III PK 70/09

Wyrok z dnia 22 kwietnia 2010 r. III PK 70/09 W przypadku indywidualnych zwolnień z przyczyn niedotyczących pra- cowników członek komitetu założycielskiego zakładowej organizacji związko- wej podlega ochronie przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem stosunku pracy na podstawie art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczegól- nych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (Dz.U. Nr 90, poz. 844 ze zm.), a nie na podstawie art. 32 ust. 7 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm.). Przewodniczący SSN Andrzej Wróbel, Sędziowie SN: Zbigniew Hajn (spra- wozdawca), Jerzy Kwaśniewski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 kwietnia 2010 r. sprawy z powództwa Wiesława P. przeciwko Starostwu Powiatowemu w S. o przywrócenie do pracy, na skutek skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okrę- gowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie z dnia 14 lipca 2009 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu-Są- dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Po ostatecznym sprecyzowaniu powództwa, powód Wiesław P. wnosił o przy- wrócenie go do pracy na poprzednich warunkach i zasądzenie wynagrodzenia za cały okres pozostawania bez pracy Sąd Rejonowy Sąd Pracy w Ropczycach wyrokiem z dnia 19 marca 2009 r. [...] w miejsce roszczenia powoda Wiesława P. o przywrócenie do pracy w pozwa- nym Starostwie Powiatowym w S., zasądził od strony pozwanej na jego rzecz od- 2 szkodowanie w kwocie 5.850 zł brutto za niezgodne z prawem wypowiedzenie umowy o pracę (pkt I), wyrokowi w pkt I nadał rygor natychmiastowej wykonalności do kwoty 1.950 zł odpowiadającej jednomiesięcznemu wynagrodzeniu powoda za pracę (pkt II), nakazał ściągnąć od strony pozwanej na rzecz Skarbu Państwa, kasy Sądu Rejonowego w Ropczycach 1.170 zł tytułem opłaty od pozwu, od której powód zwolniony był z mocy ustawy (pkt III) i zasądził 377 zł na rzecz Wiesława P. od Sta- rostwa Powiatowego w S. tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. W wyniku przeprowadzonego postępowania dowodowego Sąd ustalił, że 1 stycznia 1999 r. Wiesław P. zatrudniony został w Starostwie Powiatowym w S. w oparciu o umowę na czas nieokreślony, na stanowisku podinspektora. Do roku 2007 pracował w Wydziale Edukacji Spraw Społecznych i Promocji Powiatu a następnie po dokonanej reorganizacji Uchwałą Rady Powiatu [...] z dnia 20 czerwca 2007 r. w Wydziale Komunikacji Społecznej Kultury i Promocji Powiatu. Do zakresu obowiąz- ków powoda należały sprawy związane z prowadzeniem Biuletynu Informacji Pu- blicznej oraz serwisu Internetowego Starostwa. W trakcie funkcjonowania Wydziału Starosta Robert G. wyrażał swe niezadowolenie z pracy tej komórki. Uchwałą Rady Powiatu z 27 sierpnia 2008 r. [...] zlikwidowano Wydział Komunikacji Społecznej Kultury i Promocji Powiatu. Kierownik przeniesiony został do Wydziału Edukacji i Ochrony Zdrowia, natomiast powodowi wypowiedziano umowę o pracę. Zadania zlikwidowanego Wydziału przejął częściowo Wydział Edukacji i Ochrony Zdrowia, Wydział Organizacyjny oraz informatyk. W wyniku reorganizacji powrócono do stanu sprzed czerwca 2007 r. W dniu 7 czerwca 2008 r. została podjęta uchwała o utwo- rzeniu związku zawodowego w Starostwie Powiatowym oraz o uchwaleniu statutu i wybraniu Komitetu Założycielskiego. Sąd Rejonowy w Rzeszowie Wydział Gospo- darczy Krajowego Rejestru Sądowego postanowieniem z dnia 7 lipca 2008 r. dokonał wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego - Rejestru Stowarzyszeń, Innych Organiza- cji Społecznych i Zawodowych, Fundacji oraz Publicznych Zakładów Opieki Zdro- wotnej - Niezależnego Zakładowego Związku Zawodowego Pracowników Samorzą- dowych przy Starostwie Powiatowym w S. Uchwałą z dnia 4 sierpnia 2008 r. wska- zano członków Komitetu Założycielskiego Związku. Zostali nimi Jadwiga D., Kamila K. i Wiesław P. Pismem z 27 sierpnia 2008 r. Starosta S. Robert G. zawiadomił Nie- zależny Zakładowy Związek o zamiarze wypowiedzenia umowy o pracę Wiesławowi P. w związku z likwidacją stanowiska do spraw obsługi elektronicznej i przygotowy- wania publikacji, które zajmował powód, wynikającą z reorganizacji Starostwa pole- 3 gającej na likwidacji Wydziału Komunikacji Społecznej Kultury i Promocji Powiatu. W dniu 1 września 2008 r. związek nie wyraził zgody na wypowiedzenie powodowi umowy o pracę, informując jednocześnie Starostę, że jego stosunek pracy podlega ochronie zgodnie z art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych, gdyż jest on członkiem Komitetu Założycielskiego Związku. Pismem z 13 października 2008 r. organizacja związkowa wskazała, że liczy 13 członków. Dnia 20 października 2008 r. Starosta S. wypowiedział Wiesławowi P. umowę o pracę za miesięcznym okresem wypowiedzenia, powołując się na treść art. 361 k.p., z powodu likwidacji stanowiska pracy. Jego dotychczasowe obowiązki przejęli inni pracownicy. Po 20 października 2008 r. nikt nie został zatrudniony w Starostwie Powiatowym na podstawie umów o pracę, czy umów cywilnoprawnych. Sąd Rejonowy rozważał zakreślony stan faktyczny przez pryzmat art. 32 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (jednolity tekst: Dz.U z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm.) oraz art. 45 k.p. Stwierdził, że dokonane w sprawie wypo- wiedzenie powodowi umowy o pracę nie spełniło ustawowo określonych przesłanek. Dostatecznie bowiem wykazano, że Wiesław P. należał do Komitetu Założycielskiego Związku Zawodowego Pracowników Samorządowych przy Starostwie Powiatowym w S. od 7 czerwca 2008 r. Zgodnie z ustawowym założeniem, że członkowie komitetu założycielskiego podlegają szczególnej ochronie do końca sześciomiesięcznego okresu liczonego od dnia utworzenia komitetu, okres ochronny stosunku pracy po- woda upływał dopiero w dniu 8 grudnia 2008 r. W związku z powyższym na wypo- wiedzenie umowy w tym okresie pracodawca zmuszony był uzyskać zgodę organi- zacji związkowej. Tymczasem w niniejszej sprawie Starosta wypowiedział Wiesła- wowi P. umowę o pracę 20 października 2008 r. a więc w czasie szczególnej ochrony, mimo braku zgody związku na powyższe i pomimo uzyskania wiadomości, że jest on członkiem Komitetu Założycielskiego Związku. Wypowiedzenie umowy o pracę powodowi naruszało więc przepisy obowiązujące w tym zakresie. Sąd Rejo- nowy, wskazując na powyższe, doszedł jednak do przekonania, że przywrócenie powoda do pracy byłoby niecelowe, z uwagi na przyczyny rozwiązania z nim stosun- ku pracy oraz właściwość takiego przywrócenia. Podał, że akta sprawy pozwalają wyciągnąć wniosek o konflikcie panującym pomiędzy stronami postępowania, o ne- gatywnej ocenie działalności powoda przez Starostę, który utracił względem pracow- nika zaufanie. Powyższe stanowi okoliczności dające podstawy do uznania, że przy- wrócenie w/w do pracy byłoby niecelowe w rozumieniu art. 45 § 2 k.p. 4 Powyższy wyrok Sądu Rejonowego zaskarżył Wiesław P. w części nie- uwzględniającej powództwa o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach oraz zasądzenie wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy. Wyrokiem zaskarżonym rozpoznawaną skargą kasacyjną Sąd Okręgowy w Rzeszowie oddalił apelację i zasądził od powoda na rzecz pozwanego Starostwa Powiatowego w S. 60 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za drugą instancję. Po uzupełnieniu materiału dowodowego Sąd Okręgowy stwierdził, że rzeczy- wiście Wiesław P. był członkiem Komitetu Założycielskiego Związku oraz że Wydział Komunikacji Społecznej, Kultury i Promocji Powiatu, w którym pracował powód uległ likwidacji. Na tej podstawie Sąd uznał apelację za nieuzasadnioną. Sąd stwierdził, że zgodnie z art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych, pracodawca nie może - bez zgody zarządu zakładowej organizacji związkowej - wypowiedzieć ani rozwiązać bez wypowiedzenia stosunku pracy z pracownikiem będącym członkiem zarządu zakładowej organizacji związkowej, upoważnionym do reprezentowania tej organiza- cji wobec pracodawcy. W art. 32 ust. 7 ustawa statuuje gwarancje ochrony trwałości stosunku pracy także członków komitetu założycielskiego zakładowej organizacji związkowej. Mają one miejsce tylko wtedy, gdy członkowie ci podjęli działania w celu wywiązania się z obowiązku doprowadzenia do rejestracji organizacji. Istota tej szczególnej ochrony sprowadza się do tego, że nie może dojść, przy braku zgody na to właściwego organu związkowego, do rozwiązania stosunku pracy, a rozwiązanie stosunku pracy mimo braku takiej zgody prowadzi - w zasadzie - do jego restytucji. Bezsporne między stronami jest, że pozwany pracodawca wypowiedział powodowi umowę o pracę bez uzyskania zgody właściwego organu związku zawodowego, a nawet wbrew wyraźnemu sprzeciwowi tego organu. Oczywistą konsekwencją naru- szenia przez pracodawcę art. 32 ust. 1 i ust. 7 ustawy o związkach zawodowych było uwzględnienie przez Sąd Pracy roszczeń powoda, roszczeń co do zasady. Sąd pierwszej instancji w miejsce przywrócenia do pracy orzekł bowiem o odszkodowaniu za niezgodne z prawem wypowiedzenie umowy, co wbrew twierdzeniom apelującego nie stanowi kuriozum. Orzecznictwo Sądu Najwyższego dopuszcza w sytuacjach, gdy wypowiedzenie pracownikowi będącemu działaczem związkowym umowy o pracę było uzasadnione, lecz naruszało przepisy o szczególnej ochronie działaczy związkowych przed rozwiązaniem stosunku pracy, w związku z nieuzyskaniem zgody na to zakładowej organizacji związkowej, zasądzenie odszkodowania w miejsce żą- 5 danego przez pracownika przywrócenia do pracy. Zawsze jednak podkreśla się wy- jątkowość odmowy udzielenia ochrony działaczowi związkowemu, następującej ze względu na szczególne okoliczności. Co więcej, gdy zgłoszone żądanie przywróce- nia do pracy jest ocenione jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, może być na podstawie art. 4771 k.p.c. uwzględnione roszczenie alternatywne - roszczenie odszkodowawcze, mimo że pracownik takiego żądania nie zgłosił i mimo że art. 45 § 2 k.p. nie ma zastosowania wobec pracowników objętych szczególną ochroną trwałości stosunku pracy (art. 45 § 3 k.p.). W przypadku takich pracowników możliwość uwzględnienia roszczenia alternatywnego wynika nie z zastosowania klauzuli niemożliwości lub niecelowości przywrócenia do pracy, lecz z powodu sprzeczności wybranego przez pracownika roszczenia z zasadami współżycia spo- łecznego lub ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa. W takich przy- padkach możliwe jest nawet oddalenie powództwa (np. wyrok Sądu Najwyższego z 18 września 2003 r., I PK 346/02, niepublikowany, wyrok Sądu Najwyższego z 27 lutego 1997 r., I PKN 23/97, OSNAPiUS 1997 nr 21, poz. 419). Naruszenie prawa przez pracodawcę przy rozwiązywaniu z Wiesławem P. umowy o pracę nie wyczer- puje, zdaniem Sądu Okręgowego, kwestii zasadności roszczenia o przywrócenie do pracy i zasądzenia wynagrodzenia za cały czas pozostawania powoda bez pracy. Sąd pierwszej instancji dokonał pewnych ustaleń na okoliczność postępowania po- woda mogącego podlegać ocenie jako naruszające zasady określone treścią art. 8 k.p., tj. społeczno-gospodarczego przeznaczenia prawa oraz współżycia społecz- nego. Stwierdził, że Starosta s. wyrażał swe niezadowolenie z pracy jednostki, w któ- rej obowiązki wykonywał wyżej wymieniony, a więc negatywnie oceniał jego pracę. Nadto wskazał na sytuację konfliktową pomiędzy Wiesławem P. a Starostą. Ustalone tak okoliczności nakazują rozważenie zgodności zgłoszonego roszczenia z zasadami współżycia społecznego, a ich analiza pozwala uznać jako właściwe przyznanie roszczenia alternatywnego wobec przywrócenia powoda do pracy. Pamiętać należy, że celem ochrony działacza związkowego jest wyłącznie zagwarantowanie mu nie- zależności w wykonywaniu jego funkcji. Sąd Rejonowy przyjął prawidłową konstruk- cję zmiany roszczenia ostatecznie przysądzonego, opierając się jednak na treści art. 45 § 2 k.p. W niniejszej sprawie winien być natomiast zastosowany art. 4771 k.p.c. Sąd stwierdził również, że art. 45 § 1 k.p. stanowi podstawę zasadności wypowie- dzenia także z przyczyn dotyczących pracodawcy, w tym zwłaszcza z przyczyn wy- mienionych w art. 1 ust. 1 ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z pra- 6 cownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników. „Klauzula ge- neralna zawarta w art. 45 k.p. odnosi się do wszystkich wypowiedzeń umów o pracę zawartych na czas nieokreślony, a więc także do wypowiedzeń dokonywanych z przyczyn dotyczących zakładu pracy” (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 lute- go 1997 r., I PKN 20/97, OSNAPiUS 1997 nr 21, poz. 417). W kolejnym orzeczeniu, które Sąd Okręgowy podzielił, Sąd Najwyższy stwierdził, że „Indywidualne wypowie- dzenie umowy o pracę na podstawie ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczegól- nych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczą- cych zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 980 z późn. zm.) podlega ocenie sądu pracy w zakresie zasadności wypowiedzenia (art. 45 § 1 k.p.) oraz ewentualnego nadużycia prawa (art. 8 k.p.)” - (wyrok z dnia 16 maja 1997 r., I PKN 161/97, OSNAPiUS 1998 nr 8, poz. 237). Sąd Okręgowy uznał, że Wiesław P. w złożonej apelacji zdaje się także wska- zywać, że przyczyna wypowiedzenia mu umowy o pracę w postaci likwidacji jego stanowiska pracy jest pozorna, gdy w rzeczywistości ustanie stosunku pracy związa- ne było z założeniem przez niego związku zawodowego. Tak sformułowany zarzut nie stanowił przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę, w związku z czym uchyla się spod kontroli w postępowaniu sądowym o przywrócenie do pracy. Sąd zaznaczył również, że podstawowe wnioski Sądu Rejonowego, które legły u podstaw zasądze- nia na rzecz powoda od pozwanego pracodawcy odszkodowania, sprowadzają się do uznania niezgodności z prawem dokonanego mu wypowiedzenia umowy o pracę. Wnioski takie wynikają z poczynionych przez Sąd ustaleń faktycznych, które Sąd Okręgowy w całości podziela, akceptując również ocenę materiału dowodowego oraz zastosowanie powołanych norm obowiązującego prawa. Sąd pierwszej instancji przedstawił zastosowany sposób oceny zebranego w sprawie materiału dowodowe- go, opierając się na logicznym rozumowaniu i zasadach doświadczenia życiowego a ocena ta zasługuje na jednoznaczną aprobatę. Nie było więc naruszenia art. 233 k.p.c., na co wskazuje apelujący. W skardze kasacyjnej pełnomocnik powoda zaskarżył wyrok Sądu Okręgowe- go w całości, wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i ewentualnie wyroku Sądu pierwszej instancji oraz przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Rzeszowie lub Sądowi Rejonowemu w Ropczycach do ponownego rozpoznania, pozostawiając mu rozstrzygnięcie o należnym powodowi zwrocie kosztów procesu za wszystkie instan- cje w tym instancję kasacyjną według norm przepisanych, ewentualnie o uchylenie 7 zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez uwzględnienie po- wództwa w całości i przywrócenie powoda do pracy oraz zasądzenie kosztów za- stępstwa procesowego za wszystkie instancje, w tym instancję kasacyjną według norm przepisanych. W zakresie podstawy naruszenia prawa materialnego skarżący zarzucił naru- szenie: