IV KK 315/09

POSTANOWIENIE Z DNIA 25 MARCA 2010 R. IV KK 315/09 Przestępstwo z art. 586 k.s.h. jest przestępstwem trwałym. Czas popeł- nienia przestępstwa z art. 586 k.s.h. rozpoczyna się pierwszego dnia po upływie dwutygodniowego terminu od powstania warunków uzasadniających według przepisów upadłość spółki, a kończy z chwilą złożenia przez zobowią- zanego wniosku o ogłoszenie upadłości spółki, ustania warunków uzasadnia- jących upadłość spółki, bądź utraty przez sprawcę statusu osoby zobowiąza- nej do zgłoszenia takiego wniosku. Przewodniczący: sędzia SN D. Rysińska. Sędziowie SN: R. Sądej, E. Wildowicz (sprawozdawca). Prokurator Prokuratury Krajowej: B. Mik. Sąd Najwyższy w sprawie Piotra D., skazanego z art. 586 k.s.h., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 25 marca 2010 r., kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanego od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 24 kwietnia 2009 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w K. z dnia 15 grudnia 2008 r., o d d a l i ł kasację jako oczywiście bezzasadną (...). 2 U Z A S A D N I E N I E Wyrokiem Sądu Rejonowego w K. z dnia 15 grudnia 2008 r. Piotr D. uznany został za winnego tego, że w okresie od dnia 15 kwietnia 2001 r. do dnia 21 grudnia 2007 r. w K., pełniąc funkcję prezesa jednoosobowego za- rządu Sportowej Spółki Akcyjnej (...), nie zgłosił wniosku o ogłoszenie upadło- ści tej spółki, pomimo powstania warunków to uzasadniających, tj. popełnienia przestępstwa z art. 586 k.s.h. i za to skazany został na karę 2 miesięcy po- zbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem wykonania tej kary na okres próby 2 lata oraz na grzywnę w rozmiarze 50 stawek dziennych po 10 zł. Powyższy wyrok zaskarżył obrońca oskarżonego, zarzucając błąd w ustaleniach faktycznych oraz naruszenie prawa materialnego art. 586 k.s.h. i art. 101 § 1 pkt 5 k.k., „poprzez ich niezastosowanie w sytuacji, w której na- stąpiło przedawnienie karalności zarzuconego oskarżonemu przestępstwa, albowiem w okresie 5 lat od jego popełnienia nie wszczęto postępowania p - ko oskarżonemu”. Sąd Okręgowy w K., wyrokiem z dnia 24 kwietnia 2009 r., utrzymał w mocy zaskarżone orzeczenie. Kasację od tego wyroku wniósł obrońca skazanego i na podstawie art. 523 § 1 i 4 pkt 1 k.p.k. oraz art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. zarzucił naruszenie prze- pisów prawa procesowego, tj. art. 414 § 1 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k., poprzez wydanie wyroku skazującego pomimo tego, że istniała oko- liczność wyłączająca ściganie oskarżonego w postaci przedawnienia karalno- ści. 3 Na tej podstawie wniósł o „zmianę zaskarżonego wyroku przez uchyle- nie wyroku Sądu Rejonowego w K. z dnia 15 grudnia 2008 r. i umorzenie po- stępowania karnego wobec oskarżonego na zasadzie art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k.” Prokurator Prokuratury Okręgowej w K. w pisemnej odpowiedzi na ka- sację wniósł o jej oddalenie. Prokurator Prokuratury Krajowej występująca na rozprawie kasacyjnej domagała się oddalenia kasacji jako oczywiście bezza- sadnej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja jest bezzasadna w stopniu oczywistym, albowiem podniesiony w niej zarzut naruszenia art. 414 § 1 k.p.k. i art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. jest chy- biony. Nie ulega bowiem wątpliwości, że w świetle ustaleń faktycznych przyję- tych za podstawę zaskarżonego wyroku do przedawnienia karalności prze- stępstwa przypisanego skazanemu nie doszło. Nastąpi to dopiero w grudniu 2017 r. Już z tego względu zaskarżony wyrok nie jest obarczony taką wadą, jaką zarzuca się w kasacji. Zauważyć przy tym należy, że skarżący, nie go- dząc się z przyjętą przez sądy obu instancji oceną charakteru przestępstwa z art. 586 k.s.h., jako przestępstwa trwałego (o czym świadczy treść uzasad- nienia kasacji), nie mógł kwestionować takiej oceny wysuwając zarzut obrazy prawa materialnego, a to z powodu ograniczeń wynikających z art. 523 § 2 k.p.k. Z tych względów podniesiony w kasacji obrońcy skazanego zarzut wy- stąpienia uchybienia z art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. został uznany za oczywiście bezzasadny. W sytuacji, gdy do oddalenia kasacji uznanej za oczywiście bez- zasadną dochodzi na rozprawie, Sąd Najwyższy zwolniony jest z obowiązku pisemnego uzasadnienia wydanego postanowienia (poza wyjątkiem wskaza- nym w art. 535 § 3 k.p.k.). Brak wymogu do sporządzenia uzasadnienia na wniosek stron nie oznacza jednak zakazu sporządzenia uzasadnienia, które 4 może zostać sporządzone w razie podjęcia przez Sąd Najwyższy takiej decy- zji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 2007 r., II KK 310/06, OSNKW 2007, z. 4, poz. 35). Taką też decyzję w tej sprawie, z uwagi na ścisły związek podnoszonej w zarzucie kwestii przedawnienia karalności z charakterem przestępstwa z art. 586 k.s.h., przyjętym przez sądy obu instancji w zaskarżonym wyroku, a kwestionowanym przez skarżącego w uzasadnieniu kasacji, podjął Sąd Naj- wyższy. Zasadniczym przedmiotem sporu w niniejszej sprawie jest czas popeł- nienia czynu realizującego typ przestępstwa określonego w art. 586 k.s.h., co wiąże się bezpośrednio z charakterem tego przestępstwa. Skarżący prezentuje pogląd, że przestępstwo stypizowane w art. 586 k.s.h. jest przestępstwem jednorazowym, i jako takie jest popełniane wyłącz- nie w pierwszym dniu po upływie dwóch tygodni od powstania podstawy do ogłoszenia upadłości spółki. Zatem przedawnienie karalności tego przestęp- stwa rozpoczyna bieg w kolejnym dniu po jego popełnieniu, tj. w 16 dniu od powstania podstawy do ogłoszenia upadłości. Natomiast Sąd Okręgowy w K. (także Sąd pierwszej instancji) stoi na stanowisku, że przestępstwo z art. 586 k.s.h. ma charakter przestępstwa trwałego, toteż czas jego popełnienia roz- poczyna się od pierwszego dnia po upływie dwutygodniowego okresu od po- wstania niewypłacalności dłużnika, a kończy się albo w chwili zgłoszenia przez zobowiązanego wniosku o ogłoszenie upadłości spółki, albo ustania ist- nienia podstawy do ogłoszenia upadłości spółki, bądź też utraty przez spraw- cę statusu osoby zobowiązanej do zgłoszenia wniosku o upadłość spółki. Zdaniem Sądu Najwyższego przestępstwo z art. 586 k.s.h. ma charak- ter przestępstwa trwałego. Oprócz argumentacji zaprezentowanej w uzasad- 5 nieniu zaskarżonego wyroku, którą, co do zasady, należało podzielić, prze- mawiają za tym również inne ważkie względy. Na wstępie odnotować trzeba, że strona przedmiotowa czynu zabronio- nego z art. 586 k.s.h. polega na „niezgłoszeniu wniosku o upadłość spółki, pomimo powstania warunków, uzasadniających według przepisów upadłość spółki”. Znamię czynnościowe ujęte zostało tu więc jako „niezłożenie wniosku o upadłość”. Z realizacją tak opisanego znamienia mamy niewątpliwie do czy- nienia zarówno w sytuacji, gdy w ogóle nie zgłoszono wniosku o upadłość spółki, jak i wówczas, gdy uczyniono to już po upływie przewidzianego dla do- konania tej czynności terminu. Zatem zgłoszenie wniosku po ustawowo wska- zanym terminie stanowi również zaniechanie działania, do którego sprawca był zobowiązany w określonym terminie. Jeżeli zobowiązany nie zgłosi wnio- sku o upadłość w pierwszym dniu, po upływie terminu dwutygodniowego określonego w art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadło- ściowe i naprawcze (Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361 ze zm. – zwane dalej pr.up.n.) i nie zgłasza takowego w dniach następnych, to utrzymuje zaistniały stan niezgodności z prawem. Skoro przestępstwo trwałe polega albo na wy- wołaniu i utrzymaniu stanu przestępnego, albo tylko na utrzymaniu takiego stanu, którego sprawca nie spowodował (zob.: W. Wolter: Nauka o przestęp- stwie, Warszawa 1973, s. 330, 331; J. Bafia: Polskie prawo karne, Warszawa 1989, s. 123; W. Świda: Prawo karne, Warszawa 1989, s. 219, 220; L. Gar- docki: Prawo karne, Warszawa 2000, s. 65; A. Marek: Prawo karne, Warsza- wa 2000, s. 73, 221; G. Rejman [red.]: Kodeks karny. Część ogólna, Warsza- wa 1999, s. 81 oraz orzeczenia Sądu Najwyższego: uchwała z dnia 20 grud- nia 1972 r., VI KZP 61/72, OSNKW 1973, z. 2-3, poz. 23; wyrok z dnia 20 grudnia 1975 r., II KRN 46/75, OSNKW 1976, z. 2, poz. 27; uchwała z dnia 10 lipca 1987 r., VI KZP 8/87, OSNKW 1987, z. 11-12, poz. 97; wyrok z dnia 13 6 sierpnia 1993 r., WR 107/93, OSNKW 1993, z. 11-12, poz. 74; uchwała z dnia 24 czerwca 1994 r., I KZP 13/94, OSNKW 1994, z. 7-8, poz. 42; uchwała z dnia 7 września 2000 r., I KZP 22/00, OSNKW 2000, z. 9-10, poz. 79), to re- prezentant spółki, który nie zgłasza wniosku o upadłość spółki handlowej, pomimo powstania warunków uzasadniających według przepisów upadłość spółki, co najmniej utrzymuje wywołany przez inną osobę stan przestępny. Ustawodawca dla określenia znamienia czasownikowego strony przed- miotowej czynu zabronionego, stypizowanego w art. 586 k.s.h., użył czasow- nika w formie niedokonanej – „zgłasza”, który w języku polskim ma swoją for- mę dokonaną w postaci czasownika „zgłosi” (zob. M. Szymczak red.: Słownik Języka Polskiego, Warszawa 1996, t. 3, s. 945). Użycie w dyspozycji art. 586 k.s.h. czasownika w takim znaczeniu w formie niedokonanej, oczywiście z partykułą przeczącą, wskazuje że zamiarem ustawodawcy było skryminalizo- wanie zachowania w całym okresie, w którym istnieją podstawy do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki, a nie tylko w pierwszym dniu po upły- wie dwutygodniowego terminu z art. 21 ust. 1 pr.up.n. W tym – drugim przy- padku znamię czynnościowe powinno mieć formę dokonaną tego czasownika i brzmieć „nie zgłosi”. Wówczas czasem popełnienia czynu realizującego ten typ czynu zabronionego byłby właśnie ten, 15 dzień, liczony według art. 21 ust. 1 ustawy. Przemawia za tym także treść tego ostatniego przepisu, w któ- rym wskazuje się, że dłużnik jest zobowiązany zgłosić w sądzie wniosek o ogłoszenie upadłości „nie później niż w terminie dwóch tygodni”. Upoważnia to do wnioskowania, że również po tym terminie taki obowiązek na dłużniku ciąży. Znajduje to potwierdzenie w orzecznictwie Izby Cywilnej Sądu Najwyż- szego, zgodnie z którym: „Z chwilą, gdy spółka zaprzestanie spłacania wyma- galnych zobowiązań lub gdy jej zobowiązania przekroczą wartość majątku, powstają podstawy do ogłoszenia upadłości i jednocześnie od tej daty w ciągu 7 dwóch tygodni jej zarządca ma obowiązek zgłosić wniosek o upadłość. Jeżeli wniosku takiego nie złożył, a stan uzasadniający ogłoszenie upadłości trwa nadal, to zarówno on, jak i każdy następujący po nim zarządca spółki, ma także obowiązek zgłoszenia wniosku o upadłość w terminie dwóch tygodni od dnia, w którym dla niego stało się to możliwe, a więc od dnia, w którym przy zachowaniu wymaganej staranności, mógł dowiedzieć się o istnieniu przesła- nek do ogłoszenia upadłości. Z faktu, że ustawodawca określił dwutygodnio- wy termin do wypełnienia obowiązku zgłoszenia wniosku o upadłość nie wyni- ka bowiem, że po bezskutecznym upływie tego terminu wygasa obowiązek zgłoszenia wniosku o upadłość. Także po upływie tego terminu, w każdym następnym dniu istnienia podstawy do ogłoszenia upadłości, dłużnik ma nadal obowiązek zgłoszenia wniosku (...)” – postanowienie z dnia 9 kwietnia 2008 r., V CSK 508/07, LEX nr 393891, (por. też uzasadnienie uchwały z dnia 22 marca 2006 r., III CZP 13/06, OSNC 2007, z. 1, poz. 8). Świadczą o tym również względy wynikające z wykładni celowościowej. Głównym przedmiotem ochrony tego przepisu są interesy majątkowe wierzy- cieli spółek handlowych, wyrażające się w zachowaniu możliwości zaspokoje- nia ich roszczeń w postępowaniu upadłościowym (O. Górniok: Prawo karne gospodarcze. Komentarz, Toruń 1997, s. 137). Zasadniczą bowiem funkcją postępowania upadłościowego jest zapewnienie wierzycielom upadłego pod- miotu w najwyższym stopniu możliwości zaspokojenia się z jego majątku (F. Zedler: Prawo upadłościowe i układowe, Toruń 1999, s. 39). Ratio legis prze- pisu art. 586 k.s.h. sprowadza się przeto do wzmocnienia prawnej ochrony interesów wierzycieli spółek handlowych oraz interesów wspólników tych spó- łek przed powodowaniem sytuacji zagrażającej ich interesom majątkowym. Niewątpliwie chodzi również o wymuszenie na sprawcy pożądanego zacho- wania w postaci złożenia w sądzie wniosku o ogłoszenie upadłości, co oczy- 8 wiście wpisuje się w podstawową funkcję prawa upadłościowego. W świetle powyższego przyjęcie koncepcji jednorazowego charakteru przestępstwa z art. 586 k.s.h., byłoby sprzeczne z celem zawartej w nim regulacji. Zauważyć również trzeba, że takie ewentualne postrzeganie charakteru tego przestęp- stwa, prowadziłoby do sprzeczności w ocenach zakresu odpowiedzialności karnej i cywilnej członka zarządu. Do zakresu jego obowiązków należy m. in. obowiązek zgłoszenia wniosku o upadłość spółki, w sytuacji, w jakiej jest to konieczne. Członek zarządu, który nie dopełnia tego obowiązku ponosi odpo- wiedzialność cywilną wskazaną w Kodeksie Spółek Handlowych (np. art. 293, 299) wtedy, gdy wniosku o ogłoszenie upadłości spółki nie złożył w ogóle lub złożył go po terminie. Odpowiedzialności karnej podlegałoby zaś jego zacho- wanie (zaniechanie) z jednego dnia. Przestępstwo z art. 586 k.s.h. jest przestępstwem formalnym z zanie- chania. Zgodnie z art. 6 § 1 k.k. czasem popełnienia takiego czynu zabronio- nego jest czas zaniechania działania, do którego sprawca był zobowiązany. Przepis ten, stanowiąc o określeniu czasu czynu zabronionego, ma na uwa- dze cały okres zaniechania, a nie tylko moment początkowy lub końcowy czy- nu. Jest przy tym oczywiste, że nie zawsze dokonanie czynu zabronionego równoważne jest z jego zakończeniem. O ile dokonanie przestępstwa skut- kowego uzależnione jest od nastąpienia skutku przestępnego, który należy sprawcy przypisać, to przestępstwo trwałe jest dokonane, gdy sprawca wywo- ła określony stan przeciwprawny. Przestępstwo trwałe jest zaś zakończone wtedy, gdy sprawca przestaje utrzymywać ów stan przeciwprawny. Skoro tak, to zgodzić się trzeba z poglądem A. Wąska, że „nie jest ścisłe twierdzenie, iż za czas popełnienia czynu zabronionego charakteryzującego się zaniecha- niem należy przyjąć moment początkowy sytuacji, w której zobowiązany nie może wykonać nałożonego na niego obowiązku, gdyż ten moment początko- 9 wy jest w istocie (...) momentem końcowym zaniechania” (Kodeks Karny. Komentarz, Gdańsk 2005, s. 92). W realiach sprawy niniejszej oznacza to, iż termin przedawnienia karalności czynu przypisanego skazanemu rozpoczął bieg dopiero w dniu 22 grudnia 2007 r. Podsumowując powyższe rozważania, stwierdzić należy, że przestęp- stwo z art. 586 k.s.h. jest przestępstwem trwałym. Czas popełnienia przestęp- stwa z art. 586 k.s.h. rozpoczyna się pierwszego dnia po upływie dwutygo- dniowego terminu od powstania warunków uzasadniających według przepi- sów upadłość spółki, a kończy z chwilą złożenia przez zobowiązanego wnio- sku o ogłoszenie upadłości spółki, ustania warunków uzasadniających upa- dłość spółki, bądź utraty przez sprawcę statusu osoby zobowiązanej do zgło- szenia takiego wniosku. W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł, jak w postanowieniu.