III AZP 37/95

Uchwała z dnia 3 kwietnia 1996 r. III AZP 37/95 Przewodniczący SSN: Jerzy Kwaśniewski, Sędziowie SN: Adam Józefowicz (sprawozdawca), Andrzej Kijowski, Janusz Łętowski, Andrzej Wróbel, Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Waldemara Grudzieckiego, w sprawie ze skargi Stanisława W. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia 31 marca 1995 r. w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 3 kwietnia 1996 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Naczelny Sąd Administracyjny-Ośrodek Zamiejscowy we Wrocławiu postanowieniem z dnia 13 października 1995 r. [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c. w związku z art. 211 k.p.a. 1) Czy udział obywateli polskich w walkach w obronie ludności polskiej w latach 1944 i 1945 w ramach tzw. Niszczycielskich Batalionów na obszarach dawnych województw lwowskiego, wołyńskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego może być uznany za działalność kombatancką w rozumieniu art. 1 ust. 2 pkt 4 lub pkt 6 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. Nr 17, poz. 75 ze zm.), a w razie odpowiedzi negatywnej 2) czy służba w Niszczycielskich Oddziałach podjęta i wykonywana w celu ob- rony ludności polskiej na wyżej określonych obszarach, uzasadnia odmowę przyznania uprawnień kombatanckich osobie, która wcześniej pełniła służbę w Armii Krajowej stosownie do art. 21 ust. 2 pkt 3 powołanej ustawy ? p o d j ą ł następującą uchwałę: Przepis art. 21 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatan- tach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. Nr 17, poz. 75 ze zm.) nie uzasadnia odmowy przyznania obywatelowi polskiemu uprawnień kombatanckich z tytułu pełnienia służby w Armii Krajowej, który po rozwiązaniu oddziału AK na polecenie władz lub rozkaz dowództwa sił zbrojnych podziemnego Państwa Polskiego brał udział w walkach z Ukraińską Powstańczą Armią wyłącznie w celu obrony koniecznej ludności polskiej na terenach dawnych województw lwowskiego, wołyńskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego w latach 1944 i 1945 w ramach tzw. Niszczy- cielskich Batalionów (Istriebitielnych Batalionów). U z a s a d n i e n i e Przedstawione zagadnienie prawne powstało w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: Stanisław W. wystąpił z wnioskiem o przyznanie uprawnień kombatanckich z tytułu walk z oddziałami Ukraińskiej Armii Powstańczej w ramach tzw. Istriebitielnych Batalionów w okresie od 5 sierpnia 1944 r. do 5 marca 1945 r. na terenie dawnego wo- jewództwa tarnopolskiego. Decyzją z dnia 30 września 1993 r., [...], Kierownik Urzędu do Spraw Komba- tantów i Osób Represjonowanych odmówił Stanisławowi W. przyznania uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu decyzji Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych stwierdził, że Bataliony Niszczycielskie tworzone z ludności cywilnej przez miejscowe placówki NKWD, stanowiły służbę pomocniczą wojsk NKWD. W związku z tym - uznał, że na zasadzie art. 21 ust. 2 pkt 3 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego - nie mogą być przyznane uprawnienia kombatanckie osobie, która służyła w NKWD. Rozpatrując sprawę na skutek skargi Stanisława W. Naczelny Sąd Adminis- tracyjny-Ośrodek Zamiejscowy we Wrocławiu wyrokiem z dnia 23 czerwca 1994 r., [...], uchylił zaskarżoną decyzję i zasądził od Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. na rzecz Stanisława W. kwotę 100.000 zł tytułem zwrotu kosztów wpisu od skargi. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że art. 1 ust. 2 pkt 6 wymienionej us- tawy stanowi (obok pełnienia służby wojskowej w Wojsku Polskim podczas działań wojennych) odrębną podstawę do uznania walk z oddziałami UPA za działalność kom- batancką i z tego względu nie można zgodzić się z poglądem Kierownika Urzędu, że tylko uczestniczenie w takich walkach w ramach formacji Wojska Polskiego mogło być uznane za działalność kombatancką. Po przesunięciu frontu wschodniego na obszarach wschodnich Polski w granicach sprzed 1939 r. walczyły także z oddziałami UPA formacje składające się z polskiej ludności cywilnej, działającej w formie Istriebitielnych Batalionów związanych z NKWD, jako służby pomocnicze wojsk NKWD. Uczestnictwo w Istriebitielnych Batalionach nie miało - zdaniem NSA - charakteru służby wojskowej, a udział w akcjach tych batalionów był dorywczy w tym sensie, że ich uczestnicy nie tracili na stałe więzi z rodzinami i miejscem zamieszkania. W konsekwencji tego udział w Niszczycielskich Batalionach nie może być uznany za równorzędny ze służbą w wojskach NKWD w rozumieniu art. 1 ust. 2 pkt 4 ustawy, a członek tych Batalionów nie był żołnierzem, co stwierdził już NSA w wyroku z 6 marca 1989 r., II SA/907/88. Ponadto, co najistotniejsze, działalność Niszczycielskich Batalionów nie była skierowana bezpośrednio przeciwko ludności polskiej. Kierownik Urzędu nie ocenił przedstawionych przez skarżącego dowodów, ograniczając się do materiałów Biuletynu Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu. Zdaniem NSA służba w "Istriebitielnych Batalionach" może być uznana za działalność kombatancką na podstawie art. 1 ust. 2 pkt 6 ustawy, jeżeli służba ta pro- wadzona była w celu obrony ludności polskiej na terenach wschodniej Polski. W zaskarżonej decyzji Kierownik Urzędu nie dokonał należytej oceny dowodów na okoliczność, że służba skarżącego w Niszczycielskich Batalionach nie była służbą w NKWD i wykonywana była w celu obrony ludności polskiej. Rozpatrując powtórnie sprawę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją [...] z dnia 31 marca 1995 r. odmówił przyznania Stanisławowi W. uprawnień kombatanckich z tytułu walk z oddziałami UPA w ramach "Istriebitielnych Batalionów", będących w strukturach NKWD. Powołując się na mate- riały badawcze, zawarte w XXXIII Biuletynie Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciw- ko Narodowi Polskiemu - Instytutu Pamięci Narodowej charakteryzujących strukturę NKWD, Kierownik Urzędu stwierdził, że bataliony likwidacyjne - grupy samoobrony i inne uzbrojone jednostki tworzone z ludności cywilnej przez miejscowe placówki NKWD, stanowiły służbę pomocniczą wojsk NKWD. Zdaniem Kierownika Urzędu, uprawnieniami kombatanckimi zostali objęci człon- kowie oddziałów samoobrony walczących w granicach powojennych Polski oraz w formacjach wojskowych, z wyłączeniem funkcjonariuszy bezpieczeństwa publicznego. Nie zostali natomiast objęci tymi uprawnieniami członkowie oddziałów likwidacyjnych (Istriebitielnych Batalionów), powołanych na terenach b. Polskich Kresów Wschodnich od lipca 1944 r. i podporządkowanych NKWD. Z kolei drugą decyzją [...] z dnia 31 marca 1995 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił przyznania uprawnień kom- batanckich Stanisławowi W. z tytułu działalności w Armii Krajowej od stycznia 1943 r. do lipca 1944 r. W uzasadnieniu decyzji Kierownik Urzędu stwierdził, że także ten wniosek Stanisława W. z dnia 11 lutego 1994 r. nie może być uwzględniony z tego względu, że w okresie od sierpnia 1944 do marca 1945 r. wnioskodawca służył w tzw. Istriebitielnych Batalionach, będących w strukturach NKWD. Zdaniem Kierownika Urzędu, uprawnienia kombatanckie nie przysługują z mocy art. 21 ust. 2 pkt 3 cytowanej ustawy osobie, która w okresie od września 1939 r. do końca 1956 r. służyła w NKWD albo w innych organach represji ZSRR, działających przeciwko Narodowi i Państwu Polskiemu. Rozpoznając skargę Stanisława W. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 31 marca 1995 r., [...] Naczelny Sąd Administracyjny-Ośrodek Zamiejscowy we Wrocławiu postanowieniem z dnia 13 paź- dziernika 1995 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wymienione w sentencji uchwały. W uzasadnieniu postanowienia Naczelny Sąd Administracyjny powołał się na zebrane w sprawie dokumenty, publikacje, oświadczenia i materiały, w tym pismo Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej Okręgu Lwowskiego w Krakowie z dnia 28 kwietnia 1985 r., memoriał Stowarzyszenia Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów we Wrocławiu z dnia 15 grudnia 1994 r., oświadczenia Środowiska byłych Żołnierzy Istriebitielnych Batalionów z województw: lwowskiego, stanisławowskiego, tarnopolskiego i wołyńskiego w Warszawie z dnia 26 stycznia, 26 marca i 10 sierpnia 1995 r. oraz artykuły prasowe prof. dr E. Prusa, dr J. Wilczura i dr A. Kormana. Z treści zebranego materiału - zdaniem NSA - wynika, że skarżący Stanisław W. walczył w ramach "Istriebitielnych Batalionów" na terenie dawnej Małopolski Wschod- niej i Wołynia w obronie ludności polskiej zamieszkałej na tych terenach. Działania obronne realizowały samorzutnie tworzące się oddziały samoobrony i Armii Krajowej, które po wyparciu wojsk niemieckich przez Armię Czerwoną objęte zostały nadzorem komendantów wojennych, a następnie rejonowych szefów NKWD. Wyjaśnienia Wojskowego Instytutu Historycznego z 5 kwietnia 1995 r. i treść uchwały Koła b. Żołnierzy Armii Krajowej w Stanach Zjednoczonych z 30 grudnia 1994 r. oraz zmienione stanowisko Wojskowego Instytutu Historycznego, zawarte w piśmie z 20 czerwca 1995 r., skierowanym do Stanisława R. są - zdaniem NSA - na tyle istotne, że uzasadniają dokonanie ponownej oceny prawnej sprawy udziału obywateli polskich w "Istriebitielnych Batalionach" na terenie dawnych województw: lwowskiego, stanisławowskiego, tarnobrzeskiego i wołyńskiego. Ponadto Sąd zwrócił uwagę na rozbieżność istniejącą w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego w kwestii stosowania przepisów obowiązującej ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego w odniesieniu do "Istriebitielnych batalionów". Na tle definicji działalności kombatanckiej - zdaniem NSA - nie można wykluczyć poglądu, że udział w ukraińsko-polskim konflikcie zbrojnym na dawnych obszarach południowo-wschodniej Polski nie został w ogóle objęty dyspozycją art. 1 ust. 1 i 2 w.w. ustawy. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przedstawione przez Naczelny Sąd Administracyjny pytania prawne, dotyczące złożonych zagadnień faktycznoprawnych, muszą być rozważone na podstawie wszechstronnie zbadanych i ustalonych faktów. Jednakże - co należy zauważyć - zas- karżone decyzje nie są oparte, wbrew art. 209 k.p.a., na ocenach prawnych, wyrażonych przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 23 czerwca 1994 r., [...], ani na ocenie zebranych dowodów, lecz ograniczają się tylko do formalnoprawnych ogólnikowych stwierdzeń, bez koniecznej pogłębionej w sprawie analizy zebranego materiału na tle wykładni przepisów obowiązującej ustawy o kombatantach. Brak należytych ustaleń, których dokonać może w postępowaniu administracyjnym właściwy organ, uniemożliwia prawidłową kontrolę przez NSA zgodności z prawem zaskarżonych decyzji i tym samym udzielenie odpowiedzi na postawione generalnie w oderwaniu od niezbędnych ustaleń, pierwsze pytanie zagadnienia prawnego. Niezależnie od tego należy stwierdzić, że uznanie za działalność kombatancką udziału obywateli polskich w działaniach zbrojnych w formacjach wchodzących w skład struktur należących do NKWD nie jest w zasadzie w obecnym stanie prawnym możliwe do przyjęcia w świetle sformułowań zawartych w preambule i art. 1 ust. 2 pkt 4 omawianej ustawy, pomimo istnienia samodzielnej podstawy do uznania uczestnictwa w walkach z oddziałami UPA za działalność kombatancką w rozumieniu art. 1 ust. 2 pkt 6 tej ustawy. W związku z tym stwierdza się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego istotne różnice i rozbieżności w sprawach o uznanie za działalność kombatancką udziału obywateli polskich w walkach z UPA w ramach tzw. "Istriebitielnych Batalionów", nazwanych w języku polskim: Niszczycielskimi Batalionami lub Szturmowymi Batalionami albo Likwidacyjnymi Batalionami. Wystarczy tu przytoczyć wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 marca 1989 r., II SA 907/88 i wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego, Ośrodek Zamiejscowy w Krakowie z dnia 15 października 1993 r., SA/Kr/2473/92, w których oddalono skargi na decyzje kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmawiające przyznania uprawnień kombatanckich obywatelom polskim z tytułu walki z UPA w ramach tzw. Niszczycielskich Batalionów. Z kolei Naczelny Sąd Administracyjny, Ośrodek Zamiejscowy we Wrocławiu w wyroku z dnia 20 czerwca 1994 r., SA/Wr 284 i Naczelny Sąd Administracyjny, Ośrodek Zamiejscowy w Poznaniu w wyroku z dnia 9 lutego 1996 r., SA-P-1597/95 uchylił zaskarżone decyzje kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Repre- sjonowanych w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich i pozba- wienia uprawnień kombatanckich z tytułu udziału w walkach z UPA w ramach tzw. Niszczycielskich Batalionów. Problem właściwej i sprawiedliwej oceny udziału obywateli polskich w walkach z oddziałami UPA na terenach dawnych województw południowo-wschodniej Polski w ramach Niszczycielskich Batalionów o tyle jest trudny, że dopiero obecnie ujawniane są fakty historyczne fizycznego niszczenia ludności polskiej na tych obszarach przez nacjonalistyczne bojówki OUN i UPA, które zamordowały ponad 500000 bezbronnych obywateli polskich, przeważnie na wsiach, starców, kobiety i dzieci, wobec wcielania mężczyzn z tych terenów do Ludowego Wojska Polskiego w okresie wojny (por. A. Korman, Polscy "Istriebitiele" z lat 1944-1945 w Małopolsce Wschodniej i na Wołyniu, Semper Fidelis, Nr 3