← Polska

IV Pa 73/14

Sygn. akt IVPa 73/14 Sygn. akt IVPz 29/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 17 października 2014 r. Sąd Okręgowy w Toruniu - IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewod

§ 9ust.

4 rozporządzenia z 2002 r., co powoduje, że pracownikowi przysługuje zwrot kosztów noclegu na warunkach i w wysokości określonych w § 9 ust. 1-3 tego rozporządzenia albo na korzystniejszych warunkach i wysokości, określonych w umowie o pracę, układzie zbiorowym pracy lub innych przepisach prawa pracy. Sąd Najwyższy w motywach uchwały wskazał, że: ⚫ pojęcia „odpowiednie miejsce do spania” i „bezpłatny nocleg” nie mogą być utożsamiane (zamiennie traktowane), a wręcz odwrotnie - użycie różnych sformułowań w przepisach prawa oznacza, że są to różne pojęcia; ⚫ zasadniczo prawodawca odnosi pojęcie „noclegu” do usługi hotelarskiej (motelowej; pośrednio także do noclegu opłaconego w cenie karty okrętowej lub promowej), o czym świadczy nie tylko zwrot kosztów w wysokości stwierdzonej rachunkiem hotelowym (za usługi hotelarskie), ale także wysokość ustalonych limitów; ⚫ usługa hotelarska obejmuje szerszy zakres świadczeń niż tylko udostępnienie „miejsca do spania”, w szczególności możliwość skorzystania z toalety, prysznica, przygotowania gorących napojów itp., a także (ewentualnie) zapewnienie wyżywienia, co powoduje obniżenie diety; ⚫ brak przedstawienia rachunku za usługi hotelarskie oznacza, że pracownik nie korzystał z hotelu; wówczas zwrot kosztów noclegu zostaje ograniczony do 25% limitu stanowiącego ryczałt za koszty realnie ponoszone w czasie podróży, bez korzystania z usług hotelowych; ⚫ istota „ryczałtu” jako świadczenia kompensacyjnego (w tym wypadku przeznaczonego na pokrycie kosztów noclegu) polega na tym, że świadczenie wypłacane w takiej formie z założenia jest oderwane od rzeczywistego poniesienia kosztów i nie pokrywa w całości wszystkich wydatków z określonego tytułu (bo nie są one udokumentowane); w zależności od okoliczności konkretnego przypadku kwota ryczałtu - która jako uśredniona i ujednolicona ustalona jest przez prawodawcę - pokryje więc pracownikowi koszty noclegowe w wymiarze mniejszym albo większym niż faktycznie przez niego poniesione (por. wyrok Sądu Najwyższego z 20 października 1998 r., I PKN 392/98, OSNAPiUS 1999/23/745). Te uwagi doprowadziły Sąd Najwyższy do ogólnego wniosku, że zapewnienie przez pracodawcę pracownikowi (kierowcy wykonującemu przewozy w międzynarodowym transporcie drogowym) odpowiedniego miejsca do spania w kabinie samochodu ciężarowego, czyli wyposażenie samochodu w odpowiednie urządzenia (leżankę, klimatyzację, ogrzewanie itp.) pozwala na wykorzystanie przez kierowcę w samochodzie dobowego (dziennego) odpoczynku, przy spełnieniu warunków określonych w art. 8 ust. 8 rozporządzenia nr 561/06; natomiast nie oznacza zapewnienia mu przez pracodawcę

§ 9ust.

4 rozporządzenia z 2002 r. Taki stan rzeczy uprawnia pracownika do otrzymania od pracodawcy zwrotu kosztów noclegu, co najmniej na warunkach i w wysokości określonych w § 9 ust. 1 lub 2 tego rozporządzenia. Pogląd ten został podtrzymany w uchwale Sądu Najwyższego z 7 października 2014 r., I PZP 3/14 ( www.sn.pl), w której Sąd Najwyższy, odpowiadając na następujące pytanie prawne: czy możliwym jest uznanie za bezpłatny nocleg w rozumieniu § 9 ust. 4 rozporządzenia z 2002 r. odpoczynku nocnego w kabinie samochodu ciężarowego, jeżeli spełnia on kryteria godziwości? – ponownie wskazał, że zapewnienie pracownikowi - kierowcy samochodu ciężarowego odpoczynku nocnego w kabinie samochodu ciężarowego podczas wykonywania przewozów w transporcie międzynarodowym nie stanowi zapewnienia przez pracodawcę

§ 9ust.

4 rozporządzenia z 2002 r. Ujmując rzecz innymi słowami, aktualnie za utrwaloną należy uznać wykładnię, iż § 9 rozporządzania z 2002 r. wyklucza możliwość potraktowania noclegu w kabinie samochodu jako bezpłatnego noclegu, który eliminuje prawo do ryczałtu i to bez względu na standard wyposażenia kabiny. Ponadto nie ma znaczenia, czy kierowca faktycznie korzysta z usługi hotelowej, czy też zadowala się noclegiem w kabinie. Obowiązek wypłaty ryczałtu nie jest uzależniony od tej okoliczności, gdyż aktualizuje się on w przypadku nieprzedłożenia rachunku za nocleg hotelowy w sytuacji niezapewnienia przez pracodawcę bezpłatnego noclegu. Wracając na grunt przedmiotowej sprawy wskazać trzeba, że oba wymienione warunki uzyskania prawa do ryczałtu zostały przez powoda spełnione. Powód co do zasady nie korzystał z usług hotelowych, gdyż w zdecydowanej większości przypadków odbywał nocleg w kabinie samochodu. Siłą rzeczy nie dysponował zatem rachunkiem hotelowym za poszczególne noclegi. Podsumowując dotychczasowe rozważania wypada zatem stwierdzić, że roszczenie powoda zasługiwało na uwzględnienie co do zasady. Szczegółowe wyliczenie przysługujących powodowi ryczałtów obrazuje poniższa tabela. Daty podróży Ilość noclegów Data wymagalności roszczenia Oznaczenie tabeli średniego kursu euro Kurs euro Łączna kwota ryczałtu* 19.11.-01.12.2010 12 17.12.2010 r. Tabela nr 245/A/NBP/2010 z 17.12.2010 r. 3,9837 zł 1.434,13 zł 02.12.2010 06.-12.12.2010 14-20.12.2010 13 11.01.2011 r. Tabela nr 6/A/NBP/2011 z 11.01.2011 r. 3,8858 zł 1.515,46 zł 05-16.01.2011 18-26.01.2011 19 11.02.2011 r. Tabela nr 29/A/NBP/2011 z 11.02.2011 r. 3,9370 zł 2.244,09 zł 28.01.-01.02.2011 4 23.02.2011 r. Tabela nr 37/A/NBP/2011 z 23.02.2011 r. 3,9575 zł 474,90 zł 02.-08.02.2011 10.-18.02.2011 20.-22.02.2011 24.-25.02.2011 18 11.03.2011 r. Tabela nr 49/A/NBP/2011 z 11.03.2011 r. 4,0316 zł 2.177,06 zł 05.-16.03.2011 18.-26.03.2011 19 11.04.2011 r. Tabela nr 70/A/NBP/2011 z 11.04.2011 r. 3,9758 zł 2.266,21 zł 28.-31.03.2011 3 02.05.2011 r. Tabela nr 84/A/NBP/2011 z 02.05.2011 r. 3,9322 zł 353,90 zł 01.-17.04.2011 17 11.05.2011 r. Tabela nr 90/A/NBP/2011 z 11.05.2011 r. 3,9193 zł 1.998,84 zł 27.-30.04.2011 3 24.05.2011 r. Tabela nr 99/A/NBP/2011 z 24.05.2011 r. 3,9481 zł 355,33 zł 01.-09.05.2011 11.-23.05.2011 21 11.06.2011 r. Tabela nr 112/A/NBP/2011 z 10.06.2011 r. 3,9413 zł 2.483,02 zł 01.-11.06.2011 13.-26.06.2011 23 11.07.2011 r. Tabela nr 132/A/NBP/2011 z 11.07.2011 r. 3,9743 zł 2.742,27 zł 28.-30.06.2011 2 25.07.2011 r. Tabela nr 142/A/NBP/2011 z 25.07.2011 r. 4,0065 zł 240,39 zł 01.-10.07.2011 12.-23.07.2011 21 11.08.2011 r. Tabela nr 155/A/NBP/2011 z 11.08.2011 r. 4,1605 zł 2.621,12 zł 03.-19.08.2011 22.-25.08.2011 19 11.09.2011 r. Tabela nr 175/A/NBP/2011 z 09.09.2011 r. 4,3139 zł 2458,92 zł 28-31.08.2011 3 16.09.2011 r. Tabela nr 180/A/NBP/2011 z 16.09.2011 r. 4,3462 zł 391,16 zł 01.09.2011 09.-22.09.2011 14 11.10.2011 r. Tabela nr 197/A/NBP/2011 z 11.10.2011 r. 4,3410 zł 1823,22 zł 24.-30.09.2011 6 21.10.2011 r. Tabela nr 205/A/NBP/2011 z 21.10.2011 r. 4,3960 zł 791,28 zł 01.-06.10.2011 08.-14.10.2011 12 11.11.2011 r. Tabela nr 218/A/NBP/2011 z 10.11.2011 r. 4,3807 zł 1.577,05 zł 22.-31.10.2011 10 18.11.2011 r. Tabela nr 223/A/NBP/2011 z 18.11.2011 r. 4,4283 zł 1.328,49 zł 01.-03.11.2011 05.-07.11.2011 09.-12.11.2011 7 11.12.2011 r. Tabela nr 238/A/NBP/2011 z 09.12.2011 r. 4,5195 zł 949,10 zł 14.-27.11.2011 13 12.12.2011 r. Tabela nr 239/A/NBP/2011 z 12.12.2011 r. 4,5255 zł 1.764,94 zł 29.-30.11.2011 1 24.12.2011 r. Tabela nr 248/A/NBP/2011 z 23.12.2011 r. 4,4401 zł 133,20 zł 01.-09.12.2011 11.-20.12.2011 18 11.01.2012 r. Tabela nr 7/A/NBP/2012 z 11.01.2012 r. 4,4645 zł 2.410,83 zł 09.-15.01.2012 17.-26.01.2012 15 11.02.2012 r. Tabela nr 29/A/NBP/2012 z 10.02.2012 r. 4,2048 zł 1.892,16 zł Łącznie: 293 *ilość noclegów x kurs euro x limit Łącznie: 36.427,07 zł Konstrukcja wyliczeń przedstawionych w tabeli opierała się na następujących założeniach.

  1. Zgodnie z punktami 32 i 109 tabeli stanowiącej załącznik do rozporządzenia z 2002 r. kwota limitu na nocleg w przypadku Hiszpanii i Holandii wynosiła 120 euro, a więc kwota ryczałtu, o którym mowa w § 9 ust. 2 wskazanego rozporządzenia wynosiła 30 euro (25% limitu).
  2. W myśl § 13 ust. 3 rozporządzenia z 2002 r. rozliczenie kosztów podróży, w tym kosztów noclegu, winno nastąpić w terminie 14 dni od dnia zakończenia podróży, co w ocenie Sądu Okręgowego jednocześnie determinowało termin płatności ryczałtów za noclegi.
  3. Oznaczało to, że wymagalność roszczeń o poszczególne ryczałty należało odnosić nie do miesięcy, w których te podróże się odbywały (jak przyjął powód w pozwie, stosując jednocześnie terminy wymagalności wynagrodzenia za pracę), lecz do każdej z podróży oddzielnie przy uwzględnieniu przeznaczonego na rozliczenie kosztów podróży okresu 14 dni.
  4. Przeliczenia poszczególnych ryczałtów na walutę polską dokonano na podstawie tabeli kursów średnich NBP według daty wymagalności roszczeń, którą – zgodnie z regułą określoną w punkcie 2 – był następny dzień po upływie terminu rozliczenia z tym zastrzeżeniem, że w przypadku, w którym wskazana w pozwie data wymagalności przypadała wcześniej niż 15 dnia licząc od końcowego terminu podróży, to wówczas przyjmowano wymagalność według reguły wywiedzionej z § 13 ust. 3 rozporządzenia z 2002 r. (np. końcowy termin podróży rozpoczętej w dniu 19 listopada 2010 r. przypadał na 2 grudnia 2010 r., a zatem rozliczenie podróży winno nastąpić do 16 grudnia 2010 r.; w konsekwencji wymagalność roszczenia o ryczałt przypadała na 17 grudnia 2010 r., a więc nieprawidłowe było oznaczenie daty wymagalności na 11 grudnia 2010 r.). Przyznać trzeba, że skutkowało to znacznym skomplikowaniem treści wyroku, lecz przedstawiony zabieg był konieczny z uwagi na wyrażoną w art. 321 k.p.c. zasadę związania żądaniem. Naruszeniem jej byłoby zasądzenie odsetek za okres, w którym roszczenie nie było jeszcze w tzw. fazie kompensacyjnej (przed datą wymagalności).
  5. Sąd Okręgowy ustalił ilość noclegów na podstawie kart pracy za okres od listopada 2010 r. do stycznia 2012 r. (k. 9-11 akt). Poddał je także weryfikacji w oparciu o raporty aktywności kierowcy (k. 65 akt). Weryfikacja ta pozwoliła na przyjęcie, iż karty pracy stanowią wiarygodny materiał dowodowy w zakresie dat poszczególnych podróży oraz ilości noclegów. Sąd w tym zakresie rozważał także, czy zachodzi konieczność szczegółowego ustalania, kiedy powód odbywał nocleg w danej dobie. Kwestia ta była prawnie relewantna, albowiem § 9 ust. 2 zd. 2 rozporządzenia z 2002 r. stanowił, że ryczałt nie przysługuje za czas przejazdu. Kierowca miał więc prawo do ryczałtu tylko za nocleg, który odbył się podczas postoju samochodu. Ostatecznie Sąd Okręgowy poprzestał na założeniu, iż na jedną dobę zawsze przypadał co najmniej jeden nocleg (zresztą, z uwagi na wydolność organizmu człowieka, trudno przyjąć, aby było inaczej). Znajdowało to potwierdzenie w raportach aktywności kierowcy, z których wynikało, że w każdej dobie podróży powód korzystał z odpoczynku (symbol ), a także z przesłuchania powoda, który zeznał, że postój podczas podróż do Hiszpanii (i z powrotem) z reguły odbywał się już w miejscu docelowym, po 21 godzinach jazdy. Trzygodzinny odpoczynek przypadał więc na okres postoju samochodu. Należało ten czas potraktować jako czas poświęcony na nocleg.
  6. Poczynione przez Sąd Rejonowy ustalenie, iż postój samochodu odbywał się z reguły po 21 godzinach jazdy obligowało do wyeliminowania z obliczeń skrajnych dób poszczególnych podróży służbowych, a to z tej racji, iż z dużą dozą prawdopodobieństwa odpoczynek odbywał się wówczas podczas przejazdu, co eliminowało, zgodnie z wcześniejszymi wyjaśnieniami, prawo do ryczałtów za noclegi.
  7. Wyjątek w zakresie badania konkretnych godzin noclegu uczyniono tylko w przypadku przełomów miesięcy (np. noc z 31 stycznia na 1 lutego 2011 r.). Dany nocleg Sąd Okręgowy rozliczał ustalając, kiedy powód rzeczywiście korzystał z noclegu. Oczywiście można było w tym zakresie kierować się tylko przypuszczeniami, albowiem nawet długi okres odpoczynku w danej dobie nie oznaczał przecież automatycznie noclegu.
  8. Wyjaśnić też trzeba, że nie należało pojęcia noclegu wiązać z porą nocną w tym sensie, że nocleg w rozumieniu § 9 rozporządzenia z 2002 r. mógł odbywać się tylko w nocy. Taką regulację przewidywał § 7 ust. 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju (Dz. U. nr 236, poz. 1990 ze zm.). W myśl tego przepisu ryczałt za nocleg przysługiwał wówczas, gdy nocleg trwał co najmniej 6 godzin pomiędzy godzinami 21 i
  9. W rozporządzeniu z 2002 r. nie występował odpowiednik tego przepisu, co oznaczało, zdaniem Sądu Okręgowego, iż celem ustawodawcy było kompensowanie noclegów ryczałtem bez względu na porę, w której w rzeczywistości do niego doszło. Taka regulacja prawna noclegu wynikała ze specyfiki zagranicznych podróży służbowych, które często, głównie z uwagi na znaczne odległości, odbywają się w nocy. Warto także zauważyć, że w art. 2 pkt 6 a ustawy o czasie pracy kierowców również została zamieszczona definicja pory nocnej. W myśl tego przepisu pora nocna obejmuje okres czterech godzin pomiędzy godziną 00 00 i godziną 07 00, lecz jednocześnie przepis ten odnosił wskazaną definicję wyłącznie do celów ustalania czasu pracy, a więc nie mogła ona być stosowana w zakresie świadczeń przysługujących pracownikowi na podstawie przepisów rozporządzenia z 2002 r. Powodowi przysługiwały ryczałty za 293 noclegi, a zatem na jego rzecz zasądzeniu podlegała, w oparciu o § 9 ust. 2 rozporządzenia z 2002 r., łącznie kwota 36.427,07 zł. W tym zakresie apelacja została więc uwzględniona w sposób skutkujący zmianą zaskarżonego wyroku (art. 386 § 1 k.p.c.). O odsetkach orzeczono na podstawie art. 481 k.c. w związku z art. 300 k.p. Zasady ustalania dat wymagalności poszczególnych roszczeń zostały przedstawione wcześniej, a konkretne daty i kwoty roszczeń odsetkowych zaprezentowano w tabeli. W pozostałym zakresie powództwa główne i odsetkowe podlegały oddaleniu (na podstawie wskazanych przepisów stosowanych a contrario). W tej części apelacja powoda, na podstawie art. 385 k.p.c., również zasługiwała na oddalenie (punkt II sentencji wyroku). Z uwagi na to, że powód wygrał sprawę w 89,87%, Sąd orzekając o kosztach należnych za I instancję zastosował przepis art. 100 zd. 1 k.p.c. dokonując ich stosunkowego rozdzielnia. Na tej podstawie należało zasadzić na rzecz powoda tytułem kosztów procesu za I instancję kwotę 1.435,32 zł (89,87% z kwoty 1.800,00 zł ustalonej na podstawie § 12 ust. 1 pkt 2 w zw. z § 6 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu; Dz. U. z 2013 r., poz. 461 po odjęciu kosztów należnych pozwanemu – punkt I.
  10. sentencji wyroku). O kosztach zastępstwa procesowego należnych za instancję odwoławczą orzeczono na podstawie § 13 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 28 września 2002 r. (punkt III sentencji wyroku). Koszty te odpowiadały połowie kwoty należnej z tego tytułu za I instancję. Do tej kwoty dodano kwotę 30,00 zł uiszczoną przez powoda tytułem opłaty od apelacji. Sąd nakazał pobranie od pozwanego kwoty 1.821,35 zł tytułem opłaty od pozwu, od uiszczenia której powód był zwolniony, a także kwotę 772,68 zł tytułem zwrotu wydatków poniesionych tymczasowo przez Skarb Państwa (punkt I.
  11. sentencji wyroku). Pierwsze ze wskazanych rozstrzygnięć miało oparcie w art. 113 ust. 1 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2014 r., poz. 1025; dalej jako ustawa o kosztach sądowych), który stanowi, że kosztami sądowymi, których strona nie miała obowiązku uiścić lub których nie miał obowiązku uiścić kurator albo prokurator, sąd w orzeczeniu kończącym sprawę w instancji obciąży przeciwnika, jeżeli istnieją do tego podstawy, przy odpowiednim zastosowaniu zasad obowiązujących przy zwrocie kosztów procesu. Przepis ten, ze względu na fakt zwolnienia pracownika od powinności zapłaty kosztów sądowych w przypadku wniesienia przez niego powództwa w sprawie z zakresu prawa pracy, której wartość przedmiotu sporu nie przewyższa kwoty 50 000 zł (art. 96 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 35 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych) znajdował zastosowanie także w przedmiotowej sprawie. Z uwagi na to, że pozwany przegrał sprawę w znaczącej części, pobraniu od niego podlegała, stosowanie do wysokości tej części, kwota 1.821,35 zł tytułem opłaty, od uiszczenia której powód był zwolniony. Gdy chodzi zaś o orzeczenie dotyczące wydatków, stosownie do art. 97 ustawy o kosztach sądowych w toku postępowania w sprawach z zakresu prawa pracy o roszczenia pracownika wydatki obciążające pracownika ponosi tymczasowo Skarb Państwa. Sąd pracy w orzeczeniu kończącym postępowanie w instancji rozstrzyga o tych wydatkach, stosując odpowiednio przepisy art. 113, z tym że obciążenie pracownika tymi wydatkami może nastąpić w wypadkach szczególnie uzasadnionych. Łącznie Skarb Państwa wydatkował tymczasowo na pokrycie kosztów opinii biegłego kwotę 859,78 zł (postanowienie z 30 grudnia 2013 r. – 769,69 zł i postanowienie z 4 marca 2014 r. – 90,09 zł). W konsekwencji pozwany jest zobowiązany do uiszczenia na rzecz Skarbu Państwa tytułem wydatków poniesionych tymczasowo w toku postępowania kwoty 772,68 zł (89,87% z 859,78 zł). Ze względu na zmianę wyroku w sposób skutkujący uwzględnieniem znaczącej części powództwa, na oddalenie zasługiwało zażalenie pozwanego w przedmiocie zwolnienia powoda od ponoszenia kosztów procesu (punkt IV sentencji wyroku). W tym zakresie Sąd Okręgowy orzekał na podstawie art. 397 § 2 k.p.c. w związku z art. 385 k.p.c. /-/SSO Wiesława Spychała /-/SSO Danuta Jarosz-Czarcińska /-/SSR del. Andrzej Kurzych

🔗 Do źródła urzędowego

Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.