Sygn. akt V ACa 99/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 27 marca 2014 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku – Wydział V Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Maryla Domel-Jasińska Sędziowie: SO del. Jakub Rusiński (spr.) SA Artur Lesiak Protokolant: sekretarz sądowy Joanna Makarewicz po rozpoznaniu w dniu 27 marca 2014 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy z powództwa J. A. przeciwko I. S. o zapłatę na skutek apelacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego w B. z dnia 21 czerwca 2013 r., sygn. akt I C 467/11 I. oddala apelację; II. zasądza od powódki na rzecz pozwanej kwotę 2.700 (dwa tysiące siedemset) złotych tytułem kosztów postępowania apelacyjnego. Na oryginale właściwe podpisy. Sygn. akt V ACa 99/14 UZASADNIENIE Powódka J. A. wniosła o zasądzenie na jej rzecz od pozwanej I. S. kwoty 171.412,07 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 30 października 2009 r. do dnia zapłaty. W uzasadnieniu pozwu powódka stwierdziła, że w dniu (...) zawarła z pozwaną umowę o roboty budowlane, polegające na zmianie sposobu użytkowania budynku biurowego położonego w I., (...). Następnie w toku prowadzonych prac zaszła konieczność wykonania robót dodatkowych, wcześniej nieprzewidzianych przez strony. Po wykonaniu wcześniej zleconych prac dodatkowych przez wnioskodawcę został sporządzony kosztorys powykonawczy oraz wystawiono fakturę VAT na kwotę 171.412,07 zł. Faktura i kosztorys zostały wręczone pozwanej. Pomimo upływu siedmiodniowego terminu płatności oraz wezwania do zapłaty pozwana nie uregulowała należności dlatego powódka wystąpiła z pozwem. Nakazem zapłaty wydanym w dniu 15 lutego 2011 r. Sąd Okręgowy w B. orzekł zgodnie z żądaniem pozwu. Pozwana wniosła sprzeciw od powyższego nakazu zapłaty zaskarżając go w całości oraz wnosząc o oddalenie powództwa i o zasądzenie na jej rzecz od powódki kosztów procesu. Przyznała, że zawarła z powódką umowę, której przedmiotem było wykonanie prac remontowych budynku w I.. Zaprzeczyła, że była zobowiązana do zapłaty na rzecz powódki kwoty określonej w żądaniu pozwu. Podniosła, że roszczenia zgłoszone w niniejszym postępowaniu nie dotyczą wynagrodzenia za wykonanie przedmiotu umowy z dnia (...), gdyż wykonane przez powódkę roboty zostały przez pozwaną w całości rozliczone. Wskazała, że nie zawarła z pozwaną umowy na wykonanie takich robót. Pozwana zaprzeczyła również, że akceptowała stawki jednostkowe, według których powódka zafakturowała wynagrodzenie, którego obecnie domaga się w pozwie. Pozwana zaprzeczyła też, że akceptowała kosztorys, który wręczony został jej w miesiącu październiku 2009r. Pozwana zaprzeczyła nadto, że wszystkie prace wskazane w kosztorysie powykonawczym dotyczącym prac wykonanych w piwnicy budynku zostały przez powódkę wykonane i że prace, na których wykonanie powódka się powołuje prezentowały wartość wskazaną w kosztorysie powykonawczym. Podniosła, że przysługuje jej względem powódki szereg nadających się do potrącenia wierzytelności wzajemnych i podniosła zarzut potrącenia w kwocie 955.043 zł. Powódka w piśmie procesowym z dnia 4 sierpnia 2011 r. podtrzymała swoje stanowisko oraz wniosła o zasądzenie na jej rzecz od pozwanej kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Podniosła, że domagała się zapłaty należności za wykonane prace adaptacyjne piwnicy. Zdaniem powódki prace te zostały wyłączone z zakresu prac przewidzianych umowie z dnia (...) i przeprowadzone w oparciu o nową umowę, której celem była adaptacja piwnicy na część socjalną szkoły. Do zawarcia powyższej umowy doszło w sposób dorozumiany. Wyrokiem z dnia 21 czerwca 2013 r. Sąd Okręgowy w B. oddalił powództwo, zasądził od powódki na rzecz pozwanej koszty postępowania w kwocie 3.617 zł, nakazał pobrać od powódki na rzecz Skarbu Państwa kwotę 3.082,40 zł tytułem kosztów sądowych w sprawie i kosztami sądowymi, od których powódka została zwolniona obciążył Skarb Państwa. Swoje rozstrzygnięcie oparł na ustaleniach i rozważaniach przedstawionych w uzasadnieniu wyroku. Wynika z nich, że w dniu (...) strony zawarły umowę o roboty budowlane, której przedmiotem było wykonanie prac remontowych budynku przy ul. (...) w I. i zmiana sposobu użytkowania budynku biurowego (...) przy ul. (...) w I.. W (...) umowy strony ustaliły, że stawki wykonawcy z tytułu wykonania na rzecz zamawiającego robót objętych niniejszą umową określa wiążąca dla wykonawcy oferta, o której mowa w (...) umowy. Strony uzgodniły(...) tej umowy, że w przypadku zaistnienia konieczności wykonania robót dodatkowych, wykraczających poza zakres usług, o których mowa w (...) umowy oraz w kosztorysie ofertowym, powódka przedłoży ofertę ich wykonania na bazie stawek zawartych w kosztorysie ofertowym, o którym mowa w(...) umowy. Uzgodniły nadto w(...)tej umowy, że wszelkie zmiany umowy powinny być dokonane na piśmie pod rygorem nieważności. Prace, jakie miała wykonać powódka zostały określone w kosztorysie ofertowym powódki, stanowiącym załącznik do powyższej umowy, który został przedstawiony przed jej zawarciem. Wysokość wynagrodzenia za wykonanie prac remontowych wynikała z kosztorysu ofertowego stanowiącego załącznik do umowy. Zgodnie z tym kosztorysem należne powódce wynagrodzenie miało wynosić 643.938,10 zł + należny podatek VAT, czyli 785.604,50 zł brutto. Strony ustaliły w (...)umowy, że powódka jako wykonawca zobowiązana była do zakończenia robót do dnia 15 sierpnia 2009r. W(...) umowy przewidziana została kara umowna za zwłokę w wykonaniu umowy w wysokości 0,2 % wartości umowy netto za każdy dzień zwłoki. W (...) strony przewidziały, że wykonawca zobowiązany będzie zapłacić zamawiającemu karę umowną w przypadku zwłoki w usunięciu wad stwierdzonych przy odbiorze lub ujawnionych w okresie rękojmi w wysokości 0,2 % wartości umowy netto za każdy dzień zwłoki, liczony od upływu wyznaczonego wykonawcy terminu usunięcia wad. Pozwana przekazała powódce materiały budowlane w celu wykonania podstawowego przedmiotu umowy z dnia (...) w kwocie 52.013,50 zł + należny podatek VAT. Z inicjatywy powódki wykonane zostały roboty w piwnicy budynku przy ul. (...) w I., które miały polegać na jej adaptacji na część socjalną(...), rozbudowie i przebudowie pomieszczeń piwnicznych. Roboty te nie były robotami dodatkowymi w stosunku do pierwotnego zakresu umowy o roboty budowlane z dnia (...) Nie istniała konieczność podyktowana zasadami sztuki budowlanej wykonania robót dodatkowych na obiekcie (piwnic), wykraczających poza umowę o roboty budowlane z dnia (...) Strony nie poczyniły uzgodnień odnośnie zakresu prac dodatkowych do umowy o roboty budowlane z dnia (...), jak i stawek wynagrodzenia za ich wykonanie oraz nie zawarły aneksu do umowy z dnia (...) zwiększającego jej zakres o zdefiniowane w nim roboty dodatkowe. Pozwana nie została poinformowana o tym, że są wykonywane prace, które miały zostać dodatkowo uzgodnione po zawarciu umowy o roboty budowlane z dnia (...) Pozwana nie wyraziła zgody na zawarcie takiej umowy. Strony nie zawarły również osobnej umowy o wykonanie tych robót. Pozwana nie zlecała wykonania powyższych prac. Pozwana nie wyraziła też życzenia w sprawie przygotowania oferty wykonania tych robót. Powódka nie przygotowała oferty na wykonanie robót dodatkowych. Nie został nadto podpisany żaden dokument przed wykonaniem robót przez osobę upoważnioną do reprezentowania pozwanej wyrażającą zgodę na wykonanie prac dodatkowych. Nie było też niezrealizowanych prac, które można było uznać za niezbędne ze względu na bezpieczeństwo lub konieczność zapobieżenia awarii albo katastrofie budowlanej. Powódka nie wykonała wskazanych wyżej robót jako dodatkowych w stosunku do robót objętych umową o roboty budowlane z (...) w budynku przy ul (...) bądź jako robót wykonanych na podstawie odrębnej umowy. Powódka po wykonaniu powyższych robót sporządziła kosztorys powykonawczy. Wystawiła fakturę VAT na kwotę 171.412,07 zł, która miała dotyczyć tych robót. Wezwała pozwaną do zapłaty kwoty wskazanej w tej fakturze. Pozwana nie zaakceptowała powyższej faktury, kosztorysu ani stawek jednostkowych, według których powódka zafakturowała wynagrodzenie za powyższe roboty. Po otrzymaniu kosztorysu powódki, pozwana zleciła rzeczoznawcy budowlanemu ocenę, czy roboty ujęte w kosztorysie powykonawczym są robotami wykonanymi zgodnie z zasadami sztuki budowlanej, czy są to roboty dodatkowe i jaka jest ich wartość. Pozwana niezwłocznie po uzyskaniu prywatnej ekspertyzy przekazała jej kopię powódce. Pozwana zapłaciła powódce za roboty uzgodnione w umowie o roboty budowlane z dnia (...) Nie zapłaciła natomiast powódce kwoty 171.412,07 zł wskazanej w fakturze VAT nr (...) z dnia 20 października 2009r. kwestionując jej zasadność. Powódka nie wykonała za pomocą osób działających na jej rzecz prac wynikających z zawartej w dniu (...) umowy o roboty budowlane w terminie określonym w tej umowie. W dniu 4 listopada 2009r., w którym miało dojść do odbioru roboty wynikające z zawartej w dniu (...) umowy o roboty budowlane również nie były całkowicie ukończone. Powódka nie wykonała pełnego zakresu prac przewidzianych w umowie z dnia (...) oraz w kosztorysie ofertowym. Prace zaniechane przez powódkę miały wartość w cenach kosztorysu ofertowego 27.889,40 zł + należny podatek VAT, bez uwzględnienia wartości prac zaniechanych na dachu. Powódka nie przedstawiła budowy do odbioru, pomimo wzywania do zdania budynku i dokonania odbioru. Komisja odbiorowa powołana przez pozwaną w dniu 4 listopada 2009r. stwierdziła szereg wad w wykonanych przez powódkę pracach. Komisja ta niezależnie od stwierdzenia wad dokonała jednostronnego, końcowego odbioru robót uznając, że obiekt pomimo tych wad jest zdatny do użytkowania w zakresie określonym pozwoleniem na budowę. Powódka nie brała udziału w czynnościach tej komisji. W dniu 16 listopada 2009r. pozwana dokonała kolejnej inspekcji dachu, podczas której stwierdzono wady dotyczące wykonania kolejnych elementów robót dotyczących dachu. Pozwana poinformowała powódkę o stwierdzonych nieprawidłowościach i wezwała ją do ich usunięcia w wyznaczonym terminie. Powódka nie usunęła wad w wykonanych przez siebie pracach, ani nie ukończyła uzgodnionych prac.. Koszt usunięcia wad i usterek w robotach wykonanych przez powódkę w ramach umowy o roboty budowlane z dnia (...) wynosił 87.280,11 zł + należny podatek VAT. W wykonanych przez powódkę pracach będących przedmiotem umowy z (...), poza wadami dotyczącymi robót na dachu ujętymi osobno, były wady i usterki. Powódka pomimo wezwania nie dokonała ich usunięcia. Pozwana musiała dokonać ich usunięcia korzystając z usług innych firm. Koszt wykonania części prac nieukończonych przez powódkę, w szczególności naprawy prac na dachu w celu usunięcia skutków awarii w postaci zalania pomieszczeń piwnicy w dniu 23 lutego 2010r. oraz usunięcia usterek, których nie usunęła powódka, poza kosztami usunięcia wad i usterek wynoszącymi 87.280,11 zł + należny podatek VAT, wyniósł 21.459,54 zł + należny podatek VAT. Sąd Okręgowy dokonał oceny materiału dowodowego oraz uzasadnił pominięcie dowodów. Za wiarygodną uznał opinie biegłego sporządzoną w sprawie. Wskazał także na motywy, jakimi kierował się przywracając pozwanej termin do wniesienia sprzeciwu od wydanego w sprawie nakazu zapłaty. W rozważaniach prawnych Sąd Okręgowy stwierdził, że niespornym między stronami było, że zawarta między stronami w dniu (...) umowa była umową o roboty budowlane. Spornym było natomiast, czy strony dokonały zmiany powyższej umowy, polegającej na zobowiązaniu powódki do wykonania na rzecz pozwanej robót dodatkowych w piwnicy budynku przy ul. (...) w I., które miały polegać na jej adaptacji na część socjalną szkoły, tj. na rozbudowie i przebudowie pomieszczeń piwnicznych bądź czy zawarły odrębną w tym zakresie umowę. Strona pozwana kwestionując te okoliczności złożyła z ostrożności procesowej na wypadek nieuwzględnienia jej stanowiska w tych kwestiach oświadczenie o potrąceniu i zarzut potrącenia jej wierzytelności wobec powódki w łącznej kwocie 955.043 zł (o których mowa w dalszych uwagach) z przysługującymi powódce ewentualnymi wierzytelnościami dochodzonymi w niniejszym postępowaniu. W ocenie Sądu Okręgowego nie tyło żadnych podstaw do tego aby stwierdzić, że strony zawarły aneks (umowę zmieniającą) do umowy o roboty budowlane z dnia (...) - w sposób wyraźny bądź dorozumiany (konkludentny). Nie było również podstaw do tego, aby stwierdzić, że strony zawarły odrębną -samoistną- umowę od umowy o roboty budowlane z dnia (...), w sposób wyraźny bądź dorozumiany. W przypadku umowy o roboty budowlane do elementów przedmiotowo istotnych wchodzą m.in. zakres robót przeznaczonych do wykonania oraz wysokość wynagrodzenia. Aby doszło do skutecznego i ważnego zawarcia (zmiany) umowy o wykonanie robót budowlanych te dwa elementy muszą zostać pomiędzy stronami uzgodnione. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, umowa o roboty budowlane z dnia (...) miała w sposób całościowy regulować prace na rzecz pozwanej. W powyższej umowie strony w sposób jasny i wyraźny przewidziały, że wszelkie zmiany umowy powinny być dokonane na piśmie pod rygorem nieważności - ad solemnitatem (§ 12). Jedną z form zmiany umowy była zmiana jej przedmiotu poprzez rozszerzenie zakresu robót objętych umową oraz poprzez zmianę wysokości wynagrodzenia należnego wykonawcy. Wszelkie uzupełnienia lub zmiany umowy wymagały także i w powyższych kwestiach zachowania formy pisemnej pod rygorem nieważności, a dodatkowo pełnomocnictwo do uzupełnienia lub zmiany umowy wymagało zachowania formy pisemnej pod tym samym rygorem. Strony nie zawarły w formie pisemnej umowy na wykonanie spornych robót zmieniającej umowę o roboty budowlane z dnia (...) W przypadku spornych robót, które zostały wykonane przez powódkę nie doszło do zawarcia przez osoby uprawnione do reprezentacji pozwanej umowy z powódką, na podstawie których zlecono by powódce wykonanie tych robót za umówione wynagrodzenie. Pozwana nie wyraziła nadto zgody na dokonanie spornych robót w formie pisemnej. Nie zaakceptowała też wykonania tych prac przez powódkę. Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że zgodnie z (...) umowy o roboty budowlane z dnia (...) w przypadku zaistnienia konieczności robót dodatkowych wykraczających poza zakres usług, o których mowa w(...)umowy oraz w kosztorysie ofertowym powódka miała przedłożyć ofertę ich wykonania na bazie stawek zawartych w kosztorysie ofertowym, o którym mowa w(...) umowy. Powódka nie przedstawiła żadnego kosztorysu dotyczącego spornych robót wykonywanych w piwnicy budynku przy ul. (...) w B.. Pozwana nie wyraziła życzenia w sprawie przygotowania oferty wykonania tych robót. Strony nie podpisały aneksu do umowy o roboty budowlane z dnia (...), w którym uzgodniono rozszerzenie zakresu prac, jakie miała wykonać powódka. W kosztorysie powykonawczym wystawionym przez powódkę nie było robót, które powinny być kwalifikowane jako roboty dodatkowe w stosunku do pierwotnego zakresu umowy z dnia (...) Zdaniem Sądu Okręgowego w przypadku spornych robót brak było jakiegokolwiek dowodu, że osoby upoważnione do reprezentacji pozwanej uzgodniły zakres prac i wysokość wynagrodzenia należnego powódce. W sytuacji, w której nie doszło do uzgodnienia pomiędzy stronami zarówno zakresu robót, jak i stawki wynagrodzenia za ich wykonanie uznać należało, że pomiędzy stronami nie mogło dojść do zawarcia odrębnej umowy bądź aneksu do umowy o roboty budowlane z dnia (...), której przedmiotem byłoby wykonanie spornych robót (niezależnie nawet i od tego, że aneks do tej umowy mógł zostać skutecznie zawarty jedynie z zachowaniem wymaganej formy pisemnej). Sąd Okręgowy stwierdził, że konieczność akceptacji przez inwestora dla wykonania spornych robót znajdowała potwierdzenie w ogólnie przyjętej praktyce zlecania i wykonywania robót budowlanych w Polsce, gdzie w żaden sposób nie jest normą, ani też nie było akceptowane żądanie od inwestora zapłaty za roboty, które z nim nie zostały uzgodnione, przez niego zlecone. Przed podjęciem prac w piwnicach budynku powódka nie przedstawiła pozwanej żadnego kosztorysu dotyczącego spornych robót. Złożenie kosztorysu poprzedzało zaś zawarcie elementem poprzedzającym zawieranie umowy dotyczącej robót polegających m.in. na zmianie sposobu użytkowania budynku biurowego (...) przy ul. (...) w I.. Według Sądu Okręgowego pozwana nie została poinformowana o tym, że są wykonywane prace, które miały zostać dodatkowo uzgodnione po zawarciu umowy o roboty budowlane z dnia (...) Pozwana do momentu, w którym nie zdawała sobie sprawy z charakteru spornych robót nie reagowała na prace powódki uznając, że zapewne dotyczą one prac objętych umową o roboty budowlane z dnia (...) Nabrała jednakże zastrzeżeń co do tych kwestii m.in. po otrzymaniu od powódki faktury VAT nr (...) z dnia 20 października 2009r. i kosztorysu powykonawczego. Nie zaakceptowała ona tych dokumentów i zleciła wydanie prywatnej opinii przez (...), który potwierdził jedynie jej wątpliwości. Pozwana nie wyraziła w żaden sposób woli na zawarcie z powódką umowy na wykonanie spornych robót. Nie uczyniła tego i w toku procesu. W rezultacie, zdaniem Sądu Okręgowego brak było podstaw do uznania, że strony zawarły umowę na wykonanie spornych robót w postaci aneksu do umowy o roboty budowlane z dnia (...), bądź w postaci odrębnej - samoistnej - umowy na wykonanie tych czynności, w sposób wyraźny bądź dorozumiany. Z uwagi na powyższe, powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie, jako nie udowodnione na podstawie art. 6 k.c. Sąd pierwszej instancji zaznaczył, że powódka wywodziła swoje roszczenie zapłaty spornej kwoty z istniejącego w tym zakresie - w jej ocenie - stosunku umownego między stronami. Podstawą faktyczną powództwa stanowiły twierdzenia powódki, że strony zawarły umowę dotyczącą wykonania spornych robót uzasadniającą dochodzona w pozwie kwotę. Powódka nie podnosiła zaś ani nie przedstawiła twierdzeń, że okolicznością uzasadniającą jej żądanie jest czyn niedozwolony bądź bezpodstawne wzbogacenie. Powyższe oznaczało, że Sąd nie mógł w tym zakresie czynić ustaleń, albowiem oznaczałoby to w istocie orzekanie ponad żądanie wbrew art. 321 k.p.c. Sąd Okręgowy ponadto zwrócił uwagę, że strona pozwana z ostrożności procesowej, na wypadek nieuwzględnienia jej stanowiska w sprawie, złożyła oświadczenie o potrąceniu i zarzut potrącenia jej wierzytelności w łącznej kwocie 955.043 zł wobec powódki z przysługującymi powódce ewentualnymi wierzytelnościami dochodzonymi w niniejszym postępowaniu. Pozwana wskazała, że powyższe oświadczenie o potrąceniu i zarzut potrącenia dotyczy jej następujących wierzytelności, a mianowicie: 1. wierzytelności w kwocie 202.880 zł brutto powstałej wskutek oświadczenia pozwanej o obniżeniu wynagrodzenia powódki o tę kwotę z uwagi na nieusunięcie stwierdzonych wad i niedokończenie umówionych robót, 2. wierzytelności o zwrot wydatków poniesionych przez pozwaną na usuwanie wad i awarii występujących w robotach wykonanych przez powódkę w łącznej kwocie:
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.