Sygn. akt. VIII GC 282/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 listopada 2014r. Sąd Okręgowy w Bydgoszczy VIII Wydział Gospodarczy w składzie: Przewodniczący SSO Elżbieta Kala Protokolant Karolina Glazik po rozpoznaniu w dniu 22 października 2014r. w Bydgoszczy na rozprawie sprawy z powództwa: (...) Spółki Akcyjnej w upadłości układowej w W. przeciwko : (...) Spółki Akcyjnej w B. spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w B. przy udziale: (...) Spółki Akcyjnej w upadłości układowej w W. o zapłatę
(1), które okazały się jasne i rzeczowe, a ponadto korespondujące z pozostałym zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym. Przedstawiciel pozwanego w szczególności podał, że prace wynikające z zawartej z powodem umowy z dnia 3.04.2008 r., zostały zrealizowane do końca kwietnia 2013 r. przy udziale firm: (...), (...), (...) i (...). Odnośnie współpracy z powodem prezes zarządu pozwanego wskazał, że została ona zakończona i doszło pomiędzy stronami do rozliczenia, pozwany wpłacił gwarancję zaliczki. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Powód wniósł powództwo o ustalenie, oparte na treści art. 189 k.pc. Zgodnie z brzmieniem tego przepisu powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Roszczenie powoda sprowadzało się przy tym do ustalenia że: 1.oświadczenie woli pozwanego z dn. 5.06.2012 r. o odstąpieniu od kontraktu nr (...) „Odprowadzenie ścieków deszczowych z obszarów stref ochronnych ujęć wód (...) i C.” oraz rozbudowa sieci kanalizacji deszczowej w B.. Część 3”, zawartego w dniu 3 kwietnia 2008 r. z powodem oraz spółką pod firma (...) S.A jest nieważne, względnie bezskuteczne 2.pozwanemu nie przysługuje roszczenie o zapłatę z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania przez powoda umowy 3.pozwanemu nie przysługuje roszczenie o zapłatę kary umownej z tytułu odstąpienia od umowy z przyczyn leżących po stronie powoda oraz (...) S.A . Konieczną przesłanką wystąpienia z powództwem na podstawie art. 189 k.p.c jest istnienie po stronie powoda interesu prawnego, dotyczącego praw lub stosunków prawnych rozumianych szeroko. W literaturze i orzecznictwie podnosi się przy tym, że interes prawny zachodzi wówczas, gdy istnieje niepewność stanu prawnego lub prawa, przy czym niepewność ta powinna być obiektywna, tj. zachodzić według rozumianej oceny sytuacji, a nie tylko subiektywna tj. według odczucia wnioskodawcy. Interes prawny jest przy tym materialnoprawną przesłanką powództwa o ustalenie. Powód ma interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub praw tylko wtedy, gdy potrzebie ochrony swej sfery prawnej uczynić może zadość przez samo ustalenie stosunku prawnego lub prawa. Podnieść też wypada, że powództwo o ustalenie jest dopuszczalne w zasadzie tylko wtedy, gdy nie nastąpiło jeszcze naruszenie prawa powoda. Powód w ocenie sądu posiadał taki interes w chwili składania pozwu, gdyż jak wskazał, niepewność co do skuteczności wypowiedzenia umowy przez pozwanego stwarzała niepewność co do łączącego strony stosunku prawnego. Uzasadniając istnienie po stronie powoda interesu prawnego do wytoczenia powództwa powód wskazał w uzasadnieniu pozwu, iż wynik niniejszego postępowania usunie stan niepewności co do stosunków prawnych łączących powoda z pozwanym, a w szczególności istnienia roszczeń pozwanego przeciwko powodowi, związanych z realizacją umowy. Tym samym, zdaniem powoda, zostanie wyeliminowane ryzyko naruszenia w przyszłości praw powoda. W pierwszej kolejności stwierdzić należy, że strony w umowie określiły termin w jakim ma być ona wykonana, a mianowicie w terminie 46 miesięcy i 18 dni od daty rozpoczęcia prac.. W odpowiedzi na pozew pozwany wskazał, że po odstąpieniu od umowy z powodem, zawarł z innymi podmiotami umowy na dokończenie robót będących przedmiotem kontraktu z powodem, a mianowicie ze spółkami: (...) S.A, (...) spółka z o.o , (...) spółka z o.o, (...) spółka z o.o. W związku z tym, całość robót będących dokończeniem prac, które miał wykonać powód w ramach kontraktu (...), została zakończona w dniu 30.04.2013 r. Na ogół przyjmuje się, że interes prawny w ustaleniu stosunku prawnego istnieć powinien co najmniej w chwili wydawania wyroku. Jeżeli brak jest interesu prawnego w ustaleniu stosunku prawnego lub prawa w chwili wydawania wyroku, to powód nie ma interesu prawnego w ustaleniu twierdzonego przez siebie stosunku prawnego lub prawa. (zob. T.Rowiński „Interes prawny w procesie cywilnym i w postępowaniu nieprocesowym” Wydawnictwo Prawnicze, W-wa 1971, str. 103) Powód składając pozew uzasadnił posiadanie interesu prawnego w wytoczeniu powództwa, wskazując w uzasadnieniu pozwu, iż wynik niniejszego postępowania usunie stan niepewności co do stosunków prawnych łączących powoda z pozwanym. Zauważyć należy, że powód ma interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie istnienia bądź nieistnienia stosunku prawnego lub prawa tylko wtedy, gdy potrzebie ochrony swej sfery prawnej uczynić może zadość przez samo ustalenie stosunku prawnego lub prawa. Powództwo bowiem o ustalenie dopuszczalne jest w zasadzie tylko wtedy gdy, nie nastąpiło jeszcze naruszenie prawa powoda (. T.Rowiński, op.cit., str. 95) . W świetle powyższego, należy stwierdzić, iż w chwili wniesienia pozwu, w kwietniu 2012 r. powód w ocenie sądu posiadał interes w wytoczeniu niniejszego pozwu. Natomiast, biorąc pod uwagę zgodnie z art. 316 § 1 k.p.c stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy i wydawania wyroku, wobec zlecenia przez pozwanego wykonania prac objętych kontraktem stron nr (...), innym wykonawcom i ukończeniu przez nich tych prac na dzień orzekania – nie istniał już interes prawny powoda sprowadzający się do ustalenia czy strony łączy jeszcze stosunek prawny wynikający z powyższego kontraktu. W chwili bowiem wykonania tego kontraktu stosunek prawny między stronami wygasł. Prace wynikające z umowy stron zostały już w chwili orzekania wykonane przez innych wykonawców, co wynika z zeznań prezesa zarządu pozwanego S. D.. Okoliczność wykonania prac przez nowych wykonawców potwierdziły też przedstawione przez pozwanego świadectwa przyjęcia robót na k-1035-
- Skoro zatem umowa łącząca strony wygasła wskutek jej wykonania, nie ma już w ocenie sądu wątpliwości, że stron nie łączy w chwili obecnej żaden stosunek prawny. W wyniku bowiem ustalenia stosunku prawnego zgodnie z żądaniem powoda, doszłoby do powstania świadczenia niemożliwego, ponieważ tego świadczenia nie mógłby wykonać ani powód ani nikt inny, z uwagi na definitywne już wykonanie tego świadczenia przez osoby trzecie. Oznacza to, że powód w trakcie procesu utracił bezpowrotnie interes prawny w domaganiu się ustalenia istnienia umowy między stronami. Podobne stanowisko wyraził Sąd Apelacyjny w Gdańsku w uzasadnieniu wyroku z dn. 22.05.2013 r. (sygn. akt V ACa 204/13). Kwestia zaś domagania się wynagrodzenia za prace lub ewentualnego odszkodowania z tytułu jego nie uzyskania, czy też z tytułu niemożności wykonania umowy, w ocenie sądu nie mieści się już w interesie prawnym wskazanym przez powoda i żądaniu ustalenia istnienia stosunku prawnego między stronami, a może być ewentualnie podstawą roszczenia o świadczenie. Warunkiem poszukiwania ochrony prawnej za pomocą powództwa o ustalenie jest bowiem posiadanie interesu prawnego w samym tylko ustaleniu stosunku prawnego lub prawa. Natomiast powództwo o ustalenie stosunku prawnego lub prawa, w sytuacji gdy powód ma już możność domagania się zasądzenia świadczenia – prawo jego bowiem zostało już naruszone i nie zagraża mu dalsze naruszanie tego prawa ze strony pozwanego – jest nie tylko niewłaściwym, ale również niepożądanym z punktu widzenia prawidłowego wymiaru sprawiedliwości. Niepożądane byłoby bowiem, aby powód, którego prawo (np. do kontynuowania robót, czy do zapłaty odszkodowania lub wynagrodzenia np. zgodnie z art. 644 k.c w zw. z art.656 k.c) jest już naruszone i któremu nie zagraża dalsze naruszenie tego prawa, wytaczał najpierw powództwo o samo ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, a dopiero później powództwo o zasądzenie świadczenia. Powództwo o ustalenie jest niedopuszczalne, jeżeli nie może ono spełnić swego celu zapobieżenia naruszeniu prawa osoby uprawnionej, gdy prawo zostało już naruszone i można wytoczyć powództwo o roszczenie wynikające z naruszenia prawa. Powództwo o ustalenie nie może bowiem prowadzić do tego, by przygotowywało ono powództwo o świadczenie lub powództwo kształtujące prawo. (E.Wengerek „Powództwo o ustalenie”, RP i E 1959 r. nr 1, str. 6, str. 10). Wbrew stanowisku powoda wyrażonemu na rozprawie w dn. 22.10.2014 r., z uzasadnienia postanowienia Sądu Apelacyjnego z dn. 25.10.2013 r. nie wynika, że Sąd Apelacyjny uznał, iż taki interes powód posiada. Sąd wskazał jedynie, że fakt dokończenia robót przez innego wykonawcę nie przesądza o braku interesu prawnego powoda w uzyskaniu zabezpieczenia, chociaż jak wskazał Sąd Apelacyjny, okoliczność ta jest ważną okolicznością dla rozstrzygnięcia niniejszego sporu. Tak więc, uznać należy, że powód nie posiada interesu prawnego do dochodzenia roszczenia zawartego w pkt-cie 1 pozwu. W ocenie sądu powód nie posiada też interesu prawnego w zakresie żądań wskazanych w pkt-ach 2 i 3 pozwu. Zauważyć bowiem należy, że powództwo o ustalenie, nie służy wydawaniu przez sąd orzeczeń przesądzających, czy określonym podmiotom przysługiwać będą w przyszłości jakiekolwiek roszczenia wobec powoda. Nie doszło by bowiem w takim przypadku, wbrew temu co twierdzi powód, do wyeliminowania ryzyka naruszenia w przyszłości praw powoda, ale do naruszenia praw pozwanego, a mianowicie prawa każdego podmiotu do sądu. Zgodnie bowiem z art. 45 ust.
- Konstytucji RP każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. W myśl zaś art.
- ust. 2 Konstytucji, ustawa nie może nikomu zamykać drogi sądowej dochodzenia naruszonych wolności lub praw. Tak więc, każdy ma prawo dochodzenia swoich roszczeń przed niezawisłym sadem i dopiero w takim procesie sąd będzie rozstrzygał czy roszczenie to zasługuje na ochronę prawną czy też nie. Gdyby więc w przyszłości, pozwany skierował jakiekolwiek roszczenie wobec powoda np., o zapłatę odszkodowania z tytułu niewykonania umowy czy też o zapłatę kar umownych z tytułu odstąpienia od umowy, prawa powoda nie zostaną w żaden sposób zagrożone, gdyż będzie miał on wówczas możliwość wykazania przed sądem, że pozwanemu takie roszczenia nie przysługują. Kwestia oceny zasadności ewentualnych przyszłych roszczeń pozwanego wobec powoda nie może być więc przedmiotem postępowania w niniejszym procesie, a jedynie przed sądem do którego pozwany z takim roszczeniem wystąpi. Na marginesie wskazać można, że jak wynika z treści odpowiedzi na pozew, pozwany złożył już oświadczenie o potrąceniu kar umownych z wynagrodzenia powoda, a skuteczność dokonanego przez pozwanego potrącenia jest już przedmiotem oceny w toczącym się postępowaniu upadłościowym spółki (...) S.A (k-993, zgłoszenie wierzytelności k-1041-1059). Pełnomocnik powoda na rozprawie w dn. 22.10.2014r. podniósł, że powód znajduje się w upadłości układowej i uwzględnienie przez sąd jego żądań wskazanych w pkt-ach 2 i 3 pozwu jest dla powoda kwestią kluczową, gdyż ewentualne skonkretyzowanie takich roszczeń przez pozwanego może w istotny sposób wpłynąć na kształt układu powoda z wierzycielami. Zauważyć jednak należy, że nie jest rzeczą sądu rozstrzyganie w niniejszej sprawie o kształcie i zakresie listy wierzytelności ustalanej przez sąd upadłościowy w postępowaniu układowym powoda i tym samym o konieczności jej korygowania bądź nie. Nie ma też znaczenia dla przypisania powodowi interesu prawnego w niniejszej sprawie, podnoszona przez niego okoliczność zgłoszenia przez gwaranta roszczenia do powoda w postępowaniu upadłościowym. Jak już bowiem wyżej wskazano, są to kwestie, do rozstrzygnięcia których władny jest sąd upadłościowy, a nie sąd w niniejszym postępowaniu. Rzeczą sądu w tym postępowaniu nie jest bowiem, jak to określił pełnomocnik powoda na rozprawie w dn.22.10.2014 r., usunięcie wątpliwości wierzycieli i umożliwienie zrealizowania przez powoda postępowania układowego, ani też umożliwienie powodowi możliwości obrony przed roszczeniami skierowanymi wobec powoda przez gwaranta w postepowaniu upadłościowym(k-1709-1711). Tym samym powód nie ma interesu prawnego, aby w niniejszym postępowaniu domagać się ustalenia przez sąd, że pozwany nie ma podstaw prawnych do naliczania kar umownych lub żądania odszkodowania z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy. W ocenie sądu tak sformułowane żądania, które jak wskazał przy tym powód są dla niego w tej sprawie kluczowe, nie mieszczą się w kategorii powództwa z art. 189 k.p.c a mianowicie powództwa o ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa. Mając zatem na uwadze wszystkie powyższe okoliczności i dokonując oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego w trybie art. 233 k.p.c , w ocenie sądu roszczenie powoda nie zasługiwało na uwzględnienie i dlatego też sąd powództwo oddalił. O kosztach orzeczono zgodnie z art. 98 k.p.c. Na koszty pozwanego złożyły się zaś koszty wynagrodzenia pełnomocnika procesowego w wysokości 7.200 zł.(ustalone zgodnie z § 6 pkt. 7 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dn. 28.09.2002 r. – Dz. U. z 2002 r. nr 163, poz. 1349 ze zm.) i koszty opłaty od pełnomocnictw w wysokości 17 zł.