W myśl wytycz- nych Sądu Najwyższego przez wiek emerytalny należy rozumieć wiek określony w przepisach emerytalnych, zezwalający na uzyskanie uprawnień w normalnym trybie. Nie jest nim wiek, który w świetle przepisów daje pracownikowi możliwość przejścia na wcześniejszą emeryturę (np. w odniesieniu do kombatantów). Możliwość ta jest przywilejem niektórych pracowników, który nie powinien powodować dla nich ujem- nych następstw w sferze stosunków pracy. Na tym tle za nieuzasadnione należy uznać przyjęcie przez Sąd Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych, że z punktu widzenia unormowania zawartego w art.
zasadnicze znaczenie ma to, że w przepisach dotyczących pracowników za- -6- trudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, w tym także odnoszących się do dziennikarzy, mowa jest o prawie do emerytury w niższym wy- miarze wieku, a nie o prawie do wcześniejszej emerytury, ten drugi przypadek uregu- lowany jest w art. 27 ust. 3 i 4 ustawy zdnia 14 grudnia 1982 r. o z.e.p. Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych błędnie przyjął, że rozporządzenie z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracow- ników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze nie dotyczy ustalania prawa do wcześniejszej emerytury, gdyż w ustawie zdnia 14 grud- nia 1982 r. o z.e.p. ustawodawca wyraźnie dokonał rozróżnienia między prawem do wcześniejszej emerytury a prawem do "normalnej" emerytury przy obniżonym wieku wynikającym z pracy w szczególnym charakterze. Z punktu widzenia ogólnych reguł prawa emerytalnego nie ulega bowiem wątpliwości, iż możliwość skorzystania przez dziennikarza z przejścia na emeryturę z ukończeniem 60 lat życia jest równoznaczne z nabyciem prawa do emerytury wcześniejszej, a jednocześnie stanowi ona dla niego rodzaj szczególnego przywileju. Zasadnicze znaczenie ma tu przy tym sama istota ustanowionego rozwiązania prawnego, a więc to, czy przewiduje ono możliwość wcześniejszego nabycia prawa do emerytury niż to wynika z reguły ogólnej (emery- tury uzyskiwanej w "normalnym" trybie), jak również okoliczność, czy oznacza ona dla pracownika rodzaj przywileju, nie zaś to, czy w przepisach ustawy z dnia 14 grud- nia 1982 r. o z.e.p. w danym przypadku ustawodawca posłużył się akurat określe- niem "wcześniejsze przejście na emeryturę". Zaznaczyć tu przy tym należy, że w wy- tycznych Sądu Najwyższego z 1985 r. mowa jest o "wcześniejszej emeryturze", co nie odpowiada ściśle ustawowemu określeniu (art. 27 ust. 2a, 3 i 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o z.e.p.) "wcześniejsze przechodzenie na emeryturę" i może pośred- nio świadczyć o tym, iż w istocie idzie o wszelkie przypadki polegające na uprzywi- lejowaniu pracownika w zakresie możliwości otrzymania "wcześniejszej emerytury", a nie tylko te, które w ustawie emerytalnej związane zostały z pojęciem "zasad wcześ- niejszego przechodzenia na emeryturę". Nie ulega wątpliwości, że emerytura uzyski- wana przez dziennikarza, przy spełnieniu dodatkowego warunku w zakresie przepra- cowania określonego czasu w zawodzie dziennikarskim, po ukończeniu 60 lat życia jest "emeryturą wcześniejszą", jakkolwiek nie przyznawaną na podstawie art. 27 ust. 2a, 3 i 4 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o p.z.e. i w tym sensie nie jest to emerytura -7- przysługująca według "zasad wcześniejszego przechodzenia na emeryturę". Dokładniejsza analiza przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o z.e.p. wskazuje ponadto, że łączenie pojęcia "zasad wcześniejszego przechodzenia na emeryturę" tylko z jej przepisami art. 27 ust. 3 i 4 (a także 2a) i utrzymywanie na tej podstawie, iż czym innym jest prawo do wcześniejszej emerytury, a czym innym pra- wo do emerytury w niższym wymiarze wieku, nie jest uprawnione nawet wtedy, gdy się ograniczyć jedynie do wykładni ściśle językowej. W myśl bowiem art. 27 ust. 3 tej ustawy Rada Ministrów może określić zasady wcześniejszego przechodzenia na emeryturę "na warunkach innych niż ustalone w ustawie". Oznacza to tym samym, że ustawa o z.e.p. bezpośrednio w swej treści zawiera regulacje określające zasady wcześniejszego przechodzenia na emeryturę, a przewidziana w tym przepisie dele- gacja ustawowa ma na celu jedynie rozszerzenie kręgu tych przypadków. Zaznaczyć przy tym trzeba, że zwrot "zasady wcześniejszego przechodzenia na emeryturę na warunkach innych niż ustalone w ustawie" nie może być rozumiany w ten sposób, iż idzie o inne warunki ustalania emerytury, niż te, które zawarte są w ustawie z dnia 14 grudnia 1982 r. o z.e.p., skoro w art. 27 ust. 4 ustawodawca posługuje się terminem "przepisy określające zasady wcześniejszego przechodzenia na emeryturę" z pomi- nięciem dodatku "na warunkach innych niż ustalone w ustawie". Prowadzi to do wniosku, że za przepis określający zasady wcześniejszego przechodzenia na emery- turę bezpośrednio zamieszczony w ustawie o z.e.p. należy dla przykładu uznać regu- łę z art. 27 ust. 1 tej ustawy, w myśl której pracownik (mężczyzna) może przejść na emeryturę po osiągnięciu wieku 60 lat, jeżeli ma 25-letni okres zatrudnienia i zaliczo- ny został do I lub II grupy inwalidztwa. Jest to regulacja ustanawiająca zasady wcześ- niejszego przechodzenia na emeryturę, a jednocześnie mamy tu do czynienia z pra- wem do emerytury "w niższym wymiarze wieku". Potwierdza to jedynie wniosek, iż nie można przywiązywać nadmiernej wagi do tego, jakich słów ustawodawca używa w ustawie z dnia 14 grudnia 1982 r. o z.e.p. dla określenia unormować prawnych, których istota sprowadza się do ustanowienia prawa do wcześniejszej emerytury. Przewidziana w art. 39 k.p. ochrona pracownika przed wypowiedzeniem umo- wy o pracę, a w konsekwencji także wynikająca, między innymi z art. 40 § 2 k.p., możliwość dokonania tej czynności prawnej jako spełniającej wymaganie istnienia dla niej uzasadnienia (koniecznej i wystarczającej przyczyny), związane zostały z -8- pojęciem wieku emerytalnego. W okresie poprzedzającym jego osiągnięcie (w okresie dwuletnim poprzedzającym osiągnięcie tego wieku) wypowiedzenie umowy o pracę nie jest dozwolone, jednocześnie jednak wraz z jego osiągnięciem nie tylko odpada ochrona przewidziana w art. 39 k.p., ale samo osiągnięcie tego wieku jest uznane za przyczynę, która może stanowić wystarczającą podstawę wypowiedzenia umowy o pracę. Tak rozumiana ochrona przed wypowiedzeniem oraz możliwość dokonania tej czynności nie zostały związane bezpośrednio z uzyskaniem prawa do emerytury, a jedynie z osiągnięciem określonego wieku (emerytalnego), ktory w przepisie art.
został wyraźnie wyeksponowany, co trudno uznać za przypadkowy zbieg okoliczności. Szczególnie wyraźnie wynika to z art. 40 § 2 k.p. stanowiącego, że przepisów art. 38 nie stosuje się w razie osiągnięcia przez pracownika wieku emerytalnego, z którego można wyprowadzić pośrednio wniosek, iż osiągnięcie wieku emerytalnego nie tylko zwalnia zakład pracy z konieczności zawiadamiania zakładowej organizacji związkowej o przyczynie wypowiedzenia umowy o pracę. lecz jednocześnie stanowi samo przez się wystarczające uzasadnienie wypowiedzenia. Z przepisu tego wynika jednocześnie, że pracownik osiąga wiek emerytalny (uzasadniający zastosowanie tego przepisu) tylko jeden raz oraz, że nie jest to wiek "ruchomy" w tym znaczeniu, iż jest on uzależniony od tego, czy dany pracownik nabył prawo do emerytury czy nie. W myśl § 13 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, dziennikarz zatrudniony w redakcji dziennika (w redakcjach czasopism, w radiu, telewizji oraz w agencjach prasowych, infor- macyjnych, publicystycznych albo fotograficznych), objęty układem zbiorowym pracy dziennikarzy, nabywa prawo do emerytury jeżeli spełnia łącznie następujące warunki: (1.) osiągnął wiek emerytalny wynoszący 60 lat (mężczyzna) w czasie wykonywania pracy dziennikarskiej i (2.) ma wymagany okres zatrudnienia,(3.) w tym co najmniej 15 lat pracy dziennikarskiej. Stosowanie tego przepisu przy założeniu, iż wiekiem emerytalnym dla dziennikarza jest 60 lat bez uwzględnienia drugiego warunku ozna- czałoby, iż można by mu wypowiedzieć stosunek pracy także przed nabyciem przez niego prawa do emerytury, co z uwagi na okoliczność, iż celem regulacji jest stworze- nie mu sytuacji korzystniejszej, jest nie do przyjęcia. Uznanie zaś, że wypowiedzenie -9- jest możliwe i uzasadnione po przekroczeniu 60 lat dopiero wraz ze spełnieniem się drugiego warunku, w tym zwłaszcza wymagania 15 lat pracy dziennikarskiej, prowa- dzi do tego, że podstawą wypowiedzenia w gruncie rzeczy staje się uzyskanie prawa do emerytury, a nie osiągnięcie wieku emerytalnego, co jednakże pozostaje w ewi- dentnej kolizji z brzmieniem art. 40 § 2 k.p. Prowadzi to ponadto do tego, iż tak rozumiany "wiek emerytalny" staje się ka- tegorią "ruchomą" i relatywną, co oznacza wprowadzenie do unormowań w zakresie przesłanek wypowiedzenia umowy o pracę stanu niepewności, który niepodobna zaakceptować. Należy też zwrócić uwagę, że w ustawie z dnia 14 grudnia 1982 r. o z.e.p., która ma tu decydujące znaczenie, "wiek emerytalny" (jako termin ustawowy) pojawia się w art. 26 (także w art. 27) i ustalony został na 65 lat dla mężczyzny (60 lat dla kobiety). Natomiast wieku, który z mocy delegacji ustawowej ustalany jest w akcie wykonawczym, nie określa się mianem "wieku emerytalnego ", lecz mówi się o nim jako o "wieku niższym niż to wynika z art. 26 ust. 1 pkt 1" ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o z.e.p. Inna terminologia została zastosowana w rozporządzeniu z dnia 7 lutego 1983 r., gdzie w kontekście wieku ustalonego na 55 (kobiety) i 60 lat (męż- czyźni) używa się określenia "wiek emerytalny", lecz nie ma to większego znaczenia z punktu widzenia terminologii ustawy emerytalnej, a ponadto pojawia się pytanie, czy jest to dopuszczalne, gdyż akt wykonawczy koliduje w tym zakresie z termino- logią ustawową. Ściśle więc biorąc - mając na uwadze wnioski wypływające jedynie z wykładni językowej przytoczonych przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o z.e.p. - należy dojść do wniosku, że wiekiem emerytalnym, także dla dziennikarza, jest 65 lat, natomiast wiek lat 60 jest w jego wypadku "wiekiem niższym od wieku emerytalnego", który - przy spełnieniu pozostałego warunku - stanowi przesłankę nabycia przez niego wcześniejszej emerytury. Oznacza to tym samym, że zarówno przesłanki językowo-logiczne, jak i względy odwołujące się do wykładni typu syste- mowego, funkcjonalnego i aksjologicznego, a także dotychczasowe orzecznictwo Sądu Najwyższego, wyraźnie przemawiają przeciwko poglądowi Sądu Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych, że wiek emerytalny dziennikarza, o którym mowa w art. 40 § 2 k.p., jak również w art. 39 k.p., wynosi 60, a nie 65 lat. Jako zasadny uznać należy także drugi zarzut podniesiony w rewizji nadzwy- -10- czajnej Ministra Sprawiedliwości dotyczący tego, że powód nie był objęty układem zbiorowym pracy dla dziennikarzy. Sąd Najwyższy w niniejszym składzie podziela w pełni stanowisko wyrażone w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1993 r., I PZP 65/92, w myśl której postanowienia układu zbiorowego pracy obowiązującego w przejmowanym zakładzie pracy, nie wiążą pracodawcy przejmującego zakład lub jego część, jeżeli nie jest on podmiotem reprezentowanym przez stronę tego układu. Pracodawcę takiego wiążą natomiast warunki indywidual- nych umów o pracę wynikające z układu zbiorowego pracy obowiązującego w przej- mowanym zakładzie. Z przepisu § 13 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. wynika, że prawo dziennikarza do wcześniejszej emerytury uzależnione jest od tego, by zat- rudniony był on w redakcji objętej układem zbiorowym pracy dziennikarzy. Układ ten nie miał zastosowania do powoda w chwili rozwiązywania z nim stosunku pracy, gdyż z uwagi na podjęcie przez niego pracy w nowym zakładzie pracy, tj. "Ż.P." Spółki z o.o., znalazł się on u pracodawcy, o którym nie da się powiedzieć, iż jest on podmio- tem reprezentowanym przez strony układu zbiorowego pracy dziennikarzy, a miano- wicie, że w jego imieniu i także niejako na jego rzecz układ zbiorowy pracy był swego czasu (1989 r.) zawierany przez Przewodniczącego Komitetu do Spraw Radia i Tele- wizji "Polskie Radio i Telewizja" oraz Zarząd Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej "Prasa-Książka-Ruch". W konsekwencji też należy uznać, iż powód nie spełniał wa- runków przewidzianych w § 13 wspomnianego rozporządzenia, a wobec tego nie by- ło też podstaw do uznania, iż w ogóle mógł on korzystać z przywileju przejścia na emeryturę w wieku 60 lat, a tym samym, iż w jego przypadku był to jego "normalny" wiek emerytalny, tj. wiek, o którym mowa w art. 40 § 2 k.p. (a także w art. 39 k.p.). Powołanie się w § 13 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. na układ zbiorowy pracy dla dziennikarzy nie oznacza przy tym, że w ten sposób problematyka wcześniej- szych emerytur dziennikarzy stała się materią układową i w konsekwencji - jako taka - w myśl ustaleń zawartych w wymienionej wyżej uchwale SN z 25 marca 1993 r. łączyć powinna się z koniecznością dokonywania wypowiedzeń zmieniających, mimo tego iż w następstwie zmian natury organizacyjnej (przejęcia części lub całości zak- ładu pracy) układ zbiorowy pracy dziennikarzy nie ma mocy wiążącej u nowego pra- codawcy. Odwołanie się przez prawodawcę w tym przepisie do układu zbiorowego pracy dla dziennikarzy ma bowiem na celu jedynie wyznaczenie zakresu podmioto- -11- wego uprawnienia do wcześniejszej emerytury, natomiast nie ustanawia - i nie może ustanawiać - zasady, że o korzystaniu przez dziennikarzy z tego uprawnienia oraz o sposobie jego ukształtowania mają rozstrzygać układy zbiorowe pracy zawierane dla dziennikarzy. Kierując się powyżej wskazanymi przesłankami i przyjętym na ich tle rozumo- waniem, Sąd Najwyższy na podstawie art. 422 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji. ========================================
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.