Sygn. akt III AUa 1057/25 upr. UZASADNIENIE Sąd Okręgowy w Gdańsku, VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 28 maja 2025 r., sygn. akt VII U 70/24: I. zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał ubezpieczonemu J. M. prawo do renty socjalnej począwszy od dnia 1 września 2023r. - na stałe; II. stwierdził odpowiedzialność organu rentowego za nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania zaskarżonej decyzji. Podstawę tego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia i rozważania Sądu I instancji: Ubezpieczony J. M., ur. (...), w dniu 6 września 2023r. złożył w organie rentowym wniosek o rentę socjalną. Ubezpieczony legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawnośćci wydanym do 28 lutego 2029 r., w powyższym orzeczeniu wskazano, że niepełnosprawność istnieje od 4 roku życia, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 4 sierpnia 2021r. oraz że ubezpieczony wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W związku ze złożonym wnioskiem stan zdrowia ubezpieczonego został poddany ocenie lekarza orzecznika ZUS, który po zasięgnięciu opinii specjalistycznej lekarza konsultanta psychiatry, który dokonał oceny i za pomocą formularza oceny funkcjonowania osób z zaburzeniami psychicznymi, przyznając 80 pkt oraz opinii konsultanta psychologa, w opinii z dnia 18 października 2023r. rozpoznał u wnioskodawcy upośledzenie umysłowe lekkie. Orzeczeniem z tego samego dnia lekarz orzecznik pozwanego stwierdził, że ubezpieczony nie jest całkowicie niezdolny do pracy. Na skutek sprzeciwu wniesionego przez ubezpieczonego stan jego zdrowia został poddany ocenie komisji lekarskiej ZUS, która rozpoznała u ubezpieczonego upośledzenie umysłowe w stopniu lekkim oraz padaczkę. Orzeczeniem z dnia 15 listopada 2023r. komisja lekarska pozwanego również stwierdziła, że ubezpieczony nie jest całkowicie niezdolny do pracy. Powołując się na orzeczenie komisji lekarskiej pozwanego z 15 listopada 2023 zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzją z dnia 22 listopada 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. odmówił ubezpieczonemu prawa do renty socjalnej. Ubezpieczony od 2-go roku życia cierpi na padaczkę (przyjmuje lek depakine, obecnie nie występują napady padaczkowe, skutecznie kontrolowane lekami), a od 5-go roku życia ma stwierdzony autyzm, ponadto skarżący ma stwierdzone upośledzenie umysłowe. Odwołujący od 5-go roku życia uczęszcza do Ośrodka (...) w S., jest na etapie nauki w 7 klasie szkoły podstawowej, nie podjął nauki zawodu, z uwagi na to, że zmiana szkoły byłaby dla niego niekorzystna, spowodowałaby większe zamknięcie, gdyż ubezpieczony ma ogromne trudności z dostosowaniem się do zmiany otoczenia. Skarżący mieszka z rodzicami oraz rodzeństwem. Ubezpieczony codziennie rano jest zawożony przez ojca do babci, skąd odbiera go autobus i zawozi do (...) w S., ubezpieczony wraca z ośrodka około godziny 14:00 - 14:30, również busem do babci, a później jest odbierany przez ojca. Ubezpieczony nie przygotowuje samodzielnie jedzenia, nie używa samodzielnie noża, boi się wielu rzeczy. Wnioskodawca samodzielnie wykonuje czynności pielęgnacyjne, sprząta pokój, jeździ razem z rodzicami na zakupy i tam wybiera swoje ulubione produkty. Skarżący słabo czyta i pisze, nie uprawia sportu, lubi odbijać piłkę, jest to dla niego rodzaj stymulacji i odreagowania. Gdy jest głodny, a rodziców nie ma w domu je płatki. Ubezpieczony ma problemy z realizacją poleceń, z podporządkowaniem się, działa według ustalonego, stałego harmonogramu dnia, robi rzeczy w określonej kolejności. Skarżący ma przyjaciół wyłącznie w szkole, rozmawia z nimi telefon przez telefon, potrafi obsługiwać komputer, gra w grę (...), jeździ do dziadka, który ma traktor, lubi spędzać tam czas, deklaruje, że w przyszłości zostanie farmerem. Ubezpieczony nie jest chory psychicznie. U odwołującego rozpoznano zakłócenia czynności psychicznych pod postacią całościowych zaburzeń rozwojowych, w tym autyzmu. Do kryteriów rozpoznania zaburzeń ze wykorzystywanie kontaktu wzrokowego, mimiki i gestów, niedostateczny rozwój kontaktów rówieśniczych, brak odwzajemniania społeczno-emocjonalnego, brak spontanicznej potrzeby dzielenia się z innymi emocjami, zainteresowaniami, osiągnięciami, opóźnienie lub brak rozwoju mowy, brak umiejętności konwersacji, stereotypie, niefunkcjonalne czynności lub rytuały oraz manieryzmy. Powyższe powoduje znaczne ograniczenie w osiągnięciu poziomu funkcjonowania adekwatnego do wieku metrykalnego. Zaburzenie to ma charakter przewlekły, towarzyszy im obniżenie kontroli nad reakcjami emocjonalnymi i społecznymi, a także nad zachowaniem i motywacją. Ponadto u ubezpieczonego rozpoznano upośledzenie umysłowe w stopniu lekkim. Na podstawie badań przeprowadzonych u J. M. wcześniej, w tym np. w 2018r., postawiono rozpoznanie niepełnosprawności intelektualnej w stopniu umiarkowanym. W październiku 2023r. ponownie został poddany diagnozie inteligencji przez psychologa – konsultanta ZUS i stwierdzono upośledzenie umysłowe w stopniu lekkim. Wobec powyższego wyniki liczbowe uzyskiwane przez opiniowanego w testach inteligencji mogą być nieco zawyżone z uwagi na fakt, że w ciągu całego życia był on wielokrotnie diagnozowany z użyciem tych samych narzędzi psychometrycznych służących pomiarowi inteligencji. W związku z nasileniem objawów wyżej wymienionych zaburzeń, przekładających się na znaczne utrudnienia w codziennym funkcjonowaniu, ubezpieczony prezentuje umiejętności w zakresie funkcji samoobsługowych i społecznych nieadekwatne do wieku rozwojowego. W większości z nich wymaga stałej pomocy i nadzoru, jest osobą całkowicie zależną od otoczenia. J. M. nie jest zdolny do podjęcia dojrzałych ról życiowych, samodzielnego kierowania swoim postępowaniem ani do prowadzenia swoich spraw. Ubezpieczony jest niezdolny do samodzielnego zadbania o swoje potrzeby, a także podejmowania w pełni racjonalnych decyzji urzędowych, majątkowych oraz innych, dotyczących życia codziennego – zgodnie ze swoimi interesami. Wymaga stałej opieki, od której będzie zależna jakość jego życia. Stan zdrowia J. M. czyni go osobą trwale całkowicie niezdolną do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało we wczesnym dzieciństwie. J. M. od początku edukacji objęty jest nauczaniem specjalnym, nigdy nie pracował, nie zdobył żadnego zawodu. Z uwagi na trwały charakter diagnozowanych zaburzeń, rokowanie co do możliwości uzyskania przez niego zdolności do wykonywania jakiejkolwiek pracy zawodowej w drodze leczenia i rehabilitacji jest niepomyślne. Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy jak również w aktach rentowych pozwanego oraz dokumentacji lekarskiej ZUS, których prawdziwość i rzetelność nie była kwestionowana przez żadną ze stron postępowania. Sąd również nie znalazł podstaw, by odmówić im wiarygodności. Nadto, ustalając stan faktyczny sąd wziął pod uwagę dowód z przesłuchania ubezpieczonego oraz dowód z zeznań świadka K. M. – ojca ubezpieczonego, które to dowody wskazywały na poziom funkcjonowania ubezpieczonego, stopień jego samodzielności, komunikowania się oraz stan jego zdrowia. Sąd dał wiarę tym relacjom, gdyż nie było podstaw do ich zakwestionowania, były one wiarygodne w świetle złożonej dokumentacji lekarskiej, a także w świetle opinii psychiatryczno-psychologicznej biegłych sądowych. K. M. jest ojcem ubezpieczonego, mieszka z nim od urodzenia i sprawuje opiekę wraz z żoną – matką ubezpieczonego, stąd ma szczegółową wiedzę na temat funkcjonowania syna na co dzień w różnych sytuacjach życiowych. Zeznania ubezpieczonego nie wniosły cennych informacji dowodowych i nie można ocenić ich jako merytorycznych, jednak bezpośrednie wrażenie, sposób zachowania i składania zeznań zostały wzięte pod uwagę przez sąd podczas oceny zdolności odwołującego do pracy. Zaznaczenia jednak wymaga, iż do ustalenia niezdolności do pracy wymagane są wiadomości specjalne, a temu służy dowód z opinii biegłych. Celem prowadzenia dowodu z zeznań stron, czy świadków jest ustalenie faktów i nie jest rolą świadka ocena zdolności ubezpieczonego do pracy. Orzekając w przedmiotowej sprawie sąd oparł się na opinii psychiatryczno-psychologicznej biegłych sądowych dr med. D. M. i mgr M. Ż. wydanej po przeprowadzeniu bezpośredniego badania ubezpieczony, zgodnie z którą ubezpieczony jest trwale całkowicie niezdolny do pracy. Oceniając opinie biegłych sąd ma na uwadze, iż warunkiem uznania opinii za podstawę ustaleń faktycznych jest ustalenie, że jest ona zupełna (kompletna i dokładna) oraz komunikatywna (zrozumiała, jasna). Dowód z opinii biegłych musi zatem oceniony być z zachowaniem następujących wskazań, tj. czy: 1) biegły dysponuje wiadomościami specjalnymi do stwierdzenia okoliczności mających istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy (argument z art. 278 § 1 k.p.c.); 2) opinia biegłego jest logiczna, zgodna z doświadczeniem życiowym i wskazaniami wiedzy (argument z art. 233 § 1 k.p.c.); 3) opinia ta jest wyczerpująca i jasna (argument z art. 285 § 3 k.p.c. i art. 286 k.p.c.). W ocenie sądu opinia biegłych została sporządzona w sposób rzeczowy i konkretny, zawierała jasne, logiczne i przekonujące wnioski. Ponadto została uzasadnione w sposób wyczerpujący i zgodny z wiedzą medyczną i psychologiczną posiadaną przez biegłych, dlatego sąd w pełni podzielił ich wnioski. Sąd na podstawie art. 235 2 § 1 pkt 5 k.p.c. pominął dowód z opinii biegłego neurologa M. N. (postanowienie z 9 kwietnia 2025 r. – k. 78 akt sprawy), oczekiwanie na wydanie opinii biegłego, wobec jednoznacznej opinii psychiatryczno-psychologicznej, zmierzałoby wyłącznie do przedłużenia postępowania, szczególnie biorąc pod uwagę, że problemy natury neurologicznej – ustabilizowana lekami padaczka nie jest wiodącym schorzeniem ubezpieczonego. Sąd nie znalazł podstaw do uwzględnienia zarzutów pozwanego (pismo z 16 kwietnia 2025r. – k. 84 akt sprawy) w świetle jednoznacznej opinii ww. biegłych psychiatry i psychologa, które to biegłe odniosły się do tezy dowodowej w sposób precyzyjny i wyczerpujący, opierając się na wynikach badań i dokumentacji lekarskiej oraz przeprowadzonym badaniu ubezpieczonego, jednoznacznie wskazując z jakiego powodu istnieją podstawy do ustalenia całkowitej niezdolności do pracy skarżącego. Zdaniem Sądu kwestionowanie ww. opinii nastąpiło w sposób nieskuteczny, niepodważający rzetelności i miarodajności ustaleń biegłej. Podnieść w tym miejscu należy, że w utrwalonej praktyce orzeczniczej sądów przyjęto, iż strona, która zamierza skutecznie podważyć wartość dowodową opinii biegłego sądowego winna przytoczyć rzeczowe argumenty, uzasadniające jej twierdzenia. Odwołanie ubezpieczonego jest zasadne i zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 2003r. o rencie socjalnej, (dalej: ustawa rentowa Dz.U. 2025, poz. 420 t.j.), renta socjalna przysługuje osobie pełnoletniej całkowicie niezdolnej do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało: 1) przed ukończeniem 18. roku życia; 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej - przed ukończeniem 25. roku życia; 3) w trakcie kształcenia w szkole doktorskiej, studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej. Zgodnie z ust. 2 osobie, która spełnia warunki określone w ust. 1, przysługuje: 1) renta socjalna stała - jeżeli całkowita niezdolność do pracy jest trwała; 2) renta socjalna okresowa - jeżeli całkowita niezdolność do pracy jest okresowa. Stosownie do treści art. 5 powołanej ustawy rentowej, ustalenia całkowitej niezdolności do pracy dokonuje obecnie lekarz orzecznik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zwany dalej „lekarzem orzecznikiem”, na zasadach i w trybie określonych w ustawie z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, dalej: ustawa. Zgodnie z treścią art. 12 ustawy, niezdolną do pracy jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu. Całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy, a częściowo niezdolną do pracy jest osoba, która w znacznym stopniu utraciła zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji. Z brzmienia art. 12 tej ustawy wyraźnie wynika, że do stwierdzenia niezdolności do pracy nie jest wystarczające samo występowanie naruszenia sprawności organizmu (choroby), lecz jednocześnie naruszenie to musi powodować całkowitą lub częściową utratę zdolności do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji, nie rokując odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu. Natomiast zgodnie z jej art. 13 przy ocenie stopnia i przewidywanego okresu niezdolności do pracy oraz rokowania co do odzyskania zdolności do pracy uwzględnia się stopień naruszenia sprawności organizmu oraz możliwości przywrócenia niezbędnej sprawności w drodze leczenia i rehabilitacji, oraz możliwość wykonywania dotychczasowej pracy lub podjęcia innej pracy oraz celowość przekwalifikowania zawodowego, biorąc pod uwagę rodzaj i charakter dotychczas wykonywanej pracy, poziom wykształcenia, wiek i predyspozycje psychofizyczne. W przedmiotowej sprawie jedyną sporną okolicznością było ustalenie co do całkowitej niezdolności do pracy ubezpieczonego i jej trwałości. Sąd miał na względzie, że na pojęcie niezdolności do pracy składają się pozostające w koniunkcji dwa elementy, to jest stan organizmu dotkniętego schorzeniem stanowiące element biologiczny, a także obiektywna utrata zdolności zarobkowania stanowiąca element ekonomiczny pojęcia niezdolności do pracy. Zdolność do pracy, a zatem możliwość wykonywania zatrudnienia, ocenia się przy uwzględnieniu stopnia naruszenia sprawności organizmu, możliwości przywrócenia niezbędnej sprawności w drodze leczenia i rehabilitacji oraz celowości przekwalifikowania zawodowego z uwagi na rodzaj i charakter dotychczas wykonywanej pracy, poziom wykształcenia, wiek i predyspozycje psychofizyczne (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie w wyroku z 17 września 2015 roku III AUa 610/14). W przedmiotowej sprawie ustalenia dotyczące biologicznego elementu pojęcia niezdolności do pracy Sąd poczynił w oparciu o opinię biegłych psychiatry i psychologa. Treść opinii jest jasna i nie budzi wątpliwości. Wynika z niej jednoznacznie, że ubezpieczony jest trwale całkowicie niezdolny do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało przed ukończeniem 18 roku życia, w trakcie nauki w szkole. Z kolei element ekonomiczny związany jest z brakiem faktycznego podejmowania zatrudnienia przez ubezpieczonego z uwagi na obiektywną utratę zdolności do podjęcia jakiejkolwiek pracy. Niezdolność do pracy orzeka się na okres dłuższy niż 5 lat, jeżeli według wiedzy medycznej nie ma rokowań odzyskania zdolności do pracy przed upływem tego okresu (art. 13 ust. 3). Dodatkowo - według art. 13 ust. 3a ustawy emerytalnej - jeżeli osobie uprawnionej do renty z tytułu niezdolności do pracy przez okres co najmniej ostatnich 5 lat poprzedzających dzień badania lekarskiego brakuje mniej niż 5 lat do osiągnięcia wieku emerytalnego określonego w art. 24 ust. 1, w przypadku dalszego stwierdzenia niezdolności do pracy orzeka się niezdolność do pracy na okres do dnia osiągnięcia tego wieku. Jednocześnie jednak art. 59 ustawy emerytalnej stanowi, że osobie, która spełniła warunki określone w art. 57, przysługuje: 1) renta stała jeżeli niezdolność do pracy jest trwała; 2) renta okresowa - jeżeli niezdolność do pracy jest okresowa (ust. 1). Renta okresowa przysługuje przez okres wskazany w decyzji organu rentowego (ust. 2). Powyższe oznacza, że ustawodawca dopuszcza przyznanie "stałej" renty z tytułu niezdolności do pracy, jeżeli niezdolność do pracy jest "trwała" oraz że "stała" renta jest przyznawana bez ustalania okresu jej przysługiwania. Ponadto renta stała stanowi przeciwieństwo renty okresowej (jako renty przyznawanej na ściśle określony czas odnoszony do okresowej niezdolności do pracy - art. 13 ust. 2, 3 i 3a). Z kolei według art. 14 ust. 1 ustawy emerytalnej, oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia - między innymi - "trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do pracy" (pkt 2) dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Z powyższego wynika zatem, że zgodnie z ustawą emerytalną niezdolność do pracy może być orzeczona jako niezdolność "trwała" (art. 14 ust. 1 pkt 2), a w konsekwencji jest możliwe przyznanie renty "stałej" (art. 59 ust. 1 pkt 1) -vide wyrok SN z 12.05.2021 r., I USKP 20/21, OSNP 2022, nr 4, poz. 39) . Dopuszczalność orzekania trwałej niezdolności do pracy nie została wykluczona także w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyrok z dnia 21 września 2011 r., II UK 32/11, OSNP 2012 nr 19-20, poz. 249, dotyczący renty socjalnej) oraz sądów apelacyjnych (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 10 marca 2011 r., III AUa 749/10, OSASz 2012 nr 2). W cytowanym powyżej wyroku z dnia 12 maja 2021r. sygn..akt I USKP 20/21, Sąd Najwyższy wskazał, że istnieją cztery możliwości orzeczenia niezdolności do pracy:
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.