III AUa 763/25

III AUa 763/25 UZASADNIENIE Wyrokiem z 12 lutego 2025r. Sąd Okręgowy w Rybniku zmienił zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. z 19 marca 2024r. w przedmiocie ponownego przeliczenia emerytury ubezpieczonego K. G. i zobowiązał organ rentowy do wznowienia postępowania w trybie art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej co do wniosku ubezpieczonego z 15 marca 2024r. Wyrok Sądu Okręgowego zapadł na podstawie następującego stanu faktycznego: decyzją z 17 sierpnia 2009r. organ rentowy przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury od 8 czerwca 2009r. Dnia 15 marca 2024r. ubezpieczony wniósł o przeliczenie emerytury w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 15 listopada 2023r., w sprawie P 7/

1. Zaskarżoną decyzją organ rentowy odmówił wznowienia postępowania, bowiem w dacie złożenia wniosku upłynął termin do wznowienia postępowania (art. 145a § 2 k.p.a.). Ubezpieczony domagała się zmiany zaskarżonej decyzji poprzez przeliczenie świadczenia z uwzględnieniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Organ rentowy wniósł o oddalenie odwołania. Sąd Okręgowy uznał, że odwołanie zasługiwało na uwzględnienie (art. 477 14 § 2 k.p.c.). Sąd ten przypomniał, że wyrokiem z 15 listopada 2023r., w sprawie P 7/22, Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ustawy z 24 czerwca 2021r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw w związku z art. 25a ust. 2 pkt 2 i ust. 2a ustawy emerytalnej w zakresie, w jakim pomija emerytury przyznane na wniosek zgłoszony przed 1 czerwca 2021r. jest nie­zgodny z art. 32 ust. 1 w związku z art. 67 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Wyrok Trybunał Konstytucyjnego wszedł w życie dnia 16 listopada 2023r. Ubezpieczony złożył wniosek o wznowienie postępowania z uchybieniem miesięcznego terminu (art. 145a § 2 k.p.c.). Sąd Okręgowy uznał, że podstawą rozstrzygnięcia sporu jest art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy z 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst Dz.U. z 2023r., poz. 1251 ze zm.), gdyż nie jest możliwe uchylenie decyzji organu rentowego z przyczyny określonej w art. 145a k.p.a. z powodu upływu terminu, o którym mowa w art. 146 k.p.a. Nową okolicznością istniejącą przed wydaniem wzruszonej decyzji organu rentowego jest nieuwzględnienie przez organ rentowy obowiązującego standardu konstytucyjnego potwierdzone późniejszym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego w składzie zgodnym z przepisami prawa (postanowienia Sądu Najwyższego z 29 października 2020r., w sprawie III UZP 4/20). W związku z tym Sąd Okręgowy uznał, że rolą organu rentowego jest rozpoznanie wniosku ubezpieczonej przez pryzmat art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej. Organ rentowy wniósł apelację, domagając się zmiany zaskarżonego wyroku i oddalenia odwołania, ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Organ rentowy wniósł o zasądzenie od ubezpieczonej na swoją rzecz zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych w postępowaniu apelacyjnym. Organ rentowy zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie: - art. 477 14 k.p.c. w zw. z 145a § 2 k.p.a. prowadzące do zobowiązania organu rentowego do wznowienia postępowania, w sytuacji gdy ubezpieczony przekroczył termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania, co uniemożliwia wznowienie postępowania, - art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej poprzez jego bezpodstawne zastosowanie w sprawie polegające na uznaniu, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego stanowi nową okoliczność w sprawie i zobowiązanie organu rentowego do wznowienia postępowania na tej podstawie. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: apelacja organu rentowego zasługiwała na uwzględnienie, bowiem Sąd Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy. Inicjując rozważania prawne należy przypomnieć, że ubezpieczony nie wystąpił z wnioskiem o wznowienie postępowania, a jedynie o przeliczenie świadczenia emerytalnego w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 15 listopada 2023r., w sprawie P 7/
2. Organ rentowy błędnie zakwalifikował wniosek ubezpieczonego jako wniosek o wznowienie postępowania w trybie k.p.a. Należy zaznaczyć, że podstawa prawna zaskarżonej decyzji nie wiąże sądu przy rozpoznawaniu odwołania. Należy przypomnieć, że w judykaturze występują poglądy przemawiające za stanowiskiem, że ponowne ustalenie prawa do świadczeń lub ich wysokości w trybie art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej nie wymaga wydania przez organ rentowy postanowienia o wznowieniu postępowania na podstawie art. 149 § 1 k.p.a. (uchwała Sądu Najwyższego z 13 grudnia 2005r., w sprawie II UZP 15/05 oraz uchwała Sądu Najwyższego w składzie 7 sędziów z 10 czerwca 2011r., III UZP 1/11). W pierwszej z tych uchwał odnośnie do zbliżonego do art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej rozwiązania w art. 83a ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przyjęto, że przepisy o ponownym rozpoznaniu (nie o wznowieniu postępowania) stanowią lex specialis w zakresie, w jakim wznowienie postępowania regulowane jest przez Kodeks postępowania administracyjnego. Instytucja ponownego rozpoznania uprawnień, którą w odróżnieniu od „wznowienia postępowania” posługuje się ustawodawca tylko w odniesieniu do postępowania przed organem ubezpieczeń społecznych, i to bez względu na to, czy okoliczności powodujące takie rozpoznanie sprawy wystąpiły przed rozstrzygnięciem sprawy, czy po jej rozstrzygnięciu, została wprowadzona zamiast wznowienia postępowania administracyjnego. Projektodawca zmian w ustawie systemowej zwrócił uwagę, że stosowanie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego (art. 123 k.p.a.) w sytuacjach, w których przewidują one podjęcie działań przez organ wyższego stopnia (wznowienie postępowania, uchylenie decyzji, uznanie decyzji za nieważną czy zażalenie na postanowienie), nie jest możliwe przy jednoinstancyjnej organizacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W związku z tym dodane przepisy art. 83a-83c ustawy systemowej mają rozstrzygać te wątpliwości w sposób analogiczny, jak to jest przyjęte w ustawie emerytalnej, przy uszanowaniu zasady, że każda decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych kończąca postępowanie podlega kontroli sądowej, a w sprawach, w których zmiany w decyzjach są zgodne z interesem zainteresowanego, tryb postępowania musi być maksymalnie uproszczony (wyroki Sądu Najwyższego: z 19 lutego 2004r., w sprawie II UK 250/03; z 13 maja 2004r., w sprawie II UK 359/03; z 25 maja 2004r., w sprawie III UK 31/04). W wyroku z 21 września 2010r., w sprawie III UK 94/09, Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że uregulowana w art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej (uprzednio w art. 80 ust. 1 ustawy z 14 grudnia 1982r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin) oraz art. 83a ust. 1 ustawy systemowej instytucja wznowienia postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych oznacza nadzwyczajną kontynuację postępowania w tej samej sprawie, w której organ rentowy ma możliwość zniwelowania własnego uchybienia powstałego przy ustalaniu prawa do świadczenia, natomiast zainteresowany uprawniony jest do ubiegania się oświadczenie, którego mu nie przyznano, jeżeli wcześniej nie powołał się na okoliczności lub nie przedstawił dowodów uzasadniających powstanie takich uprawnień. W związku z powyższym art. 114 ustawy emerytalnej, który wyczerpująco reguluje materię ponownego ustalenia prawa do świadczeń lub ich wysokości oraz zapewnienie czynnego udziału stron w postępowaniu (art. 10 k.p.a.) poprzez zawiadomienie o wszczęciu postępowania na podstawie art. 61 § 4 k.p.a. - mimo treści art. 124 tej ustawy (odsyłającego do stosowania w sprawach w niej nieuregulowanych do Kodeksu postępowania administracyjnego) - nie uzasadnia wydawania rozstrzygnięcia o wznowieniu postępowania w trybie przepisów rozdziału 12 Kodeksu postępowania administracyjnego. W wyroku z 17 sierpnia 2016r., w sprawie I UK 333/15, Sąd Najwyższy wskazał, że w ubezpieczeniach społecznych regułą jest kształtowanie sfery prawnej ubezpieczonych i instytucji ubezpieczeniowej z mocy prawa. Zasada ta znajduje odzwierciedlenie w art. 100 ustawy emerytalnej, zgodnie z którym prawo do świadczeń w niej określonych powstaje (in abstracto) z dniem spełnienia warunków wymaganych do nabycia prawa. Prawo do świadczeń powstaje i istnieje niezależnie od decyzji organu rentowego, a tylko jego realizacja w postaci wypłaty świadczenia wymaga potwierdzenia decyzją. Skoro decyzje organu rentowego sprowadzają się - zasadniczo - do deklaratywnego potwierdzenia uprawnień przysługujących ubezpieczonym z mocy prawa, to przepisy odnoszące się do trwałości i wzruszalności decyzji organu rentowego nie mogą być interpretowane i stosowane w taki sposób, który prowadziłby do trwałego pozbawienia osób ubezpieczonych uprawnień przysługujących im ex lege. Deklaratywny charakter decyzji organu rentowego potwierdzających przysługiwanie ubezpieczonemu prawa do określonego świadczenia rzutuje szczególnie na ograniczenie ostateczności decyzji organu rentowego odmawiających prawa do świadczenia, ponieważ stabilność negatywnego rozstrzygnięcia o prawach jednostki nie jest w tym przypadku wartością, która mogłaby przeważyć nad rzeczywistą realizacją konstytucyjnego i ustawowego prawa do zabezpieczenia społecznego. W tym kierunku zmierza wykładnia i praktyka Sądu Najwyższego dotycząca art. 114 ustawy emerytalnej. Traktuje ona ten przepis jako podstawę prawną dla weryfikacji i wzruszalności decyzji organów rentowych, w których zawarto ustalenia pozostające w obiektywnej sprzeczności z ukształtowanym ex lege stanem uprawnień emerytalno-rentowych zainteresowanych (wyroki Sądu Najwyższego: z 25 lutego 2008r., w sprawie I UK 249/07; z 22 lutego 2010r., w sprawie I UK 247/09; z 9 grudnia 2015r., w sprawie I UK 533/14; postanowienie Sądu Najwyższego z 20 września 2011r., w sprawie I BU 4/11). Sprzeczność ta zachodzi zarówno w przypadku decyzji organu rentowego błędnie przyznających świadczenie (potwierdzających prawo do świadczenia), pomimo że prawo do niego nie powstało, jak i w przypadku decyzji błędnie odmawiających realizacji prawa do świadczenia, przysługującego z mocy prawa ubezpieczonemu. Niezgodność ta może powstać także na skutek popełnionych przez organ rentowy uchybień normom prawa materialnego. Eliminacja tych sprzeczności stanowi uzasadnienie dla ponowienia postępowania zakończonego ostateczną decyzją organu rentowego, której rozstrzygnięcie jest niezgodne z ukształtowaną ex lege sytuacją prawną ubezpieczonego. W ponawianym postępowaniu organ rentowy dąży do ustalenia, czy popełnione uchybienia (przede wszystkim w zakresie prawa materialnego ale także procesowego) lub przedłożone dowody albo ujawnione fakty mają wpływ na zmianę dokonanych wcześniej ustaleń, od których zależy potwierdzenie uprawnienia ubezpieczonego do określonego świadczenia. Skoro niekwestionowanym celem art. 114 ustawy emerytalnej jest podważenie obiektywnie wadliwej decyzji organu rentowego (wyrok Sądu Najwyższego z 25 lutego 2008r., w sprawie I UK 249/07), to zakres jego zastosowania nie może ograniczać się tylko do tych przypadków, gdy organ rentowy wydał obiektywnie wadliwą decyzję na korzyść zainteresowanej osoby (która potwierdziła deklaratywnie prawo do emerytury mimo niespełnienia przez nią przesłanek nabycia tego prawa). Przepis ten tym bardziej powinien znajdować zastosowanie do eliminacji z obrotu takich wadliwych decyzji organu rentowego, które w wyniku błędnej (ze strony organu rentowego) wykładni przepisów prawa lub błędnego zastosowania przepisów prawa do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego, doprowadziły do pozbawienia jednostki możliwości faktycznego korzystania z przysługujących jej z mocy samego prawa świadczeń emerytalnych. Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że nową okolicznością istniejącą przed wydaniem wzruszanej decyzji organu rentowego (art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej) jest nieuwzględnienie przez organ rentowy obowiązującego standardu konstytucyjnego potwierdzonego późniejszym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego w składzie zgodnym z przepisami prawa (postanowienie Sądu Najwyższego z 29 października 2020r., w sprawie III UZP 4/20). Reasumując dotychczasowe rozważania prawne, należy wskazać, że art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej może stanowić podstawę prawną do przeliczenia emerytury ubezpieczonej. Uwadze Sądu Okręgowego umknęło, że w sprawie winien był rozpoznać odwołanie od decyzji organu rentowego przez pryzmat art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej z uwzględnieniem stanowiska Trybunału Konstytucyjnego zawartego w wyroku z 15 listopada 2023r., w sprawie P 7/
3. Brak było podstaw do zobowiązania organu rentowego do wznowienia postępowania w trybie art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej. Organ rentowy zaskarżoną decyzją odmówił wznowienia postępowania, niezależnie od podanej podstawy prawnej, którą Sąd Okręgowy nie był związany. Zatem Sąd Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy. Na marginesie należy zasygnalizować, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 15 listopada 2023r., w sprawie P 7/22, dotyczy tzw. „emerytur czerwcowych”, czyli mechanizmu waloryzacji kwartalnej składek na ubezpieczenie emerytalne tych ubezpieczonych, którzy wnioski o przyznanie prawa do emerytury złożyli w czerwcu danego roku kalendarzowego. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie dotyczy ubezpieczonej, która wniosek o przyznanie emerytury złożyła w styczniu 2016r. Dodatkowo, wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 15 listopada 2023r., w sprawie P 7/22, jest tzw. wyrokiem prawotwórczym (wyrok o pominięciu). Wyrok ten nie stwierdził niezgodności z Konstytucją art. 25a ust. 2 pkt 2 i ust. 2a ustawy emerytalnej, a w konsekwencji nie spowodował utraty mocy obowiązującej tego przepisu. Wyrok stwierdzający niekonstytucyjność pominięcia prawodawczego nie skutkuje uchyleniem niekonstytucyjnego przepisu, lecz jedynie zobowiązuje ustawodawcę (prawodawcę) do uchwalenia odpowiedniej nowelizacji, usuwającej niekonstytucyjną lukę prawną. W Sejmie trwają prace nad poselskim projektem ustawy o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Projekt ten (druk nr 909) dotyczy wprowadzenia przepisów, które pozwolą na ponowne przeliczenie emerytur osobom, którym to świadczenie zostało przyznane w miesiącu czerwcu w latach 2009-
4. Sąd Apelacyjny na mocy art. 386 § 4 uchylił zaskarżony i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej. /-/SSA Grzegorz Tyrka