Kodeksu postępowania cywilnego, powództwo w sprawach o uznanie wzorca umowy za niedozwolone może wytoczyć każdy, kto według oferty pozwanego mógłby zawrzeć z nim umowę zawierającą postanowienie, którego uznania za niedozwolone żąda się pozwem. Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów ponadto uznał, iż nie została spełniona także inna przesłanka wynikająca z art. 385 1 § 1 k.c. , tj. brak indywidualnego uzgodnienia z konsumentem zakwestionowanego postanowienia wzorca umownego. Zgodnie z treścią art. 385 1 § 3 k.c., nie uzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na które konsument nie miał rzeczywistego wpływu, co w szczególności odnosi się do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Sąd pierwszej instancji wskazał, iż w niniejszej sprawie złożona została do akt umowa zawarta przez poprzedników prawnych stron, przy czym – zgodnie z oświadczeniem klienta zawartym w § 11 ust. 3 umowy – została ona z nim indywidualnie uzgodniona. Na podstawie art. 245 k.p.c. , w zw. z art. 231 k.p.c. Sąd pierwszej instancji uznał za ustalony fakt dokonania takich indywidualnych uzgodnień. Zdaniem Sądu Okręgowego zaskarżone postanowienie nie mogłoby być uznane za abuzywne w rozumieniu przepisu art. 385 1 k.c. również z uwagi na fakt, iż nie wyczerpuje ono także pozostałych przesłanek przywołanego przepisu, w szczególności nie kształtuje interesów konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając ich interesy. Powodowie kwestionują zapis o określeniu sumy ubezpieczania w umowie ubezpieczenia na życie kredytodawcy poprzez jej odniesienie do równowartości kapitału kredytu pozostającego do spłaty w dniu wystąpienia zdarzenia ubezpieczeniowego przeliczonego po kursie spłaty kredytu z dnia wystąpienia zdarzenia (§ 8 ust. 3 umowy) w zestawieniu z zapisem o rozliczeniu każdej wpłaty dokonanej przez Kredytobiorcę według kursu obowiązującego w dniu wpływu środków do Banku (§ 10 ust. 8). W ocenie Sądu jednak ryzyko kursowe jest immanentnie związane z zawieraniem umów kredytowych indeksowanych w walutach obcych i obciąża obie strony. W sytuacji odwrotnej, tj. zwyżki kursu dolara, mogłoby dojść do uzyskania przez beneficjentów nadwyżki ponad kwotę wymagalnego zadłużenia z tytułu umowy. Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał zatem, iż klient podpisujący takiej treści umowę godzi się na ponoszenie określonego ryzyka, które zostało przez niego zdyskontowane poprzez korzyści płynące z zawarcia umowy kredytu hipotecznego indeksowanego w walucie obcej. Podobne ryzyko ponosi również druga strona umowy, zatem nie można przedsiębiorcy przypisać wykorzystywania przez niego dominującej pozycji przy formułowaniu wzorca umowy i naruszenia zasady równorzędności stron. Treść umowy została przedstawiona konsumentowi i przez niego zaakceptowana, zatem nie może być zatem mowy o podnoszonym przez Powodów naruszeniu dobrych obyczajów rozumianych, jako szacunek dla kontrahenta, poprzez niedoinformowanie konsumenta, dążenie do wywołania jego błędnego przekonania, wykorzystania niewiedzy. Z tych przyczyn Sąd Okręgowy oddalił powództwo, o kosztach procesu orzekając na podstawie art. 98 i 99 k.p.c. w zw. z § 18 ust. 2 pkt. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2008r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu. Powyższy wyrok Sądu Okręgowego w całości zaskarżyli apelacją powodowie, zarzucając: I. obrazę przepisów prawa procesowego, która miała istotny wpływ na wynik postępowania polegającą na obrazie następujących przepisów: - art. 227 k.p.c. i art. 316 § 1 k.p.c. oraz art. 231 k.p.c. w zw. z art. 233 § 1 k.p.c. oraz art. 47939 i art. 47940 k.p.c. polegającą na nieprawidłowej ocenie zgromadzonego materiału dowodowego oraz przekroczeniu zasady swobodnej oceny dowodów na rzecz dowolnej oceny, czego skutkiem był błąd w ustaleniach faktycznych polegający na nietrafnym uznaniu, iż pozwany zaprzestał stosowania wzorca w chwili wytoczenia powództwa w niniejszej sprawie oraz, że zakwestionowane postanowienia umowy oraz ogólnych warunków zostały uzgodnione indywidualnie, - art. 233 k.p.c. w zw. z art. 244 i 245 k.p.c. polegającą na nieprawidłowej ocenie zgromadzonego materiału dowodowego oraz przekroczeniu zasady swobodnej oceny dowodów na rzecz dowolnej oceny poprzez przyznanie waloru dowodowego kopiom wewnętrznych aktów pozwanego: pismo okólne nr (...), zarządzenie nr (...), komunikat nr (...), zarządzenie nr (...), komunikat nr (...), które nie stanowią dokumentu urzędowego ani prywatnego, czego skutkiem był błąd w ustaleniach faktycznych polegający na uznaniu, że pozwany zaprzestał stosowania wzorca zawierającego zakwestionowane postanowienia. II. naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 385 1 k.c. poprzez błędne uznanie, że zakwestionowane postanowienia nie kształtują praw i obowiązków konsumenta w sposób w sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Mając na uwadze podniesione zarzuty apelujący wnosili o zmianę zaskarżonego wyroku w całości i uwzględnienie powództwa w całości oraz o zasądzenie od pozwanego na rzecz strony powodowej kosztów procesu w obu instancjach, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, ewentualnie wnosili o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu. Pozwany Bank (...) S.A. w G. wnosił o oddalenie apelacji i zasądzenie na jego rzecz od powodów kosztów procesu za drugą instancję według norm przepisanych. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja powodów podlegała oddaleniu, bowiem pomimo zasadności niektórych zarzutów w niej podniesionych, zaskarżony wyrok ostatecznie odpowiada prawu. W pierwszej kolejności w niniejszej sprawie wymagała wyjaśnienia kwestia zaniechania stosowania wzorca przez pozwanego. Sąd pierwszej instancji uznał bowiem, iż w związku z przejęciem w 2009 r. (...) Bank, będącego stroną umowy kredytowej zawartej z synem powodów (która to umowa została złożona do akt sprawy jako wzorzec umowy), przez pozwany Bank i stwierdzenia przez niego, iż nie stosuje obecnie wzorców umów stosowanych przez przejęty Bank, zaniechanie stosowania zakwestionowanego wzorca umownego należało uznać za przyznane – wobec braku stanowiska powodów w tej kwestii. Zdaniem Sądu pierwszej instancji prowadziło to do wniosku o braku legitymacji czynnej powodów w tej sprawie. Stanowisko takie jest błędne, gdyż kwestia zaniechania stosowania wzorca stanowi odrębną, od braku legitymacji, przesłankę oddalenia powództwa. Zgodnie bowiem z art. 479 39 k.p.c. z żądaniem uznania postanowienia wzorca umowy za niedozwolone można wystąpić również wtedy, gdy pozwany zaniechał jego stosowania, jeżeli od tego zaniechania nie minęło sześć miesięcy, co oznacza, iż jeśli termin ten upłynął, wówczas postępowanie nie może się toczyć, mimo że powód spełniałby przesłanki pozwalające na uznanie jego legitymacji czynnej, wynikające z art.
Udowodnienie faktu zaniechania stosowania wzorca – zgodnie z ogólną regułą rozkładu ciężaru dowodu wynikającą z art. 6 k.c. – obciąża pozwanego. Zatem nie było wystarczające przyjęcie za przyznane tej okoliczności – przy braku stanowiska powodów w tej materii – natomiast pozwany powinien był ten fakt wykazać, np. poprzez złożenie nowych wzorców umów stosowanych przez niego obecnie i w chwili wytoczenia powództwa. W myśl bowiem art. 479
powództwo w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone może wytoczyć każdy, kto według oferty pozwanego mógłby zawrzeć z nim umowę zawierającą postanowienie, którego uznania za niedozwolone żąda się pozwem. Powództwo może wytoczyć także organizacja pozarządowa, do której zadań statutowych należy ochrona interesów konsumentów, powiatowy (miejski) rzecznik konsumentów oraz Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Zgodnie zaś z § 2 tego artykułu powództwo może ponadto wytoczyć zagraniczna organizacja wpisana na listę organizacji uprawnionych w państwach Unii Europejskiej do wszczęcia postępowania o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone, opublikowaną w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich, jeżeli cel jej działania uzasadnia wystąpienie przez nią z takim żądaniem dotyczącym wzorców umów stosowanych w Polsce, zagrażających interesom konsumentów w państwie członkowskim, w którym organizacja ta ma swoją siedzibę. W przepisie § 1 tego artykułu chodzi więc nie tylko o podmiot, który zawarł umowę, ale również o podmiot, który "potencjalnie" może zawrzeć umowę. Podmioty wymienione w art.
nie są związane stosunkiem materialnoprawnym z podmiotem stosującym wzorzec umowny (H. Ciepła (w:) Kodeks postępowania cywilnego..., t. 1, red. K. Piasecki, s. 1834). Podmioty takie nie muszą ponadto legitymować się interesem prawnym. W uzasadnieniu wyroku z dnia 3 lutego 2006 r., I CK 297/05 (Biuletyn Sądu Najwyższego 2006, nr 5, s. 12) Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na warunkowe sformułowanie art.
k.p.c., który legitymację czynną do wytoczenia powództwa w tym postępowaniu przyznaje w pierwszej kolejności "każdemu, kto według oferty pozwanego mógłby zawrzeć z nim umowę zawierającą postanowienie, którego uznania za niedozwolone żąda się pozwem". Według Sądu Najwyższego brzmienie przepisu "wskazuje na nieograniczony a priori krąg podmiotów czynnie legitymowanych, a zarazem na publiczny charakter skargi w sprawach abstrakcyjnej kontroli wzorca umownego". Bez wątpienia powodowie, którzy wystąpili z żądaniem abstrakcyjnej kontroli wzorca umownego należą do kręgu adresatów oferty pozwanego. Brak jest bowiem we wzorcu jakichkolwiek ograniczeń podmiotowych, pozwalających na uznanie, iż powodowie nie mogliby zawrzeć z bankiem umowy według zakwestionowanego wzorca (oczywiście – pomijając kwestię przejęcia dotychczasowego (...) Bank). Słusznie podnosili powodowie w apelacji, iż celem wprowadzonej regulacji przyznającej Sądowi Ochrony Konkurencji i Konsumentów kompetencję w zakresie abstrakcyjnej kontroli wzorca umownego jest ochrona interesu publicznego, przy czym okoliczność ta nie wyłącza pośredniej realizacji indywidualnego interesu konsumenta. Tym samym – zdaniem Sądu Apelacyjnego – nie było podstaw do uznania, iż po stronie powodów występuje brak legitymacji czynnej i to zarówno w odniesieniu do zakwestionowania § 10 ust. 8 umowy kredytowej, jak i § 8 ust. 3 Ogólnych Warunków Ubezpieczenia, stanowiących integralną część tej umowy, choć w odniesieniu do drugiego zakwestionowanego postanowienia sprawa jest nieco bardziej skomplikowana. Cytowane wyżej Ogólne Warunki Ubezpieczenia Grupowego na rzecz Kredytobiorców – Kredyty Hipoteczne stanowią nie tylko integralną część umowy kredytowej zawartej pomiędzy (...) Bank a synem powodów, ale przede wszystkim integralną część Umowy Ubezpieczenia Grupowego Na Rzecz Kredytobiorców i Posiadaczy Kart Polisa Nr (...) zawartej pomiędzy (...) Bank S.A. a (...) z siedzibą w G. oraz (...) z siedzibą w G., która to umowa jest umową ubezpieczenia na cudzy rachunek w rozumieniu art. 808 § 1 k.c. Istotą tego rodzaju umów jest m.in. to, że ubezpieczający ubezpiecza cudzy interes majątkowy lub cudze życie, działając jednak we własnym imieniu. Osoba trzecia, na której rzecz zawarto umowę ubezpieczenia na cudzy rachunek, nazywana jest ubezpieczonym. Jest to osoba, na której rzecz zawarto umowę ubezpieczenia majątkowego, oraz osoba, której życia i zdrowia dotyczy ubezpieczenie. Ubezpieczony nie staje się więc stroną umowy ubezpieczenia, a jedynie podlega ochronie w niej przewidzianej. Syn powodów wyraził zgodę na objęcie go ochroną ubezpieczeniową na podstawie tej Umowy Ubezpieczenia, składając stosowne oświadczenie (k.23). Tym samym stał się ubezpieczonym w rozumieniu art. 808 § 1 k.c. W myśl art. 808 § 5 k.c. przepisy art. 385 1 – 385 3 k.c. stosuje się odpowiednio do umów ubezpieczenia na cudzy rachunek jeżeli ubezpieczający jest osobą fizyczną, a umowa nie wiąże się bezpośrednio z działalnością gospodarczą osoby ubezpieczonej. Nie może więc budzić wątpliwości, że ubezpieczonemu, na którego rzecz umowa ubezpieczenia została zawarta, przysługuje prawo do żądania kontroli wzorca w drodze powództwa wytoczonego w sprawie indywidualnej w związku z zawartą umową ubezpieczenia. W ocenie Sądu Apelacyjnego powyższe unormowania stanowią także podstawę do uznania, iż osobie fizycznej przysługuje możliwość żądania kontroli abstrakcyjnej wzorca. Skoro bowiem ustawodawca nakazuje stosować odpowiednio przepisy regulujące niedozwolone postanowienia umowne (art. 385 1 -385 3 kc) do ubezpieczonej osoby fizycznej, której praw i obowiązków dotyczy umowa ubezpieczenia na zasadach określonych w art. 808§5 k.c., to osobie tej przysługuje także roszczenie z art. 479 36 i następne k.p.c. Logiczną bowiem konsekwencją traktowania na gruncie prawa materialnego ubezpieczonego, na rzecz którego umowa została zawarta, jak konsumenta, jest takie samo traktowanie go na gruncie prawa procesowego. Tym samym nieodzowne staje się przyznanie mu realnej obrony jego praw przed sądem w ramach abstrakcyjnej kontroli wzorców umowy, w tym wypadku warunków ubezpieczenia. Innymi słowy skoro ustawodawca potraktował ubezpieczonego w warunkach art. 808§5 k.c. jak konsumenta, to także jako konsumenta, a w istocie jako potencjalnego konsumenta - należy go traktować na gruncie przepisów ustawy kodeks postępowania cywilnego i stosować do niego wprost przepisy art. 479 36 -476 45 k.p.c. (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 19.06.2013 r., sygn. akt VI ACa 1494/12, niepubl.). Pomimo więc tego, iż powodowie nie mogliby stać się stroną Umowy Ubezpieczenia Grupowego, której Ogólne Warunki Ubezpieczenia zakwestionowali w § 8 ust. 3, to na mocy przepisu szczególnego – art. 808 § 5 k.c. – przysługuje im prawo żądania kontroli abstrakcyjnej tego wzorca. Powyższe rozważania prowadzą zatem do wniosku, iż powodom przysługiwała legitymacja czynna w sprawie niniejszej w odniesieniu do obu zakwestionowanych postanowień umownych w obu wzorcach. Odmiennie jednak przedstawia się kwestia legitymacji biernej pozwanego – na co nie zwrócił uwagi Sąd pierwszej instancji, a co w ostateczności miało znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. O ile chodzi o postanowienie zawarte w § 10 ust. 8 umowy kredytowej – to legitymacja bierna pozwanego nie może budzić żadnych wątpliwości. Sama jednak treść tego postanowienia przesądza, iż żądanie powodów w zakresie odnoszącym się do uznania tego postanowienia za niedozwolone, nie mogło być uznane za zasadne. Z punktu widzenia naruszenia interesów konsumenta – strony umowy kredytowej – jest ono bowiem indyferentne. Ustala jedynie, że rozliczenie każdej wpłaty nastąpi według kursu waluty obowiązującego w dniu wpływu środków do banku. Zdaniem Sądu drugiej instancji jest to rozwiązanie pozwalające na obiektywne ustalenie sposobu rozliczania spłaty – bez wprowadzania zbędnego ryzyka niekorzystnych zmian kursowych dla którejkolwiek ze stron umowy kredytowej w przypadku, gdyby następowały wahania kursu waluty, według której kredyt jest indeksowany. Ryzyko takie istnieje natomiast wobec treści zakwestionowanego § 8 ust. 3 w zw. z § 11 ust. 2 OWU przez ustalenie sposobu obliczania sumy ubezpieczenia, tj. zastosowania dla ustalenia wysokości tej sumy kursu waluty obowiązującego w dacie wystąpienia zdarzenia ubezpieczeniowego, nie zaś z daty dokonania wpłaty tej sumy do banku. Jednakże w odniesieniu do poddania tego postanowienia kontroli abstrakcyjnej, powodowie skierowali powództwo przeciwko niewłaściwemu pozwanemu. Jak wcześniej wskazano, stronami Umowy Ubezpieczenia Grupowego są pozwany Bank jako ubezpieczający oraz ubezpieczyciel (...) z siedzibą w G. oraz (...) z siedzibą w G.. Przedmiotem tej Umowy jest życie i zdrowie ubezpieczonego w zakresie opisanym w warunkach ubezpieczenia. W ramach tej Umowy na cudzy rachunek ubezpieczyciel zobowiązuje się do zapłaty określonego w umowie świadczenia w razie śmierci ubezpieczonego lub powstania w czasie trwania ubezpieczenia trwałej i całkowitej niezdolności do pracy ubezpieczonego. Przystąpienie ubezpieczonego do ubezpieczenia jest dobrowolne i następuje po wyrażeniu zgody przez kredytobiorcę tj. złożeniu stosownego wniosku i złożeniu szeregu oświadczeń. Natomiast kwota kredytu udzielanego przez pozwanego przeznaczona jest na cele mieszkalne kredytobiorcy oraz na pokrycie opłat, m.in. za udostępnienie ubezpieczeń kredytobiorcy w ramach umów ubezpieczenia grupowego. Z powyższego wynika, iż umowa zawarta między Bankiem a ubezpieczycielem przewiduje ochronę ubezpieczeniową dla kredytobiorców będących konsumentami. W szczególności Ogólne Warunki Ubezpieczenia Grupowego, stanowiące integralną część tej umowy, w zakresie praw i obowiązków wynikających z umowy ubezpieczenia odnoszą się wyraźnie do konsumenta i określają jego sytuację prawną w relacji z ubezpieczycielem. Związek pozwanego Banku z umową ubezpieczenia jest więc tylko taki, że jest on tym, który konsumenta ubezpiecza na jego wniosek. Powstaje zatem zagadnienie, kto w istocie stosuje wzorzec, którego postanowienie zostało zakwestionowane. Pod pojęciem wzorca umownego rozumie się przygotowane z góry przez proponenta, przed zawarciem umowy, postanowienia kształtujące treść stosunku prawnego wiążącego strony. Istotne jest więc, jakiej treści stosunku prawnego wzorzec dotyczy. Jak wskazano wyżej w umowach ubezpieczenia na cudzy rachunek (art. 808 § 1-5 k.c. ) odmienna jest sytuacja prawna ubezpieczającego i ubezpieczonego. Na pierwszym z nich ciąży obowiązek zapłaty składki ubezpieczeniowej, natomiast ubezpieczony ma ustawowe prawo żądania świadczenia ubezpieczeniowego wprost od ubezpieczyciela. Staje się więc beneficjentem umowy ubezpieczeniowej. Jakkolwiek wynikającą z powyższego konsekwencją jest to, że stronami umowy ubezpieczenia jest ubezpieczający i ubezpieczyciel, to jednak nie zmienia to stanowiska co do tego, że ubezpieczający nie stosuje zaskarżonego postanowienia zawartego we wzorcu, mając na uwadze jego treść odnoszącą się wyłącznie do relacji między ubezpieczonym i ubezpieczycielem, gdyż określa sposób obliczania sumy ubezpieczenia należnej ubezpieczonemu, czyli reguluje obowiązki i uprawnienia pomiędzy tymi dwoma podmiotami. Kwestionowane postanowienie nie wpływa więc na prawa i obowiązki pozwanego Banku i nie reguluje stosunku prawnego między Bankiem a ubezpieczonym. Prowadzi to zatem do uznania, iż w okolicznościach niniejszej sprawy to ubezpieczycielowi należy przypisać stosowanie określonego wzorca. Powyższe oznacza, że Bank nie może być tym podmiotem, który odpowiada za stosowanie klauzuli w obrocie z konsumentami, pomimo tego, że niewątpliwie miał udział w tworzeniu treści wzorca stosowanego przez ubezpieczyciela skoro warunki ubezpieczenia stanowią także element umowy banku z ubezpieczycielem. Powyższe stanowisko potwierdza wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12.09.2013 r. (IV CSK 91/13, LEX nr 141391) w sprawie kontroli incydentalnej postanowienia zawartego w umowie ubezpieczenia grupowego, skierowanej przeciwko ubezpieczycielowi, co prowadzi do wniosku, iż zakład ubezpieczeń jest legitymowany biernie także w sprawach kontroli abstrakcyjnej postanowień wzorca umowy. Również w doktrynie prezentowany jest pogląd, zgodnie z którym obecny stan prawny pozwala ubezpieczonym powoływanie się na naruszenie przez ubezpieczyciela przepisów o stosowaniu wzorców umownych i zgłaszać zarzut nieskuteczności poszczególnych postanowień, jeżeli tylko będą one dotyczyć ich praw i obowiązków. W ocenie Sądu Apelacyjnego konsekwencją powyższego jest uznanie, że po stronie pozwanego Banku brak jest legitymacji procesowej biernej w zakresie żądania uznania za niedozwolone postanowienia umownego zawartego w § 8 ust. 3 OWU, a tym samym powództwo w stosunku do Banku winno ulec oddaleniu w całości – także wobec braku abuzywności postanowienia zawartego w § 10 ust. 8 umowy kredytowej. Odnosząc się ponadto do zarzutu niewłaściwego ustalenia indywidualnego uzgodnienia postanowień umowy, należy zauważyć, iż przy abstrakcyjnej kontroli wzorca przesłanka ta nie może mieć znaczenia. Chodzi bowiem o sam wzorzec umowy proponowany drugiej stronie, a zatem z natury rzeczy ustalany jednostronnie przez przedsiębiorcę. Dlatego też – mimo błędnego stanowiska Sądu pierwszej instancji – brak jest potrzeby szczegółowego odnoszenia się do tego zarzutu podniesionego w apelacji. Mając na uwadze powyższe, w tym również okoliczność, iż pomimo częściowo błędnego uzasadnienia zaskarżony wyrok w ostatecznym wyniku odpowiada prawu – Sąd Apelacyjny na podstawie art. 385 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku, o kosztach postępowania rozstrzygając na podstawie art. 98 § 1 i 3 oraz art. 99 k.p.c.
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.