2025r., poz. 350; dalej jako „ustawa”) obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu podlegają, z zastrzeżeniem art. 8 i 9, osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są: 1) osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność oraz osobami z nimi współpracującymi, 2) osobami przebywającymi na urlopach wychowawczych lub pobierającymi zasiłek macierzyński albo zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego (art. 6 ust. 1 pkt. 19). W myśl art. 11 ust. 2 ustawy, osoby wymienione w art. 6 ust. 1 pkt 4 podlegają dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu, na swój wniosek. Jednocześnie, stosownie do art. 13 pkt 4 ustawy, obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu osoby prowadzące pozarolniczą działalność, z wyłączeniem osób, o których mowa w pkt 4a i 4b, podlegają od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do dnia zaprzestania wykonywania tej działalności, z wyłączeniem okresu, na który wykonywanie działalności zostało zawieszone na podstawie art. 36aa oraz przepisów ustawy z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców. Objęcie dobrowolnie ubezpieczeniami emerytalnym, rentowymi i chorobowym następuje z kolei: 1) od dnia wskazanego we wniosku o objęcie tym ubezpieczeniem, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym wniosek został zgłoszony, 2) od dnia wskazanego we wniosku tylko wówczas, gdy zgłoszenie do ubezpieczeń emerytalnego i rentowych i zostanie dokonane w terminie 7 dni od daty powstania obowiązku ubezpieczeń emerytalnego i rentowych (art. 14 ust. 1 i ust. 1a ustawy). Zgodnie z art. 14 ust. 2 pkt 3 ustawy, dobrowolne ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz chorobowe ustają od dnia ustania tytułu podlegania tym ubezpieczeniom. Stosownie natomiast do art. 9 ust. 1c ustawy, osoby prowadzące pozarolniczą działalność, spełniające jednocześnie warunki do objęcia ich obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego lub zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego, podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego lub zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego; mogą one jednak dobrowolnie, na swój wniosek, być objęte ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi także z pozostałych, wszystkich lub wybranych, tytułów. W judykaturze – jako dominujący – wyrażony został pogląd, że rozpoczęcie pobierania zasiłku macierzyńskiego przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność, która uprzednio została objęta dobrowolnie ubezpieczeniem chorobowym, powoduje ustanie ubezpieczenia chorobowego. Ustawodawca – wyszczególniając w art. 11 ustawy osoby, które podlegają ubezpieczeniu chorobowemu – nie przewidział bowiem możliwości podlegania temu ubezpieczeniu w odniesieniu do osób podlegających dobrowolnym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym oraz w związku z pobieraniem zasiłku macierzyńskiego albo zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego. To oznacza, że w sytuacji określonej w art. 9 ust. 1c ustawy z mocy prawa ustaje tytuł do podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, ponieważ nie jest możliwe wówczas podleganie z tytułu prowadzonej działalności pozarolniczej obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym (zob. przykładowo wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2022 r., I USKP 142/21, LEX nr 3509752). W związku z tym, że w okresie prowadzenia działalności pozarolniczej oraz równoczesnego pobierania zasiłku macierzyńskiego ubezpieczona nie może być zgłoszona jednocześnie do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych zarówno z obu tytułu, koniecznym staje się „uporządkowanie” tzw. schematu podlegania ubezpieczeniom społecznym. Na płatniku składek – w tym wypadku osobie prowadzącej działalność – ciążą w tym zakresie pewne obowiązki formalne. W myśl art. 36 ust. 2 i 11 ustawy, obowiązek dokonania zgłoszenia do ubezpieczeń oraz wyrejestrowania z ubezpieczeń należy do płatnika składek. W omawianym przypadku powinność taka obciążała ubezpieczoną, prowadzącą taką działalność i jednocześnie pobierającą zasiłek macierzyński. Zgodnie zarazem z art. 44 ust. 1 ustawy, o wszelkich zmianach danych wykazanych w zgłoszeniu, o którym mowa w art. 43, płatnik składek jest obowiązana zawiadomić wskazaną przez Zakład jednostkę organizacyjną Zakładu, w terminie 7 dni od zaistnienia zmian, stwierdzenia nieprawidłowości we własnym zakresie lub otrzymania zawiadomienia o stwierdzeniu nieprawidłowości przez Zakład. Zawiadomienia należy dokonać w formie dokumentu pisemnego według ustalonego wzoru albo w formie wydruku z oprogramowania, o którym mowa w art. 47a ust. 1. Skutkiem powyższego, A. R., po nabyciu prawa do zasiłku macierzyńskiego, powinna była dokonać swojego wyrejestrowania z ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego na odpowiednim formularzu, a następnie zgłosić się do ubezpieczeń społecznych z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego. Po zakończeniu okresu pobierania zasiłku macierzyńskiego na płatniku składek ciążyły te same obowiązki rejestrowe, tj. wyrejestrowania się z obowiązkowego ubezpieczenia z tytułu otrzymywanego zasiłku oraz ponowne zgłoszenie się do ubezpieczeń społecznych, w tym do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, z tytułu kontynuowanej działalności pozarolniczej. Ten ostatni obowiązek staje się szczególnie istotny w sytuacji, gdy osoba taka zamierza – po okresie pobierania zasiłku macierzyńskiego – podlegać dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu. Wymaga także podkreślenia, że brak takiej aktywności ze strony płatnika, jeżeli z tego względu dojdzie do jakichkolwiek nieprawidłowości na jego koncie, uprawnia ZUS do odpowiedniej korekty zapisów na koncie m.in. poprzez zgłoszenie danej osoby do ubezpieczeń społecznych albo jej wyrejestrowanie (art. 48b ustawy). Należy przyznać rację organowi rentowemu, że skorzystanie przez ubezpieczoną z urlopu macierzyńskiego skutkowało ustaniem z dniem 05.01.2024 r. ubezpieczeń społecznych, w tym dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, z tytułu prowadzonej przez nią działalności pozarolniczej. W tym zakresie decyzja ZUS jest prawidłowa. Nie oznacza to jednak, że zaskarżona decyzja, w części stwierdzającej nie podleganie dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu od dnia 03.01.2025 r. do dnia 24.01.2025r. była prawidłowa. W uchwale z dnia 11 lipca 2019 r. (III UZP 2/19, OSNP 2020/1/8) Sąd Najwyższy wskazał, że w związku z tym, że do utraty tytułu do podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu dochodzi z mocy prawa na skutek rozstrzygnięcia zbiegu tytułów objęcia ubezpieczeniem społecznym obowiązkiem organu rentowego wynikającym z art. 8 i 9 k.p.a. jest pouczenie osoby prowadzącej pozarolniczą działalność, że z chwilą objęcia jej obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym i rentowymi z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego jej dobrowolne ubezpieczenie chorobowe ustaje, a ponowne objęcie tym dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym w związku z prowadzoną pozarolniczą działalnością może nastąpić po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego, co wymaga jednak złożenia stosownego wniosku (art. 11 ust. 2, art. 14 ust. 2 pkt 3 i art. 36 ust. 3 i 5 ustawy). W kolejnych orzeczeniach (wyrokach z dnia 12 sierpnia 2020 r., II UK 384/18, LEX nr 3066628, z 22 stycznia 2020 r., I UK 311/18, OSNP 2021/2/19, z 20 października 2021 r., III USKP 66/21, Lex 3266475), Sąd Najwyższy podkreślił, że udzielenie przez organ rentowy osobie prowadzącej działalność pozarolniczą nieprawidłowej informacji co do czynności niezbędnych dla dalszego podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, może być podstawą stwierdzenia, że taka osoba podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu od pierwszego dnia przypadającego bezpośrednio po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego, choćby złożyła ona dopiero w późniejszym czasie ponowny wniosek o objęcie jej ubezpieczeniem chorobowym. Z kolei w wyroku z dnia 3 października 2019 r. (III UK 268/18, LEX nr 2744137) Sąd Najwyższy wskazał, że wynikające z niedopełnienia ciążącego na organie rentowym obowiązku informacyjnego błędne pouczenie co do podlegania ubezpieczeniu chorobowemu przez osobę ubezpieczoną z tytułu pozarolniczej działalności po zakończeniu okresu pobierania zasiłku macierzyńskiego i po ustaniu tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym w związku z pobieraniem takiego zasiłku powoduje, że działania formalne podjęte przez taką osobę w terminie określonym w art. 14 ust. 1 lub ust. 1a ustawy systemowej., w celu zachowania prawa do świadczeń zasiłkowych z ubezpieczenia chorobowego, powinny być traktowane jako faktyczne (i skuteczne) złożenie wniosku o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym dokonane w tych terminach. Pogląd ten znalazł potwierdzenie w przywołanym wcześniej wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2020 r. (I UK 311/18), w którym podkreślono, że ciągłość dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej zachowuje ubezpieczona, która w braku prawidłowego pouczenia przez organ rentowy o konieczności złożenia nowego wniosku o objęcie tym ubezpieczeniem za okres przypadający bezpośrednio po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego, podjęła w terminie adekwatne w konkretnych okolicznościach faktycznych działania formalne dla utrzymania ciągłości ochrony ubezpieczeniowej (art. 14 ust. 2 w związku z art. 14 ust. 1 i 1a ustawy w związku z art. 8 i art. 9 k.p.a.) (por. także postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2021 r., III USK 112/21, LEX nr 3245291). Rozważania te uznać trzeba za adekwatne i mające zastosowanie w niniejszej sprawie. W myśl art. 8 k.p.a. organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania. W tym celu są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (art. 9 k.p.a.). W ocenie Sądu, organ rentowy nie wypełnił tak rozumianych obowiązków informacyjnych. Ani wprost, ani pośrednio ubezpieczona nie została powiadomiona o warunku ponownego zgłoszenia się do ubezpieczenia chorobowego po zakończeniu urlopu macierzyńskiego. Sąd dostrzegł w postępowaniu organu istotne naruszenie przywołanego już art. 9 k.p.a. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że realizacja obowiązków wynikających z art. 9 k.p.a. polega, między innymi, na powinności organu administracji poinformowania strony w sposób szczegółowy o tym, od jakich okoliczności zależy rozstrzygnięcie sprawy i jakie dowody powinny być przedstawione przez stronę, aby zostało wydane rozstrzygnięcie o treści żądanej przez stronę (vide: wyrok NSA z dnia 6 września 2001 r., sygn. akt V SA 44/01, LEX nr 50158). Ponadto, obowiązek udzielania stronie informacji powinien być rozumiany w jak najszerszy sposób, jego naruszenie zaś należy traktować jako wystarczającą przesłankę do uchylenia decyzji (zob. teza pierwsza wyroku NSA z dnia 25 czerwca 1997 r., sygn. akt SA/Lu 2087/95, LEX nr 30816). Podkreślić w tym miejscu należy, że norma postępowania zawarta w art. 9 k.p.a. zobowiązuje organ do udzielania stronie niezbędnych wyjaśnień i wskazówek z urzędu, a nie tylko na wniosek, a to wszystko w celu ochrony strony przed negatywnymi konsekwencjami braku wiedzy co do obowiązującego prawa. Zdaniem sądu przyczyną nie zgłoszenia się ubezpieczonej do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego tuż po zakończeniu okresu pobierania zasiłku macierzyńskiego nie była jej zła wola, lecz w istocie brak potrzebnej wiedzy co do obowiązujących wymogów formalnych, o czym nie poinformował ją organ rentowy. Zdaniem Sądu, powyższe względy skłaniają do uwzględnienia odwołania ubezpieczonej w zakresie dotyczącym podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu po zakończeniu okresu pobierania zasiłku macierzyńskiego, tj. od 03.01.2025r. – do dnia poprzedzającego zgłoszenie się do tego ubezpieczenia, tj. do dnia 24.01.2025r. Bezspornym było to, że organ rentowy nie wypełnił obowiązku informacyjnego i nie pouczył ubezpieczonej o obowiązkach, jakie wiązały się z ponownym objęciem dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego. Nie ma przy tym racji organ rentowy, że tego typu pouczenie wykraczałoby poza treść normatywną art. 8 i 9 k.p.a. Wymaga bowiem podkreślenia, że kwestia podlegania ubezpieczeniu chorobowemu w związku z rozpoczęciem pobierania zasiłku macierzyńskiego na przestrzeni lat była sporna, a obecna wykładnia przepisów stanowi wieloletni dorobek doktryny i orzecznictwa. Ubezpieczona nie ma wykształcenia prawniczego, a zatem ZUS bezzasadnie zakłada, że ubezpieczona powinna zdawać sobie sprawę, jak należy postąpić w celu zachowania ochrony ubezpieczeniowej z tytułu dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego. W związku z powyższym orzeczono, jak w punkcie I wyroku na podstawie art. 477 14 § 2 k.p.c. Odwołanie za okres pobierania zasiłku macierzyńskiego było niezasadne i zostało oddalone na mocy art. 477 14 § 1 k.p.c. Rozpoczęcie bowiem pobierania zasiłku macierzyńskiego przez ubezpieczoną, która uprzednio została objęta dobrowolnie ubezpieczeniem chorobowym, powoduje ustanie ubezpieczenia chorobowego, ponieważ z mocy prawa ustaje tytuł podlegania tym ubezpieczeniem ( art. 9c ust. 1c w związku z art. 14ust. 2 pkt 3 w związku z art. 11 ust.2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Należy wiec przyznać rację organowi rentowemu, że skorzystanie przez ubezpieczoną z urlopu macierzyńskiego skutkowało ustaniem z dniem 05.01.2024r. ubezpieczeń społecznych, w tym dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z tytułu prowadzonej przez nią działalności pozarolniczej. O kosztach zastępstwa procesowego ubezpieczonej nie orzeczono z powodu braku stosownego wniosku. Sędzia Danuta Domańska.
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.