Obsah (4)

Sygn. akt I ACa 2614/23 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 18 stycznia 2024 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Aneta Wolska Protokolant : Kat

§ 1k.c..

Stwierdził, że rozpatrywana umowa kredytu została zawarta przez bank jako przedsiębiorcę z powodami jako konsumentami w rozumieniu art. 22 1 k.c. Kolejno, analizując kwestię indywidualnego uzgodnienia przez strony spornych postanowień, odwołał się do regulacji z art.

§ 3

k.c., zgodnie z którym nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu, co w szczególności odnosi się do postanowień przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta i stwierdził, że ustalenia faktyczne jednoznacznie wskazują, że bank posłużył się przy zawarciu analizowanej umowy kredytu wzorcem. Zatem zgodnie z zasadą wyrażona w art.

§ 4

k.c., ciężar dowodu indywidualnego uzgodnienia kwestionowanych postanowień spoczywał na pozwanym. Powinności, o której mowa, bank nie podołał. Na to, aby strony prowadziły negocjacje, nie wskazuje ani sama umowa ani zeznania powodów, którzy wskazali, że umowa została im przedłożona w banku gotowa do podpisu dopiero w dniu jej zawarcia, bez jakichkolwiek informacji ze strony pośrednika, że mogą negocjować z kredytodawcą jakiekolwiek postanowienia umowne. Sąd Okręgowy stwierdził też, że kwestionowane postanowienia umowne kształtowały prawa i obowiązki konsumentów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając ich interesy. Sąd Okręgowy podkreślał, iż powodowie w dacie zawarcia spornej umowy nie wiedzieli jak ostatecznie będzie się kształtowała wysokość poszczególnych rat kredytu, które będą musieli spłacać bankowi z tytułu zawartej umowy. W umowie zabrakło postanowień, w których objaśniono zasady ustalania kursów kupna i sprzedaży CHF przez bank. Obowiązkiem banku jako przedsiębiorcy dokonującego czynności z konsumentem było podjęcie takich działań, by przy zawarciu umowy w sposób jasny, przystępny, zrozumiały i wszechstronny udzielić kredytobiorcy wszelkich niezbędnych informacji, mających istotne znaczenie dla wykonywania zawieranej umowy. Tymczasem zawarta przez strony umowa nie określała ani kursu CHF wobec złotego, ani dokładnego sposobu ustalenia tego kursu na potrzeby wyliczenia zobowiązania kredytowego powoda (w dacie zawarcia umowy, następnie uruchomienia poszczególnych transz kredytu, a kolejno przez czas zakładanego i faktycznego spłacania rat kredytu przez powoda). Konkludując Sąd Okręgowy stwierdził, że mechanizmy służące do przeliczania złotych na franki szwajcarskie, jako niejasne i niepoddające się weryfikacji, w sposób oczywisty sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszały interesy konsumenta. Postanowienia te zdaniem Sądu określały główne świadczenia stron ale wobec ich niejednoznacznego sformułowania mogły być poddane kontroli zgodnie z art.

§ 2k.c.

Konsekwencją negatywnej weryfikacji przytoczonych wyżej postanowień umownych było przyjęcie przez Sąd pierwszej instancji na zasadzie określonej w art.

§ 2

k.c., że postanowienia te nie wiążą konsumenta i są bezskuteczne od momentu zawarcia umowy. Sąd uznał , że nie ma możliwości uzupełnienia treści umowy w tym zakresie – co szczegółowo uzasadnił . Powyższe konkluzje legły u podstaw uwzględnienia przez Sąd Okręgowy powództwa zarówno w części obejmującej żądanie ustalenia nieważności umowy. Apelację od wyroku wniósł pozwany zaskarżając go w zakresie pkt. 1, 2 i 4 . Postanowieniem z dnia 20 lipca 2023r. Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy w W.. XVIII Wydział Gospodarczy ogłosił upadłość (...) Bank S.A. Wydanym w tej sprawie postanowieniem z dnia 1 sierpnia 2023r. Sąd Apelacyjny na podstawie art. 174 § 1 pkt. 4 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. zawiesił postępowanie apelacyjne. Jak wskazują komentatorzy (por. Witosz Aleksander Jerzy /red./, Prawo upadłościowe, Komentarz, wyd. II – LEX ) jeśli w procesie cywilnym upadły był pozwanym, przebieg postępowania zależy od tego, czy postępowanie dotyczy wierzytelności podlegającej umieszczeniu na liście wierzytelności (zgłoszeniu przez wierzyciela sędziemu-komisarzowi). Jeśli tak, to postępowanie może zostać podjęte z udziałem syndyka po spełnieniu przesłanek z art. 145 ust. 1 pr. upadł. Gdy natomiast- tak to ma miejsce w okolicznościach niniejszej sprawy w odniesieniu do żądania ustalenia nieważności umowy- przedmiotem postępowania jest inny przedmiot niż wierzytelność podlegająca zgłoszeniu sędziemu-komisarzowi, sąd zawiesza postępowanie i po ustaleniu osoby syndyka podejmuje je na podstawie art. 180 § 1 pkt 5 lit. b w zw. z art. 174 § 3 k.p.c. Przychylając się do takiego poglądu, postanowieniem z dnia 13 września 2023r. Sąd Apelacyjny podjął postepowanie apelacyjne w zakresie, w jakim apelacja pozwanego skierowana była do rozstrzygnięcia zawartego w punkcie 2. zaskarżonego wyroku z udziałem Syndyka masy upadłości (...) Bank Spółki Akcyjnej w W. w upadłości . Odnośnie do rozstrzygnięcia dotyczącego ustalenia nieważności umowy kredytu skarżący w apelacji sformułował następujące zarzuty : I. naruszenia przepisów postępowania mające istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku- tj.: ⚫ art. 233 § 1 k.p.c., w tym w w związku z art. 243 2 k.p.c. i z art. 299 k.c.. ⚫ art. 227 k.p.c. w zw. z art. 233 § 1 k.p.c. i art.227 1 k.p.c. ⚫ art. 316 § 1 k.p.c., - w sposób szczegółowo opisany na kartach 2 – 7 apelacji ; II. naruszenia przepisów prawa materialnego, tj.: ⚫ art. 56 k.c. w zw. z art. art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 Prawa bankowego, ⚫ art. art. 353 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe, ⚫ art. 358 § 2 k.c., ⚫ art. 58 § 1 k.c. ,a także art. 58 §3 k.c. w zw. z art. art. 58 § 1 k.c., ⚫ art.

§ 1i 3 k.c.

, ⚫ art.

§ 2k.c.

, ⚫ art.

§ 1i 2 k.c.

w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13, ⚫ art. 65 § 1 i 2 k.c. oraz art. 56 k.c. ⚫ art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 Prawa bankowego oraz art.

§ 2k.c.

w zw. z art. art. 358 § 2 k.c.i art. 58 § 1 k.c., ⚫ art 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 354 13.art. 65 § 1 i 2 k.c. 1 k.c. , ⚫ art. 56 k.c. , ⚫ art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 Prawa bankowego w zw. z art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. zmieniająca ustawę Prawo bankowe, ⚫ art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe, ⚫ art. 24 ust 3 ustawy o Narodowym Banku Polskim , ⚫ art. 189 k.p.c. Z powołaniem na takie zarzuty (szczegółowo uzasadnione w treści pisemnej apelacji) pozwany domagał się zmiany wyroku w zaskarżonej części i oddalenia powództwa ewentualnie uchylenia wyroku w zaskarżonej części i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. W każdym przypadku wniósł o zasądzenie od powodów na rzecz pozwanego kosztów procesu za postępowanie w obu instancjach, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z opłatą skarbową od pełnomocnictw. Powodowie w odpowiedzi na apelację domagali się jej oddalenia oraz zasądzenia na swoją rzecz od pozwanego kosztów postępowania apelacyjnego . Sąd Apelacyjny zważył , co następuje Apelacja pozwanego w części skierowanej do rozstrzygnięcia zawartego w punkcie

zaskarżonego wyroku nie zasługiwała na uwzględnienie. Przechodząc do oceny zarzutów apelacji dotyczących tego rozstrzygnięcia należy zauważyć, że w apelacji postawiono zarówno zarzuty naruszenia prawa procesowego, jak i materialnego. Prawidłowość zastosowania lub wykładni prawa materialnego może być właściwie oceniona jedynie na kanwie niewadliwego ustalenia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Skuteczne zatem zgłoszenie zarzutu naruszenia prawa materialnego wchodzi zasadniczo w rachubę tylko wtedy, gdy ustalony przez sąd I instancji stan faktyczny, będący podstawą rozstrzygnięcia zaskarżonego wyroku, nie budzi zastrzeżeń. Powyższe rodzi konieczność oceny w pierwszym rzędzie dokonanych ustaleń zmierzających do zakwestionowania ustaleń faktycznych w związku z zarzutami naruszenia prawa procesowego. Sąd apelacyjny uznał że zarzut naruszenia art. tj. 233 § 1 k.p.c. okazał się bezzasadny. Ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy opierały się one w znacznej mierze o treść niekwestionowanych przez strony dokumentów. Podejmując je, Sąd Okręgowy nie naruszył w żadnej mierze przepisów procesowych, w tym art. 233 §1 k.p.c., jako że nie przekroczył zasad swobodnej oceny dowodów, ani też nie naruszył zasad logiki i doświadczenia życiowego. Nadto ustalenia Sądu I instancji zostały dokonane w oparciu o zeznania powodów , których ocena wbrew zarzutom apelacji także nie narusza zasad określonych art. 233 § 1 k.p.c. . Zgodnie z art. 233 § 1 k.p.c. sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Kwestionowanie dokonanej przez sąd oceny dowodów nie może jednak ograniczać się wyłącznie do zaprezentowania własnych, korzystnych dla osoby skarżącej ustaleń stanu faktycznego, dokonanych na podstawie subiektywnej oceny tego materiału dowodowego. Jeśli w oparciu o zebrany materiał dowodowy sąd wyprowadza wnioski logicznie poprawne i zgodne z doświadczeniem życiowym, to ocena sądu nie narusza reguł swobodnej oceny dowodów i jak powszechnie się przyjmuje ocena taka musi się ostać, nawet wówczas, gdyby na podstawie tego materiału dowodowego dawały się wysnuć wnioski odmienne. Ocena dowodów może być podważona jeżeli skarżący wykaże, że brak jest logiki w wysnuwaniu wniosków ze zgromadzonego materiału dowodowego lub, że wnioskowanie sądu wykracza poza reguły logiki formalnej albo, wbrew zasadom doświadczenia- czego w okolicznościach tej sprawy skarżący nie wykazał . W istocie zeznania powodów były najbardziej miarodajnym dowodem spośród zgłoszonych przez strony dla ustalenia okoliczności w jakich doszło do zawarcia umowy. Słusznie uznał Sąd Okręgowy, że zeznaniom tym nie sprzeciwiała się treść dowodów z dokumentów, a nadto nie podważał ich i nie mógł podważyć żaden z dowodów zaoferowanych przez pozwanego. Prawidło uznał Sąd Okręgowy, że zeznania świadka K. W. nie były istotne dla ustaleń niezbędnych do rozstrzygnięcia sprawy ponieważ świadek ten nie pamiętał okoliczności dotyczących zawierania ocenianej umowy. Model procedury kredytowej obowiązującej w Banku w dacie zawierania umowy, w tym zakres informacji udzielanych potencjalnym kredytobiorcom, wynikał pośrednio z dokumentów włączonych w poczet materiału dowodowego (np. z wniosku o kredyt i treści Regulaminu ) a świadek nie potrafił powiedzieć w jakim zakresie ta modelowa procedura została zrealizowana przy udzieleniu tego konkretnego kredytu. Reasumując ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego są prawidłowe, a Sąd Apelacyjny czyni je częścią własnego stanowiska. Są one wystraczającego do dokonania oceny zarzutów apelacji odnoszących się do rozstrzygnięcia z punktu
wyroku Sądu Okręgowego . Trafnie Sąd Okręgowy uznał, że umowa zawarta między powodami i poprzednikiem prawnym pozwanego Banku jest nieważna w całości. Sąd Apelacyjny podziela rozważania prawne, które doprowadziły Sąd I instancji do takiego rozstrzygnięcia . Sąd Apelacyjny w niniejszej sprawie podziela pogląd Sądu Okręgowego, że umowa jest nieważna z uwagi na występowanie w umowie klauzul niedozwolonych, których wyeliminowanie i brak możliwości ich zastąpienia przepisem dyspozytywnym powoduje, że umowa nie może być wykonywana, a wobec stanowiska powódki jako kredytobiorcy, musi być uznana za nieważną. Trzeba wyjaśnić, że co do zasady klauzula indeksacyjna w umowie kredytowej nie jest sprzeczna z prawem i z istotą umowy kredytu, lecz w sytuacji, gdy mechanizm waloryzacji nie został z konsumentem indywidualnie uzgodniony, jest nieuczciwy i rażąco narusza jego interes, zachodzą przesłanki do uznania, że postanowienia te nie wiążą konsumenta. Sąd Apelacyjny nie wyklucza, że konkretne rozwiązania umowy mogą jednocześnie być sprzeczne z zasadami współżycia społecznego lub właściwością (naturą) stosunku prawnego, co prowadzić może do nieważności umowy na podstawie 353

(1)k.c. w zw. z art. 58 k.c. W pierwszej jednak kolejności, na zasadzie lex specialis derogat legi generali, zastosowanie mają przepisy prawa konsumenckiego, które modyfikują reguły stosowania zasady swobody umów i określają inne sankcje zawarcia w umowie postanowień niedozwolonych. Taka jest też aktualną linia orzecznicza Sądu Najwyższy wynikająca z uchwały z dnia 28 kwietnia 2022 r. (III CZP 40/22), w treści której Sąd Najwyższy wskazał ,że wskazując, że przepisy 385

(1)§ 1 i 2 k.c. muszą być aktualnie wykładane w sprawach "konsumenckich", jako lex specialis do 58 § 1 k.c., co rodzi w tzw. sprawach frankowych tę konsekwencję, że o ile nadal zasadą jest nieważność umowy naruszającej 353

(1)k.c. lub sprzecznej z zasadami współżycia społecznego (58 § 2 k.c.), o tyle w przypadku takich umów zawieranych przez przedsiębiorców (banki) z konsumentami nie można opisanego skutku wywodzić in principio, lecz stwierdzone naruszenie normy 353

(1)k.c. oceniać trzeba w kontekście przesłanki naruszenia interesów konsumenta, zaś sprzeczność czynności prawnej z zasadami współżycia społecznego oceniać w kontekście przesłanki sprzeczności z dobrymi obyczajami - obie zawarte w hipotezie 385

(1)§ 1 k.c. Sąd Apelacyjny rozpoznając przedmiotową apelację podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, zgodnie z którym umowę łączącą strony z uwagi na jej abuzywne zapisy należy ocenić jako nieważną. W konsekwencji nie mogły odnieść skutku zarzuty apelacji pozwanego negujące abuzywny charakter istotnych w sprawie postanowień umowy. Zarzuty te należy ocenić jako wyłącznie polemiczne i będące wynikiem własnego poglądu pozwanego na zawartą umowę. Zasadnie przyjął Sąd Okręgowy, iż zakwestionowane postanowienia inkorporujące do umowy mechanizm podwójnej indeksacji stanowiły niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 385

(1)- 385

(3)k.c., które to przepisy stanowią implementację do prawa polskiego dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. Odnosi się to do postanowień z § 1 ust 1, § 4 ust 3 § 6 ust 3 , § 10 ust 3 umowy. W pierwszej kolejności wskazać trzeba, że oceny uczciwego , a zarazem abuzywnego charakteru powyższych postanowień zawartej przez strony umowy, zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018r., III CZP 29/17 i powołanego w niej orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, oraz stosownie do art. 4 ust. 1 oraz art. 3 ust. 1 wdrożonej do polskiego porządku prawnego Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, należy dokonać w odniesieniu do chwili zawarcia umowy o kredyt z uwzględnieniem wszystkich okoliczności, o których Bank wiedział lub mógł wiedzieć przy zawieraniu umowy i które mogły wpływać na jej późniejsze wykonanie. Ocena ta nie może zależeć od zdarzeń, które wystąpią po zawarciu umowy. Zgodnie z treścią 385

(1)§1k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. W realiach tej sprawy nie budzi żadnych wątpliwości ,że powodowie zawarli umowę jako konsumenci - okoliczność ta była bezsporna. Z ustaleń faktycznych sprawy wynika, że w § 4 ust. 3 umowy kredytu przewidziano, że w dniu wypłaty kredytu lub każdej transzy kredytu kwota wypłaconych środków będzie przeliczana do CHF według kursu kupna walut określonego w Tabeli Kursów – obowiązującego w dniu uruchomienia środków. W myśl § 6 ust. 3 umowy wysokość zobowiązania będzie ustalana jako równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w CHF, po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży walut określanego w „Bankowej tabeli kurów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut obcych” do – CHF obowiązującego w dniu spłaty”. Zgodnie natomiast z definicją zawartą w § 1 ust. 1 umowy kredytu, bankowa tabela kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut zwana Tabelą Kursów jest to tabela kursów walut sporządzana przez merytoryczną komórkę Banku na podstawie kursów walut obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili sporządzania tabeli i po ogłoszeniu kursów średnich przez NBP, tabela sporządzana jest o godzinie 16.00 każdego dnia i obowiązuje przez cały następny dzień roboczy. Zapisy umowy jednoznacznie wskazują zatem, że kwota kredytu została udzielona w złotych polskich, przy jednoczesnym przeliczeniu wysokości wypłacanej kwoty według kursu kupna CHF obowiązującego w Banku w dniu wypłaty środków. Wartość franka szwajcarskiego, według kursu sprzedaży CHF obowiązującego w dniu spłaty, została też przyjęta jako wskaźnik waloryzacji poszczególnych rat, podlegających spłacie. Udzielony kredyt jest kredytem złotowym z wprowadzonym do niej mechanizmem indeksacji. Trzeba stwierdzić, że wymienione postanowienia łącznie stanowią elementy składające się na całościowy mechanizm indeksacyjny, który w ocenie Sądu Apelacyjnego ma charakter abuzywny- co prawidłowo zostało ustalone przez Sąd Okręgowy. Określają one wprowadzone do umowy klauzulę ryzyka walutowego (dotyczącą zmiany kursu waluty),oraz klauzulę kursową (spreadową), czyli uprawnienie do ustalania kursu przeliczeniowego sprzedaży i kupna waluty z odwołaniem się do tabel kursowych banku). Biorąc pod uwagę, że mechanizm indeksacji w kształcie wynikającym z ocenianej umowy jest ściśle związany z tymi klauzulami łącznie, to nie jest dopuszczalne uznanie, że brak abuzywności jednej z nich powoduje, że nie ma miejsca abuzywność całego mechanizmu indeksacyjnego. Stanowisko wynika z uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, w którym odrzucono odróżnienie części kursowej i części przeliczeniowej klauzuli indeksacyjnej i podkreślono, że bez unormowania kursu miarodajnego dla poszczególnych przeliczeń, przeliczenia te nie mogą być dokonane, a postanowienia przeliczeniowe nie mogą wywrzeć skutku. Zasadniczo uzgodnienie przez strony, że kredyt zostanie rozliczony przy użyciu innej waluty niż waluta kredytu (kredyt indeksowany czy denominowany) w dacie umowy stron nie pozostawało w sprzeczności z naturą zobowiązania. Jeśli chodzi o kwestię indywidualnego uzgodnienia spornych zapisów, to wskazać należy, że zgodnie z art. 385

(1)§ 3 nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. W myśl § 4 ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje. Zgodnie z poglądami orzecznictwa o indywidualnie uzgodnionym postanowieniu można mówić wyłącznie wtedy gdy w istocie dane postanowienie powstało poprzez wspólne uzgodnienie jego treści przez konsumenta i przedsiębiorcę, lub też zostało narzucone przedsiębiorcy przez konsumenta. Na fakt indywidualnego uzgodnienia postanowień obejmujących zakwestionowane klauzule powoływał się pozwany bank, nie sprostał jednak ciężarowi wykazania, że kwestionowane postanowienia były indywidualnie uzgodnione z powodami – co zostało prawidłowo ustalone przez sąd Okręgowy . Okoliczność, że konsument znał i rozumiał treść postanowienia oraz zgodził się na wprowadzenie go do umowy nie stoi na przeszkodzie uznaniu, iż nie zostało ono indywidualnie uzgodnione, jeśli jego treść nie została sformułowana w toku negocjacji z konsumentem. W tej sprawie cała umowa została zaczerpnięta z gotowego wzorca, na którego treść powodowie nie mieli rzeczywistego wpływu i nie ma dowodów na to, że było inaczej. Wbrew apelacji pozwanego, z takich okoliczności jak wpisanie we wniosku kredytowym przez stronę powodową kwoty kredytu ,oraz waluty CHF nie da się w żaden sposób wywieść, że przedmiotowe klauzule indeksacyjne zostały indywidualnie uzgodnione z powodami . Ustalenia Sądu Okręgowego były zatem w tym zakresie prawidłowe. Warunkiem uznania postanowienia umownego za abuzywne jest ustalenie, że kształtuje ono prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Postanowienie umowne jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, gdy można rozsądnie założyć, że kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy i słuszny, uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby racjonalnie się spodziewać, że konsument zaakceptowałby w ramach negocjacji klauzulę będącą źródłem braku równowagi stron (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 2016 r. I CSK 125/15 LEX 1968429). Sąd podziela pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, LEX 2642144, że zamieszczony w kwestionowanych przez powodów postanowieniach mechanizm ustalania przez bank kursów waluty, pozostawiający bankowi swobodę, jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, zaś klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala na potencjalna swobodę decyzyjną przedsiębiorcy w kwestii bardzo istotnej dla konsumenta, dotyczącej kosztów kredytu, jest klauzulą niedozwoloną. Wbrew twierdzeniom pozwanego omawiane postanowienia umowne nie zawierają przejrzystego opisu mechanizmu waloryzacji, dzięki któremu kredytobiorca jako konsument mógłby w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, zrozumieć wypływające z tych postanowień konsekwencje ekonomiczne. Postanowienia te są niejednoznaczne i nietransparentne, a poprzez wynikającą z umowy możliwość kształtowania przez Bank kursu wymiany walut w sposób wyłączony spod jakikolwiek kontroli kredytobiorcy (a zatem potencjalnie dowolny) skutkują rażącą dysproporcją uprawnień kontraktowych na niekorzyść kredytobiorcy, w sposób oczywisty godzą także w dobre obyczaje. Dobre obyczaje nakazują bowiem, aby koszty ponoszone przez konsumenta związane z zawarciem umowy były możliwe do oszacowania. Powodowie z przyczyn obiektywnych, nie byli w stanie tego uczynić. Materiał sprawy nie dał podstaw do ustalenia, że zawarcie przedmiotowej umowy zostało poprzedzone właściwym, rzetelnym przekazaniem kredytobiorcom przez doradcę, który prezentował ofertę, informacji umożliwiających zrozumienie nie tylko samej konstrukcji, ale też i konsekwencji kredytu indeksowanego walutą obcą. W wyrokach z 29 października 2019r., IV CSK 309/18 i z 27 listopada 2019r., II CSK 438/18, Sąd Najwyższy stwierdził, że wprowadzenie do umowy kredytowej zawieranej na wiele lat, mającej daleko idące konsekwencje dla egzystencji konsumenta, mechanizmu działania kursowego wymaga szczególnej staranności Banku w zakresie wyraźnego wskazania zagrożeń wiążących się z oferowanym kredytem, tak by konsument miał pełne rozeznanie konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy w związku z czym obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne, a efektem może być obowiązek zwrotu kwoty wielokrotnie wyższej, mimo dokonywanych regularnych spłat. Obowiązek informacyjny określany jest nawet jako "ponadstandardowy", mający dać konsumentowi pełne rozeznanie co do istoty transakcji. Należy uznać, że decyzja powodów o zaciągnięciu kredytu indeksowanego do CHF, czy treść złożonych oświadczeń odnoszących się do ryzyka walutowego , nie mogły zostać uznane za wystarczające dla przyjęcia, że Bank wypełnił należycie obowiązek informacyjny. Skarżący nie wykazał, że przy zawieraniu umowy wypełnił należycie wobec powodów obowiązek informacyjny . Jeśli idzie o ryzyko kursowe , to trzeba wskazać, że nie przewidziano nigdzie ani w umowie ani w regulaminie jednoznacznych, zrozumiałych kryteriów ustalania kursu franka stosowanego do przeliczeń związanych z wykonywaniem umowy. Wbrew wywodom zawartym w apelacji, takich kryteriów nie zawiera w szczególności §1 ust. 1 umowy . Zawarte w nim odwołanie do kursów na rynku międzybankowym i kursów średnich NBP jest na tyle ogólnikowe, że w istocie żaden sposób nie ogranicza pozwanego w możliwości określania kursów waluty indeksacji. Zaznaczyć należy, że w przedmiotowej sprawie nie chodzi o to, czy pozwany faktycznie ustalał kursy CHF z zupełną dowolnością, czy też opierał się w tym zakresie na swoich własnych wypracowanych kryteriach, czy też może polegał na danych z innych źródeł, lecz o to, czy umowa pozwalała mu na taką właśnie potencjalną dowolność i czy konsumenci w oparciu o umowę i regulamin byli w stanie poznać obiektywne, sprawdzalne kryteria ustalania kursów wymiany walut przez pozwany Bank. Takie nie zostały sprecyzowane. W świetle art. 385

(1)§ 1 k.c. spod kontroli przewidzianej w art. 385

(1)i nast. k.c. wyłączone są postanowienia określające główne świadczenia stron, ale jedynie wówczas, gdy sformułowane zostały jednoznacznie. Sąd Apelacyjny podziela stanowisko Sądu I instancji , że oceniane w sprawie postanowienia umowy określają główne świadczenia stron. Pojęcie głównych świadczeń stron wiązać należy z ustawowo określonymi elementami przedmiotowo istotnymi wyróżniającymi dany typ umowy nazwanej (essentialia negotii). W przypadku umowy o kredyt z art. 69 prawa bankowego wynika, że tak rozumianymi głównymi świadczeniami stron są: po stronie kredytodawcy oddanie do dyspozycji kredytobiorcy oznaczonej kwoty pieniężnej na oznaczony czas z przeznaczeniem na oznaczony w umowie cel, a po stronie kredytobiorcy wykorzystanie udostępnionej mu kwoty kredytu zgodnie z umówionym celem, zwrot kwoty kredytu, zapłata odsetek kapitałowych i prowizji. W przypadku umów o kredyt indeksowany do waluty obcej, zawarte w tych umowach klauzule waloryzacyjne, takie jak te, które kwestionują powodowie , służą oznaczeniu w pierwszej kolejności salda zadłużenia w CHF ustalanego według kursu kupna, a w następnej kolejności - wysokości poszczególnych rat ustalanych według kursu sprzedaży CHF, a w rezultacie służą ustaleniu kwoty, którą kredytobiorca ma zwrócić bankowi. Określają więc one - i to w sposób bezpośredni - główne świadczenie kredytobiorców wynikające z umowy kredytu, czyli kwotę podlegającą zwrotowi tytułem spłaty kredytu. Także w aprobowanym przez Sąd Apelacyjny orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE na gruncie dyrektywy 93/13/EWG przyjmuje się, że tego typu klauzule dotyczące ryzyka wymiany określają główny przedmiot umowy kredytu (zob. wyrok TSUE z dnia 3 października 2019 r., D., C-260/18, wyrok TSUE z dnia 14 marca 2019 r., D., C-118/17). Sporne klauzule waloryzacyjne nie zostały sformułowane w jednoznaczny .Wynika to jasno z przedstawionych już wyżej rozważań , w których wskazano na kwestie odesłania do kursów wymiany określonych w tabelach, ustalanych jednostronnie przez bank przy braku obiektywnych kryteriów, którymi bank miał się kierować przy ustalaniu kursów kupna i sprzedaży CHF. W oparciu o kwestionowane postanowienia powódka nie była w stanie oszacować kwoty, którą będzie miała obowiązek w przyszłości zapłacić na rzecz banku tytułem spłaty kredytu i to pomimo wskazania w umowie wysokości salda w walucie CHF oraz kursu, według którego przeliczono wypłaconą kwotę kredytu w PLN. Mając na względzie powyższe Sąd Apelacyjny uznał, że wbrew stanowisku skarżącego Sąd Okręgowy nie naruszył w sposób opisywany w apelacji art. 385

(1)k.c. i art. 385

(2)k.c.. Podzielić należy stanowisko Sądu Okręgowego, że wymienione wyżej postanowienia umowy określające sposób wykonywania wprowadzanego do umowy mechanizmu indeksacji, stanowiły niedozwolone postanowienia umowne i zgodnie z art. 385

(1)§ 1 i 2 k.c. nie wiązały powodów. Oznacza to konieczność wyeliminowania ich z umowy, przy jednoczesnym związaniu stron umową w pozostałym zakresie. Po wyeliminowaniu z umowy abuzywnych postanowień pojawia się jednak kwestia, czy umowa taka może- bez tych postanowień- nadal obowiązywać i być wykonywana, oraz czy postanowienia te mogą ewentualnie zostać zastąpione przepisami dyspozytywnymi. Podzielając także i w tej kwestii stanowisko Sądu Okręgowego stwierdzić trzeba, że w analizowanej sprawie nie istnieje możliwość wypełnienia powstałych w umowie w powyższy sposób luk poprzez zastąpienie pominiętych, nieuczciwych warunków umownych, przepisem o charakterze dyspozytywnym. Postanowienia te, w ocenie Sądu Apelacyjnego, nie mogą zostać w szczególności zastąpione sugerowanym przez stronę pozwaną przepisem art. 358§ 2 k.c. .Przepis ten dotyczy możliwości określenia kursu waluty obcej (w której zostało wyrażone zobowiązanie) w sytuacji spełnienia świadczenia w walucie polskiej, nie zaś sytuacji, w której dochodzi do przeliczenia wysokości zobowiązania z waluty polskiej na walutę obcą. Stanowiąca przedmiot sprawy umowa była umową o kredyt waloryzowany kursem CHF, a świadczenia obu stron były spełniane w walucie polskiej (wypłata w złotych z jednoczesnym przeliczeniem na CHF , spłata także w złotych, po przeliczeniu rat z CHF). Na gruncie zapisów umowy mechanizm indeksacji służył zatem jako klauzula waloryzacyjna, a między stronami nie dochodziło do transferów waluty. Poza tym, przepis ten wszedł w życie dopiero w dniu 24 stycznia 2009 r., a więc nie obowiązywał w dacie zawarcia objętej niniejszym sporem umowy kredytowej, natomiast ocena abuzywności i określenie jej skutków winna jest dokonywana na datę zawarcia umowy. Sąd Apelacyjny uznaje, że nie ma też możliwości usunięcia luki w umowie za pomocą przepisów prawa wekslowego, za pomocą wykładni oświadczeń woli czy poprzez jeszcze rozwiązania. Przyjąć należy, że ingerencja Sądu w treść zobowiązania, przy braku w polskim porządku prawnym wyraźnego przepisu dyspozytywnego, mogącego mieć zastosowanie na dzień zawarcia umowy, byłaby zbyt daleko idąca, zważywszy chociażby na obecny kierunek orzeczeń TSUE, w tym prezentowany w wyroku z 3 października 2019r., C-260/18. Podstawowa zasada prawa cywilnego wskazuje na konieczność stosowania prawa materialnego z daty dokonania czynności prawnej. Ocena, a tym bardziej ingerencja w ten stosunek prawny w oparciu o przepis prawa materialnego, wprowadzony do porządku prawnego później, jako godząca w tę zasadę jest niedopuszczalna. Nie zachodziła możliwość wypełnienia powstałej po wyeliminowaniu z umowy postanowień abuzywnych luki ani przepisem dyspozytywnym, ani na zasadzie zwyczaju. Nadto, zastąpienie przez Sąd nieuczciwych postanowień umowy postanowieniami uczciwymi byłoby sprzeczne z celem Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, jakim jest zapobieganie kolejnym naruszeniom. Skoro – tak jak w sprawie niniejszej – konsument powołuje się na nieważność umowy (z pełną świadomością skutków tej nieważności), to próby uzupełniania tej umowy przez sąd i to w zakresie jej essentialia negotii, należy ocenić jako niedopuszczalne .Stosując zatem wobec wskazanych powyżej postanowień umowy stron, sankcję normatywną i przyjmując, że kwestionowane postanowienia nie wiążą powodów, w konsekwencji okazuje się, że brakuje mechanizmu, w oparciu o który można byłoby przeliczyć kwotę udostępnionego kapitału wedle kursu CHF. Niemożliwe jest też określenie wartości, która powinna być podstawą do ustalenia rat kapitałowo – odsetkowych. W wyniku tego nie mogło się też wykreować ryzyko walutowe. Okoliczności te, jak już wskazano pozbawiały umowę jej koniecznych składników. Skoro bez niedozwolonych postanowień dotyczących sposobu indeksacji kredytu umowa nie może funkcjonować ze względu na brak przedmiotowo istotnych elementów umowy kredytowej, oraz ze względu na niemożność osiągniecia celu i funkcji kredytu indeksowanego do waluty obcej, oprocentowanego według stopy właściwej dla waluty innej niż złoty, (art. 353

(1)k.c.) należy stwierdzić, że umowa taka jest nieważna z mocy art. 58 § 1 k.c. Na koniec odnieść się trzeba do zarzutu naruszenia art. 189 k.p.c. przez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że po stronie powodowej występuje interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności umowy kredytu. Zgodnie z powołanym przepisem powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny, który istnieje tylko wtedy, gdy powód ochronę swojej sfery prawnej może uzyskać przez samo ustalenie istnienia bądź nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, a więc wówczas gdy rozstrzygnięcie wydane w oparciu o art. 189 k.p.c. gwarantuje skuteczną ochronę jego interesów. Wprawdzie w orzecznictwie dominuje pogląd, że interes prawny do wytoczenia powództwa o ustalenie istnienia lub nieistnienia prawa lub stosunku prawnego w zasadzie nie zachodzi, jeżeli zainteresowany może na innej drodze osiągnąć w pełni ochronę swoich praw, w szczególności na drodze powództwa o spełnienie świadczenia (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 6 października 2017 r., V CSK 52/17, 9 stycznia 2019 r., I CSK 711/17), jednakże Sąd Apelacyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, który uznał, że powodowie mają interes prawny w ustaleniu nieważności przedmiotowej umowy kredytowej. Istnienie możliwości wytoczenia powództwa o świadczenie nie w każdej bowiem sytuacji świadczyć będzie o braku interesu prawnego w żądaniu ustalenia. Taki brak interesu prawnego wystąpi jedynie wówczas, gdy wyrok zasądzający świadczenie zapewni pełną (adekwatną do sytuacji prawnej strony powodowej ) ochronę prawną uzasadnionych interesów powodów . W sytuacji gdy sporem o świadczenie (zasądzenie) nie będą mogły być objęte wszystkie uprawnienia istotne z perspektywy ochrony sfery prawnej strony , przyjąć należy, że mają oni interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c., co dotyczy żądania ustalenia nieważności stosunku prawnego, zwłaszcza gdy konsekwencje takiego ustalenia nie sprowadzają się do powstania obowiązku świadczenia ale dotyczą i innych aspektów sfery prawnej strony powodowej (np. wpływają na określenie treści praw i obowiązków powodów jako dłużników pozwanego). W takiej sytuacji sama możliwość wytoczenia powództwa o świadczenie nie wyczerpuje interesu prawnego w żądaniu ustalenia, co ma znaczenie gdy pozwany rości sobie według treści stosunku prawnego objętego powództwem określone prawo do świadczenia ze strony powodów (np. żąda zwrotu udzielonego kredytu w wysokości obliczonej zgodnie z treścią kwestionowanej umowy). W takich sytuacjach nie sposób odmówić dłużnikowi dążącemu do wykazania, że nie jest zobowiązany do świadczenia w wysokości poszczególnych rat - przy wykorzystaniu zakwestionowanych klauzul indeksacyjnych - interesu prawnego w dochodzeniu żądania ustalenia nieistnienia stosunku prawnego. Wobec tego rozstrzygnięcie wynikające z punktu 2. zaskarżonego wyroku było prawidłowe, a apelacja pozwanego skierowana do tego rozstrzygnięcia jako niezasadna podlegała oddaleniu po myśli art. 385k.p.c. Wobec częściowego zawieszenia postępowania apelacyjnego rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego nastąpi zgodnie z zasadą wynikającą z art. 108 §1 k.p.c. – czemu Sąd Apelacyjny dał wyraz w punkcie 2 wyroku . SSA Aneta Wolska

🔗 Do źródła urzędowego

Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.