II UZP 18/95

Postanowienie Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 1995 r. II UZP 18/95 Brak jest przesłanek do podjęcia uchwały na podstawie art. 13 pkt 3 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (jednolity tekst: Dz. U. z 1994 r., Nr 13, poz. 48) w sytuacji, gdy nie zachodzi potrzeba wyjaśnienia przepisów prawnych ponieważ stosowanie nie wywołuje wątpliwości w praktyce ani rzobieżności w orzecznictwie. Przewodniczący Prezes SN: Jan Wasilewski, Sędziowie SN: Andrzej Kijowski, Jerzy Kuźniar, Maria Mańkowska, Teresa Romer, Stefania Szymańska (sprawozdaw- ca), Maria Tyszel (współsprawozdawca), Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Stefana Trautsolta, po rozpoznaniu na posiedzeniu w dniu 22 listopada 1995 r. wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyż- szego o podjęcie przez skład siedmiu sędziów Izby Administracyjnej, Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych Sądu Najwyższego uchwały zawierającej odpowiedź na nastę- pujące zagadnienie prawne: Czy rolnik, który przekazał gospodarstwo rolne w okresie do dnia 31 grudnia 1990 r. może po tej dacie nabyć prawo do pobierania renty lub emerytury w zbiegu ze świadczeniem rolniczym z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego w tym terminie ? p o s t a n o w i ł : odmówić podjęcia uchwały. U z a s a d n i e n i e I W uzasadnieniu pytania prawnego podkreślono, że w naszym prawie ubezpie- czenia społecznego powszechną jest zasada pobierania tylko jednego świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Wyjątki od tej zasady są ściśle wyliczone i są nieliczne. Jak się wydaje, do tych wyjątków nie należy możliwość łączenia "prawa do renty lub emerytury rolniczej z prawem do renty rodzinnej", jeżeli śmierć małżonka nastąpiła po dniu 1 stycznia 1989 r. Mimo to, praktyka przyznawania po tej dacie prawa do obu świadczeń w zbiegu jest powszechnie stosowana przez Kasę Rolniczego Ubezpiecze- nia Społecznego (KRUS) oraz Zakład Ubezpieczeń Społecznych, co obciąża budżet Państwa wypłatą nienależnych świadczeń. Zdaniem Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, za takim stanowiskiem prze- mawia analiza niżej przedstawionych przepisów. Ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywi- dualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268) ustanowiła zasadę pobierania jednego własnego świadczenia rolniczego (art. 35 ust. 1). Natomiast można było łączyć pobieranie własnego świadczenia rolniczego z prawem do innego świadczenia o charakterze rentowym (art. 35 ust. 2 pkt 1) w stosownym zbiegu, tj. świadczenie wybrane przez rolnika, powiększone o połowę drugiego. Zasady łączenia prawa do pobierania świadczenia rolniczego z prawem do renty inwalidzkiej wojennej (kom- batanckiej), renty inwalidzkiej wypadkowej i rent zagranicznych regulowały odrębne przepisy (art. 35 ust. 3). Od 1 stycznia 1989 r., z mocy ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym (Dz. U. Nr 10, poz. 53) dokonano nowelizacji art. 35 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. w ten sposób, że jako generalną zasadę wprowadzono pobieranie jednego świadczenia. Pozostawiono jedynie możliwość zbiegu świadczenia rolniczego z prawem do renty inwalidzkiej wojennej (kombatan- ckiej), wypadkowej i świadczenia zagranicznego. W ustawie z 1989 r. zagwarantowano jednak osobom mającym przed dniem 1 stycznia 1989 r. ustalone prawo do emerytury lub renty za przekazane gospodarstwo rolne oraz do innych świadczeń o charakterze rentowym lub emerytalnym, prawo do pobierania tych świadczeń na zasadach dotychczasowych (art. 4 ust. 1). W ustawie tej znalazł się przepis, że na zasadach dotychczasowych wypłaca się również emerytury lub renty osobom, o których mowa w art. 2 i 3, jeżeli przekażą gospodarstwo rolne do dnia 31 grudnia 1989 r. (art. 4 ust. 2). Kolejna nowelizacja powyższych przepisów, wprowadzona przez ustawę z dnia 24 lutego 1990 r. o niektórych warunkach funkcjonowania ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin w 1990 r. (Dz. U. Nr 14, poz. 90) przedłużyła możliwość wypłaty świadczeń rolniczych w zbiegu, ale pod warunkiem, że wniosek o świadczenie rolnicze został zgłoszony do dnia 30 czerwca 1990 r., a gospodarstwo rolne zostało przekazane do dnia 31 grudnia 1990 r. Z dniem 1 stycznia 1991 r. weszła w życie ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r., Nr 71, poz. 342 ze zm.), która utrzymała zasadę, iż w razie zbiegu prawa do emerytury lub renty rolniczej z prawem do emerytury lub renty z innego ubezpieczenia wypłaca się jedno, wybrane świadczenie. Wypłatę "zbiegowych" świadczeń utrzymano - najogólniej ujmując - w razie zbiegu świadczenia rolniczego z rentą inwalidzką wypadkową, z rentą wojenną, z tytułu pobytu w obozie koncentracyjnym (bądź łagrze), w związku ze służbą wojskową, ze świadczeniem z instytucji zagranicznej - według zasad określonych w odrębnych przepisach. Jednakże w art. 107 tej ustawy prawodawca zagwarantował, że przy zbiegu prawa do emerytury lub renty z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin z prawem do emerytury lub renty z innego ubezpieczenia społecz- nego stosuje się przepisy dotychczasowe. II 1. Inspiracją do przedstawienia pytania prawnego było zakwestionowanie przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego praktyki KRUS polegającej na przyznawaniu prawa do renty rodzinnej pracowniczej w zbiegu z własnym świadczeniem rolniczym, mimo, że prawo do renty rodzinnej powstało (śmierć małżonka nastąpiła) już po wejściu w życie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. (a z czym nie zgodził się Prezes KRUS). Zdaniem Pierwszego Prezesa, praktyka taka jest błędna, gdyż art. 4 ust. 1 ustawy z 24 lutego 1989 r. przez użycie określenia "miały ustalone prawo" zawęża krąg osób, o których w nim mowa, tylko do tych, które już nie tylko nabyły prawo, ale pobierały oba świadczenia w dniu wejścia w życie tej ustawy. Wyłączone są więc nawet osoby, które "nabyły" prawo (czyli spełniały warunki), ale nie złożyły wniosku o świadczenie. Jeżeli zaś chodzi o art. 4 ust. 2 tejże ustawy, to sens jego był taki, że pozwalał traktować rolników, którzy dopiero przekazali gospodarstwo rolne tak, jakby w dniu wejścia w życie ustawy (1 stycznia 1989 r.) pobierali "świadczenia zbiegowe". Przepis art. 4 ust. 2 przyjął więc fikcję, że gospodarstwo było przekazane (a więc prawo do świadczenia było ustalone) już w chwili wejścia w życie ustawy. Wobec tego jednak, że art. 4 ust. 1 wymagał, aby prawo było ustalone (co oznaczało pobieranie obu świadczeń w zbiegu) w chwili wejścia w życie ustawy, to fikcję tę można było zastosować tylko do osób, które jedno ze świadczeń (zbiegowych) już pobierały. Dlatego, zdaniem Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, na zasadach dotychczasowych (tj. w zbiegu) można było nadal wypłacać świadczenia jeżeli:

1. a)oba były pobierane w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 24 lutego 1989 r.,
2. b)jedno było pobierane w dniu wejścia w życie ustawy, a drugie (rolnicze) zos- tało nabyte później, w wyniku przekazania gospodarstwa w terminie do 31 grudnia 1990 r. Nie są natomiast możliwe sytuacje, w których:
3. a)gospodarstwo rolne zostało przekazane do 31 grudnia 1990 r., ale prawo do drugiego świadczenia zostało nabyte po dniu 1 stycznia 1989 r., albo
4. b)prawo do drugiego świadczenia zostało nabyte (spełnione były warunki) przed 1 stycznia 1989 r., ale prawo to nie było ustalone. Konkludując Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego uważa, że w taki sposób na- leży rozumieć art. 107 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. dotyczący wypłacania świad- czeń zbiegowych. 2. Prezes KRUS w piśmie z dnia 18 lipca 1995 r. skierowanym do Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, zajął stanowisko, że osoby, które dotrzymały terminu prze- kazania gospodarstwa rolnego do dnia 31 grudnia 1990 r., mogą otrzymać emerytury rolnicze lub renty inwalidzkie rolnicze w stosownym zbiegu z emeryturą lub rentą z systemu pracowniczego. Upoważnia bowiem do tego art. 107 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r., który odnosi się do przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. Zasada ta dotyczy również osób mających decyzję emerytalną warunkową, o ile z chwilą osiągnięcia wieku emerytalnego wybrały - w myśl art. 108 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. - ponowne rozpatrzenie ich uprawnień do emerytury rolniczej na zasadach dotychczasowych. Ustosunkowując się zaś do "zakwestionowanych" spraw, Prezes KRUS zajął stanowisko, że w sytuacji, gdy osoby zainteresowane otrzymały emeryturę na podsta- wie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r., gdyż dotrzymały terminu zgłoszenia wniosku do dnia 30 czerwca 1990 r. i przekazania gospodarstwa rolnego do dnia 31 grudnia 1990 r., to w chwili nabycia przez te osoby (wdowy) prawa do renty rodzinnej pracowniczej, zostały przez nie spełnione przesłanki do wypłacania im - zgodnie z art. 107 tej ustawy - obydwu świadczeń w stosownym zbiegu. Zdaniem Prezesa KRUS, trudno jest natomiast podzielić pogląd, iż śmierć mężów takich osób, po dniu 1 stycznia 1990 r. i ustalenia wdowom prawa do renty rodzinnej po tej dacie ma przesądzić o pozbawieniu ich prawa do otrzymywania w stosownym zbiegu renty rodzinnej pracowniczej i emerytury rolniczej, przyznanej na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r., a więc na podstawie przepisów dotychczasowych. Prezes KRUS zaznaczył ponadto, że przepisy ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. nie pozwalały na wypłatę renty rodzinnej rolniczej wraz z innym świadczeniem eme- rytalno-rentowym rolniczym i KRUS nie wypłaca takich świadczeń w zbiegu. III Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Powołane w pytaniu prawnym przepisy art. 13 pkt 3 w zw. z art. 16 ust. 2 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (jednolity tekst: Dz. U. z 1994 r., Nr 13, poz. 48) uprawniają określone podmioty - m.in. Pierwszego Prezesa Sądu Naj- wyższego - do wystąpienia do Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały mającej na celu wyjaśnienie przepisów prawnych "budzących wątpliwości w praktyce lub których stosowanie wywołało rozbieżność w orzecznictwie". W postanowieniu z dnia 10 marca 1994 r., I PZP 65/93 Sąd Najwyższy Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie całej Izby wyraził pogląd, że Sąd Najwyższy staje się właściwy dla podjęcia uchwały w trybie art. 13 pkt 3 ustawy o Sądzie Najwyższym, gdy wątpliwości co do rozumienia przepisów prawa ujawniają się w praktyce tych organów, nad którymi Sąd Najwyższy sprawuje zwierzchni nadzór w zakresie orzekania (OSNAPiUS 1994 z. 10 poz. 156). Przedstawione zagadnienie prawne nie występuje w orzecznictwie sądowym, ponieważ Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wydaje decyzje pozytywne dla świadczeniobiorców. Zagadnienie to jest natomiast wynikiem zakwestionowania przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego praktyki tejże Kasy i wyłoniło się w związku z rozpatrywaniem przez Biuro Orzecznictwa Sądu Najwyższego jednostkowej skargi osoby domagającej się wypłaty emerytury rolniczej w zbiegu z rentą rodzinną z ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r., Nr 13, poz. 68 ze zm.), a co słusznie nie zostało zakwestionowane przez Biuro Orzecznictwa. Zgodnie bowiem z art. 54 tejże ustawy (co podkreślił Prezes KRUS w piśmie z dnia 18 lipca 1995 r.), w brzmieniu nadanym przez ustawę z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji, nie ma od dnia 15 listopada 1991 r. podstaw do wypłacania osobom zainteresowanym emerytury rolnej w stosownym zbiegu z rentą rodzinną po inwalidzie wojennym. Zasady wypłaty tych świadczeń zostały bowiem "przypisane" do uregulowań zawartych w ustawie z dnia 29 maja 1974 r. o z.i.w. Należy więc rozważyć, czy wątpliwości Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego są równoznaczne z wątpliwościami w praktyce, o których mowa w art. 13 pkt 3 ustawy o Sądzie Najwyższym, skoro rozpatrywane zagadnienie nie występuje w orzecznictwie sądowym. W myśl art. 2 ust. 1 i 3 ustawy o Sądzie Najwyższym, Sąd Najwyższy sprawuje nadzór nad działalnością wszystkich innych sądów w zakresie orzekania, zapewnia prawidłowość oraz jednolitość wykładni prawa i praktyki sądowej w dziedzinach pod- danych jego właściwości. Zgodnie zaś z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Spo- łecznego jest centralnym organem administracji państwowej, podległym Ministrowi Rol- nictwa i Gospodarki Żywnościowej. Od decyzji Prezesa Kasy (organów przez niego upoważnionych), w sprawach wskazanych w art. 36 ust. 1 tejże ustawy, przysługuje odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Uprawnione jest zatem sta- nowisko, iż nadzór Sądu Najwyższego wobec Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego jest ograniczony do spraw, które stały się przedmiotem orzeczeń sądo- wych, w których Kasa ta będąc organem rentowym występuje jako strona. Przedstawione zagadnienie dotyczy wypłaty świadczeń z ubezpieczenia społecz- nego rolników w stosownym zbiegu ze świadczeniem z zaopatrzenia emerytalnego pracowniczego, a kwestionowana praktyka Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Spo- łecznego jest akceptowana przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. W świetle powyższego uzasadnione jest zatem stanowisko, że skoro przedsta- wione zagadnienie prawne nie powoduje ani rozbieżności w orzecznictwie sądowym, ani też nie nasuwa wątpliwość w praktyce organu uprawnionego do podejmowania decyzji w tym zakresie, to brak jest podstawy do podjęcia uchwały. Nie są bowiem spełnione przesłanki z art. 2 ust. 1 i 3 w zw. z art. 13 pkt 3 ustawy o Sądzie Najwyż- szym. Mając to na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji postanowienia. =======================================