poprzez dokonanie rozstrzygnięcia w kwestii podlegania odwołującego się dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej pomimo, iż Sąd Rejonowy, orzekając jako Sąd I instancji w sprawie o zasiłek chorobowy, nie był właściwy do dokonywania przedmiotowego rozstrzygnięcia; - art. 477 9 i art. 477 14 k.p.c. w związku z dokonaniem rozstrzygnięcia, powołując się na naruszenie przez organ rentowy przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, gdy tymczasem naruszenie prawa administracyjnego pozostaje zasadniczo poza zakresem rozpoznania sądu powszechnego, a sąd w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych orzeka o prawach lub obowiązkach stron na podstawie właściwych przepisów prawa materialnego; 2. naruszenie przepisów prawa materialnego, mające istotny wpływ na wynik sprawy tj.: art. 14 ust. 2 pkt 3 w zw. z art. 9 ust. 1 c ustawy z 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych, poprzez pominięcie przez Sąd dyspozycji art. 9 ust. 1 c ustawy i w konsekwencji uznanie, iż w przypadku odwołującego się nie doszło do ustania tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym, w tym dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, jako osoby prowadzącej pozarolniczą działalność gospodarczą z mocy prawa z dniem 21 sierpnia 2023r., mimo że z ww. przepisów prawa materialnego wynika, iż osoba prowadząca działalność gospodarczą, która spełnia warunki do objęcia obowiązkowo ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego (zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego), podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pobierania tego zasiłku (art. 9 ust. 1 c ustawy), a podleganie ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym w związku z prowadzoną działalnością z mocy prawa ustaje, a w konsekwencji ustaje ubezpieczenie chorobowe dobrowolne (art. 14 ust. 2 pkt 3 ustawy); art. 6 ust. 1 oraz art. 32 ust. 1 w związku z art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 25 czerwca 1999r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2025r., poz. 501 ze zm.) poprzez przyznanie odwołującemu się prawa do zasiłku chorobowego za okres od 12 grudnia 2023r. do 31 stycznia 2024r. pomimo, iż odwołujący się nie stał się niezdolny do pracy w czasie trwania ubezpieczenia chorobowego. W konsekwencji zgłoszonych zarzutów pełnomocnik organu rentowego wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania od zaskarżonej decyzji, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia (apelacja organu rentowego z 25 listopada 2025r., k. 67-70 a.s.). Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja organu rentowego podlegała oddaleniu. Sąd I instancji poczynił prawidłowe ustalenia faktycznie, przeprowadził wystarczające postępowanie dowodowe, a następnie dokonał właściwej oceny zebranych dowodów i wyciągnął poprawne wnioski, które legły u podstaw wydania zaskarżonego wyroku. W konsekwencji Sąd Okręgowy, oceniając jako prawidłowe ustalenia faktycznie dokonane przez Sąd I instancji, przyjął je za własne, co oznacza, że zbędne jest ich szczegółowe powtarzanie, szczególnie że organ rentowy takich ustaleń nie zakwestionował. W apelacji organu rentowego, jako najdalej idący, sformułowany został zarzut naruszenia art.
Zdaniem Sądu II instancji jest on bezzasadny. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 29 czerwca 2017r., III UZP 5/17 (OSNP 2018 Nr 1, poz. 6), w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych zasadą jest właściwość rzeczowa sądów okręgowych w pierwszej instancji, gdyż zgodnie z art.
k.p.c., sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych należą do właściwości sądów okręgowych, z wyjątkiem spraw, dla których zastrzeżona jest właściwość sądów rejonowych. Wyjątki od tej zasady określono w art.
stanowiącym, że do właściwości sądów rejonowych należą sprawy: o zasiłek chorobowy, wyrównawczy, opiekuńczy, macierzyński oraz pogrzebowy (pkt 1); o świadczenie rehabilitacyjne (pkt 2); o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy rolniczej, wypadku w drodze do pracy lub z pracy, wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, wypadku lub choroby zawodowej pozostającej w związku z czynną służbą wojskową albo służbą w Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służbie Kontrwywiadu Wojskowego, Służbie Wywiadu Wojskowego, Centralnym Biurze Antykorupcyjnym, Straży Granicznej, Biurze Ochrony Rządu, Służbie Więziennej, Państwowej Straży Pożarnej i Służbie Celno-Skarbowej (pkt 3); o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności (pkt 4). Z powołanego przepisu wynika, że do właściwości rzeczowej sądów rejonowych należą między innymi sprawy o zasiłek chorobowy, a nie sprawy dotyczące zasiłku chorobowego. Takie określenie oznacza, że chodzi o uprawnienie ubezpieczonego do zasiłku chorobowego, czyli spełnienie warunków do tego świadczenia, jego wysokość oraz okres, za który przysługuje. Jednym z warunków, od których zależy prawo do zasiłku, jest - stosownie do art. 1 ust. 1 ustawy zasiłkowej - podleganie ubezpieczeniu społecznemu w razie choroby i macierzyństwa określonemu w ustawie z 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2026r., poz. 199). Sąd musi dokonać jego weryfikacji, szczególnie gdy argumentacja Zakładu – jak w przedmiotowej sprawie – do tego aspektu nawiązuje. To jednak nie powoduje zmiany przedmiotu sprawy ze sprawy o zasiłek w sprawę o podleganie ubezpieczeniom społecznym. W rozpatrywanej sprawie ubezpieczony zaskarżył decyzję z 3 stycznia 2024r., odmawiającą prawa do zasiłku chorobowego za okres od 12 grudnia 2023r. do 31 stycznia 2024r., zatem decyzja ta jest decyzją "o zasiłek chorobowy", a dla takich zastrzeżona została właściwość sądów rejonowych. Jako bezzasadny Sąd Okręgowy ocenił również zarzut naruszenia art. 477 9 k.p.c. i art. 477 14 k.p.c. Oczywiście słusznie podniósł organ rentowy, że od momentu wniesienia odwołania do sądu, rozpoznawana sprawa staje się sprawą cywilną, podlegającą rozstrzygnięciu wedle reguł właściwych dla tej kategorii, a odwołanie pełni rolę pozwu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 czerwca 1998r., II UKN 105/98 oraz postanowienie z dnia 29 maja 2006r., I UK 314/05). Jednak fakt, że Sąd Rejonowy w rozpatrywanej sprawie wskazał na naruszenie przez organ rentowy przepisów kodeksu postepowania administracyjnego, co doprowadziło do wydania wadliwej decyzji, nie stanowi naruszenia, o którym mowa. Wynika to z tego, że sąd powszechny w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych rozpoznaje odwołania od decyzji organu rentowego pod kątem ich zgodności z przepisami prawa materialnego. Aby jednak dokonać oceny legalności wydanej decyzji, sąd jest uprawniony, a nawet zobowiązany, do zbadania również tego, czy organ rentowy przestrzegał podstawowych zasad procedury administracyjnej, ponieważ uchybienia proceduralne mogą prowadzić do błędnego ustalenia stanu faktycznego, a tym samym do naruszenia przepisów prawa materialnego. Zatem, o ile sąd powszechny nie rozstrzyga wprost o naruszeniach prawa administracyjnego, to ma obowiązek ocenić, czy decyzja organu była zgodna z przepisami prawa materialnego. Jeśli stwierdzone uchybienia proceduralne miały wpływ na treść wydanej decyzji, to sąd ma prawo je uwzględnić w procesie orzekania i tak też stało się w analizowanej sprawie. Sąd I instancji, wydając zaskarżone rozstrzygnięcie, prawidłowo ustalił, że odwołujący się nie został pouczony przez ZUS o konieczności ponownego zgłoszenia się do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego po zakończeniu okresu pobierania zasiłku macierzyńskiego, co kolei miało wpływ na jego prawo do zasiłku, o który wnioskował. Analizując dalsze zarzuty organu rentowego, przypomnieć należy, że w myśl art. 14 ustawy z 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych, objęcie dobrowolnie ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi albo chorobowym następuje od dnia wskazanego odpowiednio w zgłoszeniu, o którym mowa w art. 36 ust. 10 albo 14, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym zgłoszenie zostało złożone w Zakładzie, z zastrzeżeniem ust. 1a, który przewiduje, że objęcie dobrowolnie ubezpieczeniem chorobowym następuje od dnia wskazanego we wniosku tylko wówczas, gdy zgłoszenie do ubezpieczeń emerytalnego i rentowych zostanie dokonane w terminie określonym w art. 36 ust. 4. Z kolei zgodnie z art. 14 ust. 2 ww. ustawy, dobrowolne ubezpieczenia chorobowe ustają: - od dnia wskazanego w zgłoszeniu wyrejestrowania, o którym mowa w art. 36 ust. 11 albo 14, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym wniosek został złożony; - od dnia ustania tytułu podlegania tym ubezpieczeniom. Okres podlegania obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu i chorobowemu w przypadku osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą – w myśl art. 13 pkt 4 ustawy systemowej – trwa od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do dnia zaprzestania wykonywania tej działalności, z wyłączeniem okresu, na który wykonywanie działalności zostało zawieszone na podstawie przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. Natomiast z art. 9 ust. 1c ustawy systemowej wynika, że osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4–5a, 8 i 10, spełniające jednocześnie warunki do objęcia ich obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego lub zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego, podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego lub zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego. Mogą one jednak dobrowolnie, na swój wniosek, być objęte ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi także z pozostałych, wszystkich lub wybranych, tytułów. Organ rentowy w rozważaniach, zamieszczonych w apelacji, skupił się na stwierdzeniu, że osoba prowadząca działalność gospodarczą po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego powinna złożyć wniosek o objęcie jej dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym. Wokół tej kwestii budował swoje zarzuty, powołując się m.in. na obowiązujące orzecznictwo. Sąd Okręgowy oczywiście zgadza się, że ponowne objęcie takim ubezpieczeniem może nastąpić dopiero po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego, co rodzi po stronie osoby prowadzącej pozarolniczą działalność obowiązek ponownego złożenia wniosku. Wskazuje na to literalna wykładnia przytoczonych przepisów. Rozpatrując przedmiotową sprawę należy mieć jednak na uwadze interpretację tych przepisów, na jaką wskazuje orzecznictwo sądowe. Wynika z niego, że prowadzących działalność gospodarczą należy objąć dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym po zakończeniu urlopu macierzyńskiego nawet w przypadku niewystąpienia ze stosownym wnioskiem, o ile nie zostali w sposób odpowiedni pouczeni przez organ rentowy. W analizowanej sprawie O. V. podlegał dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu od 1 stycznia 2018 roku. W okresie od 21 sierpnia 2023r. do 3 września 2023 roku korzystał z zasiłku macierzyńskiego i po tym czasie nie zgłosił się ponownie do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. Jednakże należy mieć na uwadze, jak słusznie zauważył Sąd Rejonowy, że odwołujący się pozostawał w przekonaniu, że jest osobą ubezpieczoną, przez cały czas opłacał składki na to ubezpieczenie i nigdy nie wyraził woli zrezygnowania z niego. Zarazem nie wiedział, że skorzystanie z zasiłku macierzyńskiego skutkować będzie ustaniem ubezpieczenia chorobowego i objęciem go tylko ubezpieczeniem zdrowotnym w tym czasie, gdyż nie został o tym fakcie pouczony przez organ rentowy. W takiej sytuacji, szczególnie że ZUS przyjmował składki, które były opłacane terminowo i w prawidłowej wysokości, również na ubezpieczenie chorobowe, mogło powstać u odwołującego się błędne z punktu widzenia analizowanych przepisów ustawy systemowej przekonanie o braku konieczności podjęcia dodatkowych działań. Ubezpieczony dowiedział się o nieprawidłowościach w zgłoszeniu do ubezpieczenia chorobowego dopiero kiedy w dniu 20 grudnia 2023r. złożył wniosek o wypłatę zasiłku chorobowego i w dniu 13 lutego 2024r. otrzymał telefon od pracownika ZUS z informacją o odmowie przyznania świadczenia. Odnosząc się do argumentów ZUS dotyczących braku obowiązku informowania ubezpieczonych o konieczności zgłoszenia do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, podkreślenia wymaga także, że już w cytowanej w apelacji uchwale z dnia 11 lipca 2019r., III UZP 3/19, Sąd Najwyższy stwierdził, że „w związku z tym, że do utraty tytułu do podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu dochodzi z mocy prawa na skutek rozstrzygnięcia zbiegu tytułów objęcia ubezpieczeniem społecznym, w ocenie Sądu Najwyższego w składzie powiększonym, obowiązkiem organu rentowego wynikającym z art. 8 i 9 k.p.a. jest pouczenie osoby prowadzącej pozarolniczą działalność, że z chwilą objęcia jej obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym i rentowymi z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego jej dobrowolne ubezpieczenie chorobowe ustaje, a ponowne objęcie tym dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym w związku z prowadzoną pozarolniczą działalnością może nastąpić po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego, co wymaga jednak złożenia stosownego wniosku (art. 11 ust. 2, art. 14 ust. 2 pkt 3 i art. 36 ust. 3 i 5 ustawy systemowej)”. Zacytowane stanowisko Sądu Najwyższego bezsprzecznie potwierdza, że obowiązkiem organu rentowego, wynikającym z art. 8 i 9 k.p.a., jest pouczenie osoby prowadzącej pozarolniczą działalność, że z chwilą objęcia jej obowiązkowymi ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego, jej dobrowolne ubezpieczenie chorobowe ustaje, a ponowne objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym w związku z prowadzoną pozarolniczą działalnością może nastąpić dopiero po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego, co wymaga jednak złożenia stosownego wniosku. Źródłem powyższego obowiązku informacyjnego jest to, że utrata tytułu do podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu przez osobę prowadzącą działalność pozarolniczą następuje z mocy samego prawa, z chwilą rozpoczęcia pobierania zasiłku macierzyńskiego. Przywołane stanowisko jest potwierdzeniem i zarazem rozwinięciem wcześniejszego poglądu judykatury, zgodnie z którym błędne pouczenie osoby prowadzącej pozarolniczą działalność przez organ rentowy o braku konieczności złożenia ponownego wniosku o objęcie ubezpieczeniem chorobowym po ustaniu zasiłku macierzyńskiego i o nieprzerwanym podleganiu ubezpieczeniu chorobowemu, uprawnia osobę prowadzącą pozarolniczą działalność do złożenia wniosku o ponowne objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym w dowolnie obranym przez nią terminie liczonym od dnia zakończenia pobierania zasiłku macierzyńskiego (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2018r., II UK 213/17). Inaczej mówiąc, udzielenie przez organ rentowy osobie prowadzącej działalność pozarolniczą nieprawidłowej informacji co do czynności niezbędnych dla dalszego podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, może być podstawą stwierdzenia, że taka osoba podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu od pierwszego dnia przypadającego bezpośrednio po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego, choćby złożyła ona dopiero w późniejszym czasie ponowny wniosek o objęcie jej ubezpieczeniem chorobowym (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2020r., I UK 311/18). Wskazana interpretacja przepisów odnosi się również do sytuacji, w której ZUS w ogóle nie poinformował prowadzącego działalność gospodarczą o konieczności złożenia ponownego wniosku w sytuacji, gdy po upływie prawa do zasiłku macierzyńskiego ma zamiar nadal podlegać dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu. Skoro organ nie dopełnił tej powinności, to ubezpieczony mógł zasadnie pozostawać w usprawiedliwionym - choć błędnym - przekonaniu, że jego ubezpieczenie chorobowe "reaktywuje się". Potwierdzeniem takiego stanowiska jest kolejny wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2020r. (I UK 311/18). Wynika z niego, że wprawdzie ustawa nie określa wprost sankcji za niewywiązanie się organu rentowego z obowiązku informacyjnego, tym niemniej trzeba uznać, że osoba ubezpieczona nie powinna ponosić ujemnych konsekwencji wynikających z wadliwego zachowania organu rentowego. Skoro nie została we właściwym czasie należycie pouczona o skutkach, jakie w płaszczyźnie podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu wywołuje zaprzestanie pobierania zasiłku macierzyńskiego (brak pouczenia o konieczności złożenia nowego wniosku o objęcie ubezpieczeniem chorobowym za okres przypadający bezpośrednio po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego), to organ rentowy nie może przerzucać na nią ciężaru odpowiedzialności za skutki własnych zaniedbań. Również w już przywoływanej uchwale z 11 lipca 2019r., wydanej w składzie siedmiu sędziów, Sąd Najwyższy potwierdził słuszność tych poglądów orzecznictwa, które wskazują, że organ rentowy ma obowiązek pouczyć przedsiębiorcę o konieczności złożenia wniosku o ponowne objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą po upływie pobierania zasiłku macierzyńskiego. W przedmiotowej sprawie organ rentowy z całą pewnością nie pouczył odwołującego się o przysługujących mu prawach, wobec czego Sąd Rejonowy prawidłowo zastosował art. 14 ust. 2 pkt 3 w zw. z art. 9 ust. 1c ustawy systemowej. Był też uprawniony do wydania wyroku zmieniającego zaskarżoną decyzję, nie naruszając przy tym art. 6 ust. 1 oraz art. 32 ust. 1 w związku z art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 25 czerwca 1999r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2025r., poz. 501 ze zm.). Zgodnie z art. 6 ust. 1 tej ustawy, zasiłek chorobowy przysługuje ubezpieczonemu, który stał się niezdolny do pracy z powodu choroby w czasie trwania ubezpieczenia chorobowego. Zgodnie zaś z art. 32 ust. 1 zasiłek opiekuńczy przysługuje ubezpieczonemu zwolnionemu od wykonywania pracy z powodu konieczności osobistego sprawowania opieki nad dzieckiem, co nie był sporne w niniejszej sprawie. Natomiast stosownie do treści art. art. 4 ust. 1 pkt 2 ubezpieczony nabywa prawo do zasiłku chorobowego po upływie 90 dni nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego - jeżeli jest ubezpieczony dobrowolnie. W przedmiotowej sprawie zasadne było przyjęcie, że O. V. po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego – wobec opłacania należnych składek na ubezpieczenie chorobowe, mimo niezłożenia wniosku o objęcie takim ubezpieczeniem – ubezpieczeniu temu podlegał w ciągłości od 1 stycznia 2018r. i powinien otrzymać zasiłek chorobowy. Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd Okręgowy ocenił, że brak podstaw do zmiany zaskarżonego wyroku. Organ rentowy nie wykazał zasadności swojej argumentacji, zaś podniesione w apelacji zarzuty stanowiły jedynie polemikę z prawidłowym rozstrzygnięciem Sądu Rejonowego. Na podstawie art. 385 k.p.c. apelacja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podlegała więc oddaleniu jako bezzasadna. sędzia Agnieszka Stachurska
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.