Sygn. akt I ACa 324/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 28 sierpnia 2014 r. Sąd Apelacyjny w Szczecinie I Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący: SSA Edyta Buczkowska-Żuk Sędziowie: SA Eugeniusz Skotarczak (spr.) SA Tomasz Żelazowski Protokolant: sekr.sądowy Magdalena Stachera po rozpoznaniu w dniu 21 sierpnia 2014 r. na rozprawie w Szczecinie sprawy z powództwa I. C. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej w S. o uchylenie uchwały na skutek apelacji pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 12 lutego 2014 r., sygn. akt I C 710/13 uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Szczecinie, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego. Tomasz Żelazowski Edyta Buczkowska-Żuk Eugeniusz Skotarczak Sygn. akt: I ACa 324/14 UZASADNIENIE Sąd Okręgowy w Szczecinie wyrokiem z dnia 12 lutego 2014 roku uchylił uchwałę Walnego Zgromadzenia Członków Spółdzielni Mieszkaniowej w S. z 16 marca 2013 roku dotyczącą powołania na członka Rady Nadzorczej Spółdzielni Mieszkaniowej w S. pana J. W. oraz orzekł o kosztach procesu. Sąd ustalił, że (...) Sp. z o.o. w W. zwróciła się do zarządu Spółdzielni Mieszkaniowej w S. z ofertą informatycznej obsługi zgromadzeń. Spółka podała, że posiada doświadczenie zdobyte podczas obsługi kilku tysięcy zgromadzeń, a jej głównym przedmiotem działalności jest elektroniczna obsługa głosowań podczas walnych zgromadzeń spółek prawa handlowego, stowarzyszeń i organizacji podejmujących decyzje kolegialne, w tym spółdzielni i wspólnot mieszkaniowych. Spółka informowała, że istotą systemu jest zastosowanie indukcyjnych kart i sieci czytników do głosowania w celu maksymalnego skrócenia czasu głosowania. Czas głosowania nie przekracza 1-2 minuty a wyniki są drukowane i prezentowane na ekranie natychmiast po zakończeniu głosowania. Wskazana Spółka pozytywnie przeszła kontrolę procesu przetwarzania danych osobowych w zakresie objętym kontrolą przeprowadzoną przez Generalnego Inspektora Danych Osobowych. W zawiadomieniu o Walnym Zgromadzeniu Członków Spółdzielni Mieszkaniowej w S. z 16 marca 2013 roku nie było informacji o zamiarze zmiany sposobu głosowania nad uchwałami z tradycyjnej na elektroniczną. Decyzję co do sposobu głosowania podjął zarząd Spółdzielni krótko przed datą walnego zgromadzenia. Decyzja zarządu miała formę ustną. Dla stworzenia warunków do głosowanie elektronicznego zarząd zawarł umowę z (...) Sp. z o.o. w W.. Przesłanką do zapewnienie możliwości głosowania w drodze elektronicznej był czas trwania poprzednich Walnych Zgromadzeń trwających kilkanaście godzin i nie kończących się podjęciem uchwał we wszystkich sprawach objętych porządkiem obrad oraz znaczna liczba głosowań planowanych na 16 marca 2013 roku. Członkowie Spółdzielni przy wejściu na salę, gdzie miało odbyć się walne zgromadzenia, otrzymali mandaty i elektroniczne karty do głosowania pozwalające oddać głos za albo przeciw. Numery części kart do głosowania zostały przypisane przez wydających je pracowników Spółdzielni do mandatów poszczególnych członków Spółdzielni przybyłych na walne zgromadzenie. Karty do głosowania były wydawane przez około 12 pracowników Spółdzielni. Opuszczając salę członkowie Spółdzielni mieli obowiązek zwrócić kartę. W ten sposób było wiadomo ile osób jest obecnych i może głosować. Na sali umieszczono portale do głosowania; było ich dziewięć – jeden przy wejściu przeznaczony do kontroli liczby osób, którym wydano karty i osiem na sali przeznaczonych do głosowania. Pracownicy spółki prowadzącej elektroniczne liczenie głosów szczegółowo poinstruowali zebranych o sposobie głosowania za pomocą kart i urządzeń elektronicznych. Instrukcje co do sposobu głosowania udzielał również T. Z. – członek zarządu, a później przewodniczący Walnego Zgromadzenia. Walne zgromadzenie rozpoczęło się od przedstawienia przez prezesa Spółdzielni porządku obrad poprzedniego i aktualnego walnego zgromadzenia. Następnie dokonano wyboru komisji mandatowo – skrutacyjnej. Jej członkami zostali: I. C., A. L., P. S., M. Ś., Z. K.. Przewodniczącym komisji mandatowo-skrutacyjnej została A. L.. Po wyborze komisji mandatowo – skrutacyjnej doszło na sali do dyskusji na temat stosowania systemu elektronicznego w celu liczenia głosów. Prezes zarządu T. Z. zarządził, że do czasu wyboru prezydium walnego zgromadzenia głosowania będą się odbywały poprzez karty elektroniczne. W wyniku głosowania za pomocą systemu elektronicznego przewodniczącym walnego zgromadzenia został A. D.. Wyniki głosowania odczytała przewodnicząca komisji mandatowo – skrutacyjnej. Następnie przewodniczący, zgodnie z ustną propozycją prezesa zarządu, złożył wniosek aby Walne Zgromadzenie wyraziło zgodę na głosowanie za pomocą urządzeń elektronicznych i poddał go pod głosowanie. Spółdzielcy zebrani na walnym zgromadzeniu zaakceptowali wniosek. Za było 259 członków, przeciw 60, w chwili głosowania obecnych było 337 członków Spółdzielni. Obecnym na walnym zgromadzeniu spółdzielcom nie przedstawiono projektu uchwały w sprawie zmiany sposobu głosowania na formę elektroniczną. Kolejne uchwały były już podejmowane za pomocą kart i urządzeń elektronicznych, co miało ułatwić liczenie głosów. Istniały jednak warunki do głosowanie w sposób tradycyjny co do wszystkich uchwał objętych porządkiem obrad. W związku z wnioskiem przewodniczącego nad metodą głosowania, nie zostały formalnie zgłoszone zastrzeżenia o jej niezgodności ze statutem. W związku z przegłosowaniem wniosku w sprawie elektronicznego sposobu oddawania i liczenia głosów nad uchwałami, przewodniczący polecił aby przy każdym czytniku stał pracownik Spółdzielni i kontrolowała, czy każdy uprawniony głosuje tylko jedną kartą. Przewodniczący proponowała również członkom komisji mandatowo – skrutacyjnej bezpośrednią kontrolę oddawania głosów. Propozycja przewodniczącego nie została przyjęta. W toku głosowania zdarzały się przypadki, że jedna osoba (K. K.) zbierała karty do głosowania większej liczby członków Spółdzielni i oddawała za nich głos. Zdarzyło się również, że kilka (5-6) głosów zostało oddanych niezgodnie z wolą uprawnionych do głosowania. Okoliczność ta była zgłaszana do komisji skrutacyjnej, która odsyłała do przewodniczącego. Zgłoszenie nieprawidłowości przy głosowaniu nie spowodowało jego powtórzenia. Wyniki głosowania były ogłaszane poprzez wyświetlenie ich na tablicy po około dwóch maksymalnie pięciu minutach od zakończenia głosowania. Głosowanie odbywało się osobno co do każdego z kandydatów do rady nadzorczej Spółdzielni. Tak samo osobno wyświetlane były wyniki głosowania. Liczenie głosów odbywało się w systemie elektronicznym. Na mocy uchwały nr (...) w sprawie wyboru członka rady nadzorczej Spółdzielni Mieszkaniowej w S. w wyborach na kadencję 2013 -2016 walne zgromadzenie wybrało J. W.. Po pierwszych głosowaniach firma obsługująca urządzenia elektroniczne dokonywała wydruku wyników głosowania, które trafiały do komisji mandatowo-skrutacyjnej w celu ich ogłoszenia. Działo się tak do momentu odmowy komisji ogłaszania wyników głosowania w sprawie wyborów członków rady nadzorczej. Komisja mandatowo – skrutacyjna uznała, że głosowanie nie spełnia wymogów tajności, a nadto jest niezgodne ze statutem Spółdzielni, a głosy nie są liczone przez komisję. Komisja mandatowo – skrutacyjna nie sporządziła protokołu głosowania i jego wyników uznając, że nie może brać za nie odpowiedzialności, bo nie uczestniczyła w czynnościach związanych z głosowaniem, które wykonywali pracownicy spółki obsługującej system elektroniczny liczenia głosów. Pismo w tej kwestii członkowie komisji złożyli na ręce przewodniczącego walnego zgromadzenia. Koszt obsługi głosowania ostatecznie wyniósł 4500 złotych. Zgodnie z § 48 Statutu Spółdzielni Mieszkaniowej w S. wybory przeprowadza się za pomocą kart do głosowania, podpisanych przez komisję wyborczą oraz ostemplowanych pieczęcią Spółdzielni i wyraźnym oznaczeniem głosowania, którego dotyczy (ust. 12). Karty do głosowania osobom uprawnionym wręcza komisja mandatowo-skrutacyjna według listy obecności odczytywanej przez członka komisji (ust. 13). Fakt wydania karty do głosowania komisja mandatowo-skrutacyjna odznacza na mandacie osoby pobierającej kartę, w sposób przez siebie ustalony (ust. 14). Uprawnieni do głosowania dokonują wyboru kandydata poprzez postawienie znaku „X”; w kratce z nadrukiem „TAK” przy nazwisku kandydata, jeśli głosuje się za powołaniem, w kratce z nadrukiem „NIE” przy nazwisku kandydata, jeśli głosuje się przeciw powołaniu (ust. 15). Głosy uznaje się za nieważne jeżeli: liczba znaków „X” w kratce z nadrukiem „TAK” jest większa niż ilość miejsc do obsadzenia w danym organie Spółdzielni, karta do głosowania jest nie podpisana przez członków komisji wyborczej lub nie ostemplowana pieczęcią Spółdzielni, karta do głosowania posiada większą liczbę nazwisk niż ustaliła komisja wyborcza, gdy znakiem „X” zaznaczone są jednocześnie kratki z nadrukiem „TAK” i „NIE”, karta do głosowania jest przekreślona lub pokreślona w sposób uniemożliwiający ustalenie, na kogo głosujący oddał głos, karta do głosowania została oddana „czysta” bez choćby jednego znaku „X” w kratce z nadrukiem „TAK” bądź „NIE” (ust 17). Po upływie czasu wyznaczonego na głosowanie przez Przewodniczącego zebrania, jeden z członków komisji Mandatowo-Skrutacyjnej odczytuje z listy obecności nazwiska uprawnionych do głosowania i wyczytani podchodzą kolejno do urny wrzucają do niej swoje karty do głosowania (ust 18). W przypadku wątpliwości czy osoba oddająca głos poprzez wrzucenie karty do urny, jest do tego uprawniona, członek komisji wyborczej ma prawo zażądać okazania dowodu osobistego celem sprawdzenia tego uprawnienia. W przypadku odmowy okazania dowodu osobistego lub stwierdzenia braku uprawnień do głosowania, komisja nie dopuszcza do głosowania tej osoby, a kartę zabezpiecza i sporządza z tego odpowiednią notatkę jako załącznik do protokołu Zebrania (ust 19). Po zakończeniu głosowania Komisja Mandatowo-Skrutacyjna dokonuje obliczenia wyniku głosowania w następujący sposób; ustala liczbę wrzuconych kart, co stanowi liczbę głosujących, ustala liczbę kart nieważnych, ustala liczbę głosów oddanych ogółem na wszystkich kandydatów oraz liczbę głosów oddanych na poszczególnych kandydatów, ustala nazwiska i imiona kandydatów wybranych, którymi zostają kandydaci, którzy uzyskali kolejno największą ilość ważnie oddanych głosów, jednakże nie mniej niż 50% liczby osób głosujących. Z przeprowadzonych wyborów komisja mandatowo-skrutacyjna sporządza protokół, z którym zapoznaje zebranych. Protokół winien zawierać wykaz wszystkich osób kandydujących w wyborach, ilość osób głosujących, ilość uzyskanych głosów przez poszczególnych kandydatów, jakich wyborów dotyczy głosowanie oraz którzy z kandydatów uzyskali mandaty (ust 23). Przewodniczący Komisji Mandatowo - Skrutacyjnej lub wyznaczony przez niego członek tej komisji z treścią protokołu zapoznaje członków Walnego Zgromadzenia, które dokonywało wyboru (ust 24). Protokół podpisują wszyscy członkowie komisji (ust 25). Po ogłoszeniu przez komisję Wyborczą ilości osób obecnych na Zebraniu i uprawnionych do głosowania wybory uznaje się za rozpoczęte (ust 26). Po rozpoczęciu wyborów dodrukowywanie i wydawanie kart do głosowania osobom, które doszły po rozpoczęciu wyborów jest niedopuszczalne (ust 27). Niniejsze zasady i tryb wyboru i odwołania członków organów Spółdzielni nie dotyczą Zarządu chyba, że odwołanie członków Zarządu jest konsekwencja nieudzielania im absolutorium. Członków zarządu odwołuje się zwykłą większością głosów (ust 28). Sąd uznał, że powództwo zasługuje na uwzględnienie. Podstawę prawną żądania stanowi art. 1 ust 7 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz art. 42 § 3, § 4, § 6, § 9 ustawy prawo spółdzielcze. Sąd wskazał, że względu na identyczność przesłanek uchylenia uchwały z przepisu art. 42 prawa spółdzielczego z przesłankami z art. 249 § 1 i 422 § 1 k.s.h. również sposób ich wykładni jest analogiczny. Warunkiem zaskarżenia jest zatem zaistnienie przesłanek z art. 42 prawa spółdzielczego i wytoczenie powództwa w zakreślonym w nim terminie przez osoby do tego legitymowane. Wymienione przesłanki należy rozpatrywać w dwóch płaszczyznach: uchwał powziętych z naruszeniem postanowień statutu lub sprzecznych z dobrymi obyczajami, które jednocześnie godzą w interesy spółdzielni lub mają na celu pokrzywdzenie jej członka. Możemy więc przyjąć, że uchwała musi być 1) sprzeczna ze statutem i jednocześnie godzić w interesy spółdzielni, musi być 2) sprzeczna ze statutem i jednocześnie mieć na celu pokrzywdzenie członka; uchwała może być 3) sprzeczna z dobrymi obyczajami i jednocześnie godzić w interesy spółdzielni, być 4) sprzeczna z dobrymi obyczajami i mieć na celu pokrzywdzenie członka spółdzielni. Poza tymi czterema wariantami możliwe jest również, aby uchwała była 1) sprzeczna ze statutem i była sprzeczna z dobrymi obyczajami i jednocześnie godziła w interesy spółdzielni, była 2) sprzeczna ze statutem i była sprzeczna z dobrymi obyczajami i jednocześnie miała na celu pokrzywdzenie członka, i w końcu była 3) sprzeczna z umową spółki i sprzeczna z dobrymi obyczajami i jednocześnie godziła w interesy spółdzielni oraz miała na celu pokrzywdzenie członka spółdzielni. Uchwała jest sprzeczna ze statutem, gdy bezpośrednio lub pośrednio nie jest zgodna z normami zawartymi w statucie spółdzielni. Dotyczy to wszelkich postanowień umownych czy to stworzonych przez członków spółdzielni niezależnie od przepisów ustawowych, czy też zmieniających dyspozytywnie normy ustawowe. Możliwe są więc naruszenia zasad głosowania, gdy przyjęto określone tryby głosowania, większości albo quorum. W niniejszej sprawie Statut Spółdzielni w sposób bardzo precyzyjny określał sposób głosowania na walnym zgromadzeniu. W ocenie Sądu nie ulega wątpliwości, że w treści Statutu nie przewidziano możliwości głosowania za pomocą systemów elektronicznych. Przeciwnie wszystkie regulacje dotyczą tradycyjnego głosowania za pomocą kart. Podkreślił, że przepisy Statutu wprost wskazują, że wybory przeprowadza się za pomocą kart do głosowania. Sąd zwrócił również uwagę, że brak jest postanowień, które pozwalałyby odstąpić od tradycyjnego sposobu głosowania, np. z uwagi na szczególne okoliczności i potrzeby. Sąd zauważył również należy, że karty do głosowania muszą spełniać ściśle określone wymagania – winny być podpisanych przez komisję wyborczą oraz ostemplowane pieczęcią Spółdzielni i wyraźnym oznaczeniem głosowania, którego dotyczy. Nadto, wejście w posiadanie karty do głosowania przez uprawnionego również zostało uregulowane - karty do głosowania osobom uprawnionym wręcza komisja mandatowo-skrutacyjna według listy obecności odczytywanej przez członka komisji. Statut określa również sam sposób oddania głosu przez członka Spółdzielni poprzez postawienie znaku „X”; w kratce z nadrukiem „TAK” przy nazwisku kandydata, jeśli głosuje się za powołaniem, w kratce z nadrukiem „NIE” przy nazwisku kandydata, jeśli głosuje się przeciw powołaniu. Również przesłanki dotyczące nieważności głosowania związane są ze sposobem użycia karty. W związku z głosowaniem za pomocą kart przewidziane zostały w Statucie mechanizmy weryfikacji prawidłowości przebiegu głosowania, które nie mogły zostać zrealizowana w przypadku głosowania za pomocą urządzeń elektronicznych. Sąd wskazał również na faktyczne pozbawienie komisji mandatowo-skrutacyjnej możliwości wykonywania swoich obowiązków, które zgodnie z postanowieniami Statutu ocenić należy jako kluczowe dla procesu głosowania. Okoliczności prowadzenia głosowania wskazują, że rola komisji mandatowo – skrutacyjnej została sprowadzona do odczytywania dostarczanych jej przez pracowników (...) Sp. z o.o. w W. protokołów drukowanych na podstawie danych spływających do sytemu informatycznego z poszczególnych terminali do głosowania. Sąd zauważył, że komisja mandatowo – skrutacyjna jest odpowiedzialna za prawidłowe przeprowadzenie głosowania, a przede wszystkim za zliczenie głosów. W tej sytuacji odmowa uczestniczenia członków tego gremium w głosowaniu za pomocą kart była według Sądu zupełnie zrozumiała i usprawiedliwiona. Komisja mandatowo-skrutacyjna nie miała możliwości weryfikowania danych przedstawianych jej przez ww. Spółkę, a tym samym potwierdzenie wyników wyborów stanowiłoby nie tylko nadużycie zaufania Spółdzielców, lecz również poświadczenie nieprawdy w dokumentach Spółdzielni, gdyż komisja weryfikacji nie przeprowadzała. Tym samym nie było podstaw aby komisja mandatowo-skrutacyjna sporządzała protokół z przebiegu głosowania ponieważ nie ustaliła faktycznie żadnych okoliczności, jakie powinny się w nim znaleźć. W ocenie Sądu powyższe okoliczności w sposób jednoznaczny wskazują na naruszenie w związku z podjęciem zaskarżonej uchwały nr (...) w sprawie wyboru J. W. na członka rady nadzorczej Spółdzielni Mieszkaniowej w S. w wyborach na kadencję 2013 -2016 Statutu tej Spółdzielni w zakresie, w jakim dotyczy on trybu i sposobu głosowania. Waga naruszenia postanowień statutu spółdzielni jest na tyle istotna, że stanowi wystarczającą przesłankę uchylenia zaskarżonej uchwały nr (...). Z uwagi na powyższe Sąd już tylko na marginesie wskazuje szereg innych okoliczności towarzyszących głosowania nad zaskarżoną uchwałą, które poprzez naruszenie statutu prowadzą do naruszenia interesów Spółdzielni i pokrzywdzenia jej członków. Do pokrzywdzenia członka spółdzielni dochodzi w przypadku gdy bezpodstawnie nakłada się na niego obowiązki albo zmniejsza się jego prawa. Obowiązki i prawa nie mają jedynie charakteru majątkowego. Mogą one dotyczyć samego uczestnictwa w określonej korporacji. Prawami takimi są również prawa wyborcze, a w tym regulacje zapewniające odpowiednie standardy dokonywania wyboru; chroniące między innymi wolność swobodnego podejmowania decyzji. Przeprowadzone w sprawie dowody wskazały według Sądu, że głosowanie nie odpowiadało standardom poufności. Zeznania świadka A. K.
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.